گیربکسهای ۳۳۰ هزار دلاری فرمول یک با ترفندی مکانیکی دندهها را ۵۰ برابر سریعتر از سوپراسپرتها عوض میکنند و بیش از ۴,۸۰۰ کیلومتر دوام میآورند.
خودروهای فرمول یک از لحاظ فناوری و مهندسی، در سطحی بسیار فراتر از حتی گرانترین هایپرکارهای جادهای قرار دارند. گیربکس این هیولاها باید در هر مسابقه حدود ۳,۸۰۰ بار تعویض دنده را تحمل کند و دستکم نیمی از فصل دوام بیاورد زیرا قیمت هر واحد آن نزدیک به ۳۳۰ هزار دلار است. با وجود فشارهای خردکنندهای که به این قطعه وارد میشود، سطح اطمینان و دوام آنها امروزه بهقدری بالا رفته که قانون قدیمی محدودیت استفاده از پنج گیربکس در هر فصل بهطور کامل کنار گذاشته شده است. به گفته فراری، گیربکس این تیم میتواند بیش از ۴,۸۰۰ کیلومتر را بدون کوچکترین مشکلی طی کند؛ رقمی که معادل هزاران تعویض دنده و تقریباً یک فصل کامل رقابتهای فرمول یک است.

سرعت عمل این سیستم حیرتآور است؛ هر تعویض دنده در فرمول یک تنها در ۲ میلیثانیه رخ میدهد درحالیکه گیربکسهای دوکلاچه مدرن در سوپراسپرتهای خیابانی برای این کار به ۱۰۰ میلیثانیه زمان نیاز دارند. به بیان سادهتر، خودروی اسپرت جادهای در یکدهم ثانیه دنده عوض میکند و خودروی فرمول یک در یکپانصدم ثانیه؛ یعنی ۵۰ برابر سریعتر. در نگاه اول به نظر میرسد چنین سرعتی باید چرخدندهها را در لحظه ذوب کند اما راز ماندگاری آنها در انتقال فوقسریع بار نهفته است بهطوریکه گیربکس تقریباً بهطور همزمان در دو دنده قرار میگیرد اما نه به معنای دقیق کلمه. کلید این ماجرا در یک قطعه مکانیکی به نام «داگ رینگ» است. مهندسان با اصلاحی ظریف در شکل دندانههای این حلقه کاری کردهاند که همزمان دو وظیفه انجام دهد. داگ رینگ با فشار یک سمت دندانهها دنده جدید را درگیر کند و بهمحض انتخاب دنده بعدی توسط راننده، تغییر دور موتور باعث شود حلقه اول بهصورت خودکار خلاص شود. این سرعت سرسامآور هم از قفل شدن همزمان دو دنده جلوگیری میکند و هم به برگ برنده تیمها در مسابقه تسلیحاتی گیربکسها تبدیل شده است.

مرگ گیربکس دستی و تولد فناوریهای ممنوعه
خداحافظی فرمول یک با گیربکسهای دستی دلایل متعددی داشت. در سیستمهای دستی، راننده مجبور بود با پای چپ کلاچ بگیرد که ترمزگیری همزمان را دشوار میکرد و علاوه بر آن، برای جابهجا کردن اهرم دنده باید یک دست خود را از روی فرمان برمیداشت اما زمانی که فراری در سال ۱۹۸۹ برای نخستین بار پدالهای تعویض دنده پشت فرمان را ابداع کرد، هدف اصلی کاهش خستگی راننده نبود بلکه به دنبال بهبود آیرودینامیک خودرو بود. حذف اهرمها و اتصالات مکانیکی حجیم در بخش جلویی خودرو به مهندسان اجازه داد بدنه باریکتر و کارآمدتری بسازند. فراری به سراغ یک سیستم هیدرولیکی با کنترل الکترونیکی رفت که با هر اشاره انگشت راننده عمل میکرد؛ سیستمی که در فصل اول از نظر خرابی کابوسوار بود اما در سال ۱۹۹۰ پیروزیها را یکی پس از دیگری برای این تیم به ارمغان آورد.
این موفقیت جرقه جنگ توسعه فنی را زد و در سال ۱۹۹۳ تیم ویلیامز یک گیربکس CVT بسیار پیشرفته طراحی کرد که پیش از آنکه حتی رنگ پیست را ببیند، ممنوع اعلام شد. برخلاف ذهنیت منفی که بسیاری از رانندگان نسبت به گیربکسهای CVT خودروهای شهری دارند، نمونه ساخت ویلیامز درواقع پیشدرآمدی بر گیربکسهای فوقپیشرفته امروزی بود که میتوانست دور موتور را همیشه در نقطه اوج نگه دارد و اجازه ندهد دور پیشرانه افت کند. هرچند آن گیربکس ممنوع شد اما جعبهدندههای ۲ میلیثانیهای مدرن دقیقاً همان نتیجه را رقم میزنند و با حفظ پیوسته قدرت و صرفهجویی در نانوثانیهها، در طول یک مسابقه کامل بیش از ۱۰ ثانیه برتری زمانی ایجاد میکنند.

مهندسی مواد فضایی
هیچیک از این ترفندهای مکانیکی بدون پیشرفت در علم مواد محقق نمیشدند. تیمهای فرمول یک قطعات تیتانیومی را با چاپگرهای سهبعدی میسازند، سپس بخشهای کوچکی از تیتانیوم را تراش داده و با فیبر کربن جایگزین میکنند تا وزن را بازهم کاهش دهند. در ادامه نیز روی برخی قطعات پوششی به نام «کربن شبهالماس» اعمال میشود تا اصطکاک به حداقل برسد و عمر قطعات در برابر سایش و حرارت وحشتناک پیشرانه افزایش یابد. این فرآیند ساخت دستساز و متریالهای خاص، قیمت ۳۳۰ هزار دلاری گیربکس را توجیه میکند؛ رقمی که البته در مقایسه با قیمت ۱۰ تا ۱۵ میلیون دلاری یک پیشرانه کامل فرمول یک ناچیز به نظر میرسد.
شگفتانگیزتر از همه آن است که گیربکس در خودروی فرمول یک قطعهای تحت تنش محسوب میشود. این قطعه که تنها ۴۰ کیلوگرم وزن دارد، نهتنها باید فشار دور موتور ۱۵ هزار rpm و ضربات تعویض دندههای یکپانصدم ثانیهای را تحمل کند بلکه کل ساختار جاذب ضربه عقب خودرو و سیستم تعلیق نیز مستقیماً روی آن سوار میشوند و گیربکس وظیفه تحمل وزن و نیروهای آنها را هم بر عهده دارد. در کنار تمام اینها، دیفرانسیل هوشمند فرمول یک نیز عملکردی شبیه به سیستمهای آفرودی دارد و میتواند در کسری از ثانیه هر دوچرخ عقب را برای شتابگیری انفجاری در استارت مسابقه باهم قفل کند؛ قابلیتی که اگر روی یک خودروی خیابانی معمولی امتحان شود، قطعات غیرتیتانیومی آن را در یک چشم بر هم زدن متلاشی خواهد کرد.
