استرس آن‌قدر در زندگی روزمره اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد که گاهی چاره‌ای جز خندیدن به بلایی که به‌تدریج بر سرمان می‌آورد، نداریم. با وجود تمام فشارهای روانی و تمایل به پنهان کردن آن‌ها پشت لبخندی اجباری، استرس می‌تواند اثرات مثبتی هم داشته باشد. یکی از این آثار، ترشح هورمون کورتیزول است؛ هورمونی که معمولاً به‌عنوان
استرس آن‌قدر در زندگی روزمره اجتناب‌ناپذیر به نظر می‌رسد که گاهی چاره‌ای جز خندیدن به بلایی که به‌تدریج بر سرمان می‌آورد، نداریم.
با وجود تمام فشارهای روانی و تمایل به پنهان کردن آن‌ها پشت لبخندی اجباری، استرس می‌تواند اثرات مثبتی هم داشته باشد. یکی از این آثار، ترشح هورمون کورتیزول است؛ هورمونی که معمولاً به‌عنوان عاملی مضر شناخته می‌شود. تبلیغات محصولات مختلف که وعده کاهش تولید کورتیزول را می‌دهند، ظاهراً یک نکته مهم را نادیده گرفته‌اند: این هورمون جنبه مفیدی هم دارد. پژوهش‌ها نشان می‌دهند کورتیزول به حفظ خاطرات کمک می‌کند.
همه انواع استرس مضر نیستند. زمانی که مغز وجود یک عامل تنش‌زا را تشخیص می‌دهد، واکنشی زیستی و کوتاه‌مدت به نام جنگ یا گریز را فعال می‌کند. بدن تا زمانی که این دوره‌های تنش با زمان کافی برای استراحت، مانند یک خواب شبانه مناسب، همراه باشند، توانایی مدیریت آن‌ها را دارد. در مقابل، استرس مزمن که ممکن است ماه‌ها یا حتی سال‌ها ادامه پیدا کند، اغلب آسیب‌زاست.
با وجود این، دوره‌های کوتاه استرس به کمک کورتیزول ترشح‌شده می‌توانند حافظه را تقویت کنند. دانشمندان پیش‌تر از ارتباط کورتیزول با حافظه اطلاع داشتند، اما گروهی از پژوهشگران دانشگاه ییل اکنون بررسی دقیق‌تری انجام داده‌اند تا مشخص کنند چرا برخی خاطرات به‌سرعت فراموش می‌شوند، در حالی که بعضی دیگر برای مدت طولانی در ذهن باقی می‌مانند.
پژوهشگران در مطالعه‌ای که اخیراً در نشریه ساینس اَدوَنسز منتشر شده، گفتند:
استرس تأثیر قدرتمندی بر آموخته‌ها و خاطرات ما دارد و باعث می‌شود مغز هنگام ثبت اطلاعات، رویدادهای دارای بار عاطفی و مرتبط با استرس را در اولویت قرار دهد؛ حتی اگر این کار به قیمت نادیده گرفتن اطلاعات خنثی تمام شود. این مزایا با افزایش سطح هورمون‌های مرتبط با استرس ارتباط دارند.
خاطرات عاطفی در دو مرحله شکل می‌گیرند. ابتدا مغز یک رویداد را از نظر احساسی مهم و برانگیزاننده تشخیص می‌دهد. سپس اطلاعات مربوط به آن را برای ذخیره‌سازی بلندمدت ثبت می‌کند تا در آینده امکان بازیابی آن وجود داشته باشد. کورتیزول بر هر دو مرحله تأثیر می‌گذارد.
تأثیر کورتیزول بر شکل‌گیری خاطرات عاطفی
هنگامی که یک اتفاق هیجان‌انگیز در شرایط استرس‌زا رخ می‌دهد، مغز منابع بیشتری را به پردازش آن اختصاص می‌دهد. این فرایند فعالیت بخش‌های مختلف شبکه گسترده نورون‌های مغزی را تغییر می‌دهد. مطالعات قبلی نشان داده‌اند که کورتیزول می‌تواند تأثیر نورون‌های مرتبط با برانگیختگی عاطفی را تقویت کند.
نکته جالب اینجاست که برانگیختگی شدید به‌تنهایی ممکن است حافظه را تضعیف کند، اما همراه شدن آن با استرس نتیجه معکوسی به همراه دارد و به تقویت حافظه می‌انجامد. مغز همچنین برای ثبت خاطرات عاطفی و اطلاعات خنثی از شبکه‌های عصبی متفاوتی استفاده می‌کند و کورتیزول احتمالاً نحوه تعامل شبکه‌های مرتبط با حافظه و برانگیختگی عاطفی را تغییر می‌دهد.
