دیدار سهجانبۀ رهبران آمریکا، روسیه و چین در بحبوحۀ رقابتهای فزایندۀ جهانی، فرصتی کمسابقه برای سنجشِ مناسبات قدرت است؛ نشستی که اهمیت نمادین آن بیش از توافقهای احتمالی است.
عصر ایران؛ یلدا آذرپی- قرار است دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و شی جینپینگ همین پنج شنبه 19 نوامبر 2026 در شِنژِن، در حاشیۀ نشست اُپِک دیدار کنند.
پکن روز دوشنبه برگزاری این نشست را رسماً تأیید کرد و به اهمیت دیدار سهجانبه به لحاظ اثرگذاری بر صلح جهانی و ثباتِ روابط قدرتهای بزرگ اشاره کرد. هنوز دستور کار این رویداد سیاسی اعلام نشده و روشن نیست رهبران تا چهاندازه وارد گفتوگوهای عملی خواهند شد.
این نخستین دیدار رو در روی رهبران سه کشور در قالب نشستِ سهجانبه است؛ کشورهایی که در مجموع، بخش بزرگی از توان اقتصادی، نظامی و هستهای جهان را در اختیار دارند و همنشینیشان به معنای همگرایی منافع نیست. واشنگتن و پکن بر سر تجارت، فناوری و امنیت شرق آسیا رقابت میکنند؛ مسکو و واشنگتن در مورد جنگ اوکراین و معماری امنیتی اروپا اختلاف دارند و رابطۀ چین و روسیه نیز، بهرغم نزدیکی سالهای اخیر، از محاسباتِ مستقل دوطرف تأثیر میپذیرد. ارزش نشست در مدیریت اختلافهاست نه در رسیدن به توافق جامع.
حضور در کنار رئیسجمهور آمریکا و رهبر چین برای ولادیمیر پوتین فرصتی است تا نشان دهد روسیه با وجود چهار سال جنگ و تحریمهای گسترده، همچنان قدرتی است که نمیتوان مسال بینالمللی را در غیابش حلوفصل کرد. از زمان تهاجم گسترده به اوکراین در فوریۀ 2022، کشورهای غربی کوشیدهاند با محدودیتهای مالی، تجاری و دیپلماتیک، هزینۀ جنگ را برای مسکو بالا ببرند.
اما روسیه با فروش انرژی به چین و هند، گسترش همکاری با کشورهای غیرغربی و تقویت پیوندهای نظامی و اقتصادی با شرکای خود، توانسته بخشی از فشارها را جبران کند.
پوتین از دیدار با ترامپ احتمالاً برای تقویت جایگاه روسیه و بازکردن مسیر گفتوگو دربارۀ تحریمها و امنیت اروپا بهره میگیرد. مطلوب کرملین، توافقی است که دستاوردهای نظامی روسیه را تثبیت کند و اوکراین را از پیوستن به ساختارهای امنیتی غرب دور نگه دارد. بااینحال، مسئلۀ اوکراین ظاهراً در دستور کار رسمی نشست سهجانبه قرار ندارد.
گزارشها حاکی از آن اند که مقامهای آمریکایی انتظار ندارند ترامپ این موضوع را در گفتوگوی سهجانبه مطرح کند. ظاهراً شی با صحبت دربارهٔ جنگ اوکراین موافق نیست و تأکید کرده اروپاییها باید در مذاکرات مربوط به این جنگ حضور داشته باشند.
ترامپ با هدفی متفاوت راهی شنژن میشود. او بارها بر اهمیت رابطۀ مستقیم و مهارت شخصیاش در حل اختلاف تأکید کرده است. نشست با پوتین و شی نیز فرصتی مهیا میکند تا خود را سیاستمداری نشان دهد که قادر است با رقبای آمریکا چانهزنی کند و حتی در موضوعات پیچیدۀ بینالمللی به توافق برسد. این تصویر در شرایطی برای او اهمیت دارد که جمهوریخواهان در انتخابات میاندورهای اخیر با شکستهایی روبهرو شدهاند و دولت با فشارهای سیاسی داخلی مواجه است.
یکی از محورهای مورد علاقۀ ترامپ، کنترل تسلیحات هستهای است. «پیمان نیواستارت» آخرین توافق محدودکنندۀ زرادخانههای راهبردی آمریکا و روسیه در فوریۀ 2026 منقضی شد. این پیمان در سال 2010 منعقد شد و حجم زرادخانههای هستهای دو کشور را کاهش داد. علت پایان توافق، تشدید بیاعتمادی پس از جنگ اوکراین، تعلیق همکاریهای بازرسی از سوی روسیه و اختلاف در مورد توافق جایگزین بود.
با پایان این پیمان، نگرانی دربارۀ فقدان محدودیتهای الزامآور بر دو زرادخانۀ بزرگِ جهان افزایش یافته است. واشنگتن خواهان توافقی تازه است که چین را نیز دربرگیرد، اما پکن با ورود به مذاکرات سهجانبه با محوریت برنامۀ هستهای، مخالفت کرده است.
دلیل موضع چین هم روشن است. زرادخانۀ هستهای این کشور بسیار کوچکتر از زرادخانههای آمریکا و روسیه است. پکن میگوید دو قدرتی که هزاران کلاهک هستهای دارند، باید ابتدا زرادخانههای خود را کاهش دهند و سپس از چین بخواهند در چارچوبی مشترک محدودیت بپذیرد.
از نگاه دولت چین، مذاکرهای که بدون توجه به این تفاوت آغاز شود، میتواند به تثبیت برتری هستهای آمریکا و روسیه بینجامد. ازاینرو، حتی اگر موضوع کنترل تسلیحات در شنژن مطرح شود، دستیابی به توافق فوری بعید است. احتمالاً هدف اولیۀ واشنگتن، گشودن کانال گفتوگو و هدایت چین به مسیری است که تاکنون عمدتاً بین مسکو و واشنگتن دنبال میشد.
ترامپ همچنین ممکن است جنگ ایران را مطرح کند. این موضوع برای آمریکا از منظر امنیت منطقهای، بازار انرژی و مناسبات تهران با مسکو و پکن اهمیت دارد. چین و روسیه هر دو با ایران روابط سیاسی و اقتصادی دارند، اما ملاحظاتشان یکسان نیست. پکن به ثبات مسیرهای انرژی و تجارت نیاز دارد و مسکو نمیخواهد بحران منطقهای به زیان موقعیتش تمام شود. طرح این موضوع میتواند فرصتی برای تبادلنظر باشد، اما نشانهای از توافق سه کشور دربارۀ آیندۀ ایران در دست نیست.
میزبانی برای شی فرصتی است برای نمایش نقش چین در دیپلماسی جهانی. انتخاب شنژن هم معنادار است. این شهر در چهار دهۀ گذشته از منطقهای ساحلی به یکی از مراکز اصلی صنعت، فناوری و تجارت چین تبدیل شده و نماد دگرگونی اقتصادی این کشور است. پکن میخواهد نشست اپک و دیدار سهجانبه را در بستری برگزار کند که تصویر چین بهعنوان قدرت باثبات، مدرن و اثرگذار تقویت شود.
اما شی در میزبانی از ترامپ و پوتین با موازنهای دشوار روبهروست. چین در سالهای اخیر همکاری با روسیه را گسترش داده و خرید انرژی از این کشور را افزایش داده است. این رابطه برای مسکو در تحمل آثار تحریمها اهمیت دارد، اما پکن حاضر نیست به بهای آن، منافع اقتصادی گسترده در رابطه با اروپا و آمریکا را به خطر اندازد. چین از یک سو به شراکت با روسیه برای مقابله با فشارهای غرب نیاز دارد و از سوی دیگر، میخواهد از تبدیل این رابطه به اتحادی الزامآور که آزادی عملش را محدود کند، پرهیز کند.
اولویت پکن در رابطه با آمریکا مهار تنشهای اقتصادی است، چون اختلاف بر سر تعرفهها، صادرات تراشههای پیشرفته، هوش مصنوعی و محدودیتهای فناوری همچنان پابرجاست. هر دو کشور از تشدید جنگ تجاری زیان میبینند، اما رقابت بر سر فناوریهای راهبردی بهآسانی قابل مصالحه نیست. شی میخواهد از دیدار با ترامپ برای تثبیت آتشبس تجاری و کاهش خطر اقدامات محدودکننده بهره ببرد، بیآنکه امتیازهای اساسی در حوزۀ فناوری و امنیت بدهد.
برخی تحلیلگران دیدار شنژن را با کنفرانس یالتا در فوریۀ 1945 مقایسه کردهاند؛ نشستی که در آن فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین دربارۀ ترتیبات پایان جنگ جهانی دوم و نظم پس از آن گفتوگو کردند. یالتا بعدها به نمادی از تصمیمگیری قدرتهای بزرگ دربارۀ سرنوشت کشورهایی تبدیل شد که در میز مذاکره حضور ندارند. شاید مقایسۀ وضعیت امروز و نشست پیش رو با آن رویداد از نظر تاریخی دقیق نباشد، اما نگرانی مشابهی را بازتاب میدهد: آیا سه ابرقدرت جهانی میتوانند دربارۀ مسائل امنیتی سایر کشورها بدون مشارکت مستقیم آنها به تفاهم برسند؟
اوکراین آشکارا از احتمال کنارگذاشتهشدن در هر معاملهای میان واشنگتن و مسکو نگران است. رئیسجمهور این کشور نسبت به دیداری که میتواند به بازتعریف حوزههای نفوذ منجر شود هشدار داده است. کشورهای اروپایی هم نمیخواهند دربارۀ امنیت قاره و آیندۀ جنگی که در همسایگیشان جریان دارد، بدون حضورشان تصمیمگیری شود. اظهارات رئیسجمهور آلمان دربارۀ ضرورت حضور اروپاییها در مذاکرات، بازتاب همین نگرانی است.
در شرق آسیا، تایوان و متحدان آمریکا نیز تحولات را با حساسیت دنبال میکنند. پکن تایوان را بخشی از قلمرو خود میداند و با استقلالش مخالف است. درمقابل، واشنگتن از توان دفاعی این جزیره حمایت میکند و حضور نظامی خود را در منطقه حفظ کرده است. هرگونه تفاهم میان ترامپ و شی دربارۀ امنیت شرق آسیا میتواند بر محاسبات تایپه و کشورهای همسایۀ چین اثر بگذارد. بااینحال، اختلاف بر سر تایوان چنان عمیق است که انتظار حلوفصل آن در یک دیدار کوتاه واقعبینانه نیست.
کنفرانس یالتا. ۴ تا ۱۱ فوریهٔ ۱۹۴۵. پیش از پایان جنگ جهانی دوم
نشست شنژن لزوماً نشانۀ شکلگیری نظم جهانی جدید نیست. رقابت اقتصادی آمریکا و چین، جنگ روسیه در اوکراین، اختلاف بر سر تایوان و بحرانهای خاورمیانه با یک ملاقات از بین نمیروند. سه کشور برداشت یکسانی از نظم مطلوب جهانی ندارند. واشنگتن میخواهد برتری راهبردیاش را حفظ کند، پکن خواهان سهم بیشتر در شکلدهی به قواعد بینالمللی است و مسکو میکوشد محدودیتهای تحمیلشده از سوی غرب را کنار بزند و حوزۀ نفوذش را گسترش دهد.
این دیدار میتواند نشانۀ تغییر در شیوۀ مدیریت رقابت باشد. رهبران سه کشور میخواهند اختلافها را مستقیماً مدیریت کنند و در موضوعاتی که منافع مشترک دارند از توافقهای محدود بهره ببرند. این رویکرد میتواند از شدت تنشها بکاهد، اما با این خطر مواجه است که تصمیمات مهم در حلقۀ کوچکِ قدرتهای بزرگ گرفته شوند و منافع سایر کشورها در حاشیه بماند.
شنژن صحنهای برای سنجش حدود همکاری میان سه رقیب است. هر رهبر در پی تثبیت موقعیت خود است و هیچکدام حاضر نیستند هزینهای سنگین برای توافقی بپردازند که برتری طرف مقابل را تقویت میکند. اگر این نشست بتواند کانالهای ارتباطی را حفظ کند و از تشدید بحرانها جلوگیری کند، دستاوردی قابلاعتنا بر جا میگذارد، اما اگر به نمایش سیاسی و عکس یادگاری محدود بماند، شکاف میان ادعای مدیریت مشترک جهان و واقعیت رقابت قدرتها همچنان پابرجا خواهد ماند.
کنفرانس پوتسدام. ۱۷ ژوئیه تا ۲ اوت ۱۹۴۵. پس از شکست آلمان و پایان جنگ در اروپا
