تهران- ایرنا- سفرهای اخیر مقامات شورای عالی امنیت ملی به روسیه و چین، تداوم راهبرد توازن‌بخش در سیاست خارجی ایران است، جایی که رایزنی‌های دوجانبه درباره موضوعات اقتصادی و امنیتی با هدف تعیین و تثبیت افق روابط راهبردی در دستور کار مقامات قرار دارد.
به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایرنا، سفر «محسن رضایی» نماینده مقام معظم رهبری و دبیر شورای عالی امنیت ملی، به روسیه و دیدار با «ولادیمیر پوتین»رئیس‌جمهور این کشور، در کنار سفر «علی باقری» معاون دبیر شورای عالی امنیت ملی، به چین و رایزنی با مقام‌های ارشد پکن، بیانگر تداوم پیگیری روابط راهبردی جمهوری اسلامی ایران با دو قدرت مهم در سطوح عالی سیاسی و امنیتی است؛ روابطی که در کنار هماهنگی درباره مسائل منطقه‌ای، بر اجرای طرح‌های مشترک در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و ترانزیت و تقویت همکاری‌های دوجانبه نیز متمرکز است.
از خط لوله گاز تا کریدور شمال- جنوب؛ محورهای اقتصادی و راهبردی دیدار رضایی با پوتین
سفر کوتاه دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران به مسکو درحالی روز پنجشنبه ۱۴ آبان ماه، در صدر خبرها قرار گرفت که روابط راهبردی ایران و روسیه، متاثر از جنگ آغاز شده از سوی آمریکا و رژیم اسرائیل، علیه ایران، با متغیرهای جدیدی روبرو شده است. تهران برای مسکو، گرچه در سالهای اخیر همسایه‌ای استراتژیک بوده اما ایستادگی ایران در برابر جنگ تحمیل شده آمریکا، این روابط را وارد فاز جدیدی و بازتعریف چشم‌انداز آن کرده است؛ تجربه‌ای مشابه آنچه روابط ایران و چین در حال حاضر با آن روبروست. روابط دوجانبه روسیه و ایران به ویژه در حوزه ترانزیت و انرژی، مهمترین دستورکار سفر دبیر شورای عالی امنیت ملی به روسیه در کنار تحویل پیام رهبر انقلاب به رئیس‌جمهور روسیه بوده است. میان تهران و مسکو این دو حوزه از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و رضائی پس از دیدار با پوتین اعلام کرد که شورای عالی امنیت ملی قرارداد اجرایی ساخت خط ریلی رشت -آستارا را با مشارکت طرف روسی تصویب کرده و قرار است وزیر راه و شهرسازی به‌زودی این قرارداد را به نمایندگی از جمهوری اسلامی ایران امضا کند. تکمیل این مسیر ریلی، حلقه مهمی در اتصال شبکه حمل‌ونقل ایران به کریدور بین‌المللی شمال -جنوب است؛ مسیری که می‌تواند ظرفیت ترانزیتی ایران را در ارتباط با روسیه، قفقاز و بازارهای شمال اروپا افزایش دهد.
مسکو و پکن به سبب موقعیت ژئواستراتژیک، ظرفیت‌های اقتصادی، جایگاه بین‌المللی و نقش‌آفرینی در معادلات منطقه‌ای و جهانی، دو پایتخت مهم در منظومه فکری سیاستمداران تهران است.
موضوع دیگر مطرح‌شده در این دیدار، احداث خط لوله انتقال گاز روسیه به ایران بود. رضایی با اشاره به این طرح گفت اجرای آن می‌تواند ضمن کمک به تامین نیازهای گازی ایران و جبران بخشی از کمبودهای کشور، امکان انتقال و فروش گاز روسیه به کشورهای همسایه را نیز فراهم کند. به این ترتیب، همکاری انرژی دو کشور صرفاً به تامین نیاز داخلی محدود نمی‌شود و می‌تواند زمینه شکل‌گیری یک ظرفیت منطقه‌ای برای انتقال و تجارت گاز را ایجاد کند. در سفر باقری به چین هم روابط دوجانبه تهران و پکن و بررسی موانع گسترش آن در برهه‌ای که ایران در محاصره زیاده‌خواهی‌های آمریکا قرار دارد از دستورکارهای گفت‌وگوهای دو طرف بود.
جنگ، امنیت، پساجنگ و ترتیبات امنیتی منطقه، کلیدواژه‌هایی است که پس از بحران تحمیل شده از سوی «دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور آمریکا بر منطقه و جهان، در همه دیدارهای مقامات با یکدیگر تکرار شده و مورد بحث قرار می‌گیرد و بر مبنای اظهارات مقامات ایران، ایجاد ترتیبات امنیتی مشترک در غرب آسیا، محور مهم گفت‌وگوها، هم در روسیه و هم در چین بوده است؛ رضایی در دیدار با پوتین با اشاره به نشست چهارجانبه جمهوری اسلامی ایران، پاکستان، عربستان سعودی و ترکیه در تهران گفت: گزارشی از این جلسه ارائه کردم و آقای پوتین ضمن استقبال از برگزاری این نشست، اعلام کرد که ما هم مانند دوستان چینی معتقد هستیم که بایستی ترتیبات منطقه‌ای وجود داشته باشد و کشورهای خارجی در امنیت منطقه دخالت نکنند.
علی باقری هم با اشاره به ارائه ابتکار ۴ ماده‌ای از سوی پکن برای امنیت‌سازی در منطقه توضیح داده است: موضوعی که در ابتکار چینی‌ها مطرح است و ما هم روی آن تاکید کردیم موضوع درون‌زا بودن امنیت منطقه است یعنی اینکه کشورهای بیگانه نباید در سازوکارهای امنیتی منطقه دخالت یا نفوذ داشته باشند. بدیهی است چیزی که هم در طول سالهای گذشته به ویژه در این مقطع کنونی عامل بی ثباتی در منطقه شده دخالت رژیم آمریکا و سلطه طلبی رژیم صهیونیستی است. لذا به نظر ما این نگاه چینی‌ها برای ایجاد و ساخت یک ترتیباتی که بتونه امنیت پایدار را در منطقه ایجاد کند می‌تواند کمک کننده باشد.
موازنه ژئوپلیتیک ایران، پیام‌ها و اهداف آن
ایران در هفته‌ای که گذشت، دو سفر در دو سطح عالی‌رتبه به پایتخت دو شریک راهبردی خود در آسیا داشت، این سفرها و جایگاه مقام‌های شرکت‌کننده در آن‌ها، تاکیدی قابل تامل بر اهمیت روابط با روسیه و چین در محاسبات سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران است. سفر رضایی به مسکو در مقام نماینده مقام معظم رهبری و دبیر شورای عالی امنیت ملی و سفر باقری به پکن در جایگاه معاون دبیر این شورا، نشان می‌دهد که مناسبات تهران با این دو کشور صرفاً در سطح تماس‌های معمول دیپلماتیک و وزارتخانه‌ای دنبال نمی‌شود، بلکه در سطوح عالی سیاسی و امنیتی نیز به‌طور مستمر مورد پیگیری قرار دارد. گرچه این سفرها در راستای شتاب‌بخشی به سرعت عملیاتی شدن پروژه‌های مشترک و مقابله با فرصت‌سوزی‌هاست اما این سطح از رایزنی‌ها را می‌توان نشانه‌ای از اهمیت راهبردی روسیه و چین در سیاست خارجی ایران هم دانست. تهران در شرایطی که با تحولات پیچیده منطقه‌ای و بین‌المللی مواجه است، حفظ و توسعه روابط با این دو کشور را در دستور کار دارد.
مسکو و پکن به سبب موقعیت ژئواستراتژیک، ظرفیت‌های اقتصادی، جایگاه بین‌المللی و نقش‌آفرینی در معادلات منطقه‌ای و جهانی، دو پایتخت مهم در منظومه فکری سیاستمداران تهران است. رایزنی‌ها و همکاری با مسکو در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و ترانزیت و مناسبات با پکن در چارچوب همکاری‌های دوجانبه و چندجانبه، زمانی که مذاکرات پایان دادن به جنگ با آمریکا یکی از مهمترین دستورکارهای ایران در مقطع کنونی است، حکایت از آن دارد که تهران در مسیر حراست از منافع خود مسیرهای متفاوت اما مکملی را باهم پیش می‌برد و حفظ توازن در مناسبات خارجی و گسترش همکاری با شرکای مهم بین‌المللی را در دستور کار دارد؛ راهبردی مبتنی بر استفاده حداکثری از ظرفیت‌های متنوع به منظور تامین حداکثری منافع ملی و کاستن از فشارها و محدودیت‌های تحمیل شده است.
سفر مقامات ایران به روسیه و چین در سه بعد مشخص قابل ارزیابی است؛ بُعد نخست پیامی است که این سفرها در مقطع کنونی به آمریکا و جهان مخابره می‌کند. سطح رایزنی‌های ایران با دو کشور چین و روسیه در سفرهای اخیر به شورای عالی امنیت ملی، ارتقا یافت تا سیگنالی محسوسی به واشنگتن ارسال شده و محدوده مانور دیپلماتیک تهران نمایان شود. گرچه تهران در مسیر دفاع از خود در برابر هرگونه فشاری چه نظامی و چه اقتصادی، جز بر توان داخلی خود تکیه و تاکید ندارد اما شرکای راهبردی