تیم پژوهشی دانشگاه ییل تلاش کرد دقیقاً مشخص کند کورتیزول چگونه بر قدرت و ماندگاری خاطرات تأثیر می‌گذارد. شرکت‌کنندگان در این آزمایش یک قرص هیدروکورتیزون، شکل دارویی هورمون کورتیزول، یا دارونما دریافت کردند. سپس مجموعه‌ای از تصاویر بالقوه برانگیزاننده احساسات را مشاهده کردند؛ هم‌زمان فعالیت مغز آن‌ها با استفاده از دستگاه تصویربرداری تشدید مغناطیسی عملکردی یا اف‌اِم‌آر‌آی ثبت شد. شرکت‌کنندگان همچنین احساس خود نسبت به هر تصویر را ارزیابی کردند.
از آنجا که تصویربرداری fMRI با بررسی جریان خون و میزان اکسیژن، فعالیت نواحی مختلف مغز و تغییرات آن را در طول زمان نشان می‌دهد، پژوهشگران توانستند تشخیص دهند کدام تصاویر بیشترین فعالیت را در بخش‌های مرتبط با واکنش‌های عاطفی ایجاد کرده‌اند. روز بعد، میزان یادآوری تصاویر توسط شرکت‌کنندگان مورد آزمایش قرار گرفت. سپس تمام مراحل آزمایش یک بار دیگر تکرار شد.
کورتیزول چگونه شبکه‌های حافظه را تغییر می‌دهد؟
برای بررسی تأثیر کورتیزول بر حافظه، پژوهشگران تصاویر اسکن مغزی را تحلیل کردند تا شبکه‌هایی را شناسایی کنند که فعالیت آن‌ها می‌توانست میزان برانگیختگی عاطفی افراد یا تصاویری را که بعداً به خاطر می‌آوردند، پیش‌بینی کند. برخی از این شبکه‌ها هر دو عملکرد را داشتند.
کورتیزول بر هر دو گروه از شبکه‌ها تأثیر قابل‌توجهی گذاشت، اما نحوه اثرگذاری آن متفاوت بود. هنگام ثبت خاطرات، این هورمون باعث تقویت و افزایش پایداری شبکه‌هایی شد که میزان برانگیختگی عاطفی را پیش‌بینی می‌کردند. در میان آن‌ها، شبکه پیشانی‌جداری که در هماهنگی رفتار نقش دارد و شبکه بینایی، بیشترین پایداری را نشان دادند. کورتیزول همچنین ارتباط میان شبکه‌های عصبی را تقویت کرد و اندازه شبکه‌های پیش‌بینی‌کننده برانگیختگی عاطفی را افزایش داد.
کورتیزول شبکه‌های مرتبط با حافظه را نیز تغییر داد. در افرادی که این هورمون را دریافت کرده بودند، هم شبکه‌های پیش‌بینی‌کننده حافظه و هم شبکه‌های پردازش‌کننده احساسات، در مقایسه با گروه دریافت‌کننده دارونما، الگوی متفاوتی داشتند. علاوه بر این، میزان هم‌پوشانی میان شبکه‌های مرتبط با حافظه و شبکه‌های مسئول برانگیختگی عاطفی افزایش یافت.
در شرکت‌کنندگانی که کورتیزول مصرف کرده بودند، شبکه‌های پیش‌بینی‌کننده تصاویر به‌یادماندنی، اطلاعات دارای بار عاطفی را نیز در اولویت ذخیره‌سازی قرار می‌دادند. این یافته می‌تواند بخشی از سازوکار سازگاری مغز با شرایط استرس‌زا را توضیح دهد.
پژوهشگران در توضیح نتایج مطالعه خود گفتند:
کورتیزول مدارهای عصبی پیش‌بینی‌کننده حافظه را تغییر می‌دهد و آن‌ها را به‌گونه‌ای تنظیم می‌کند که ثبت محرک‌های دارای برانگیختگی عاطفی را در اولویت قرار دهند و به مدارهای پیش‌بینی‌کننده برانگیختگی نزدیک‌تر شوند. اگرچه برای بررسی و تأیید این الگو به مطالعات بیشتری نیاز داریم، نتایج فعلی اطلاعات مهمی درباره پویایی تعامل میان شبکه‌های عصبی و نحوه تأثیر کورتیزول بر شکل‌گیری موفق خاطرات عاطفی ارائه می‌دهند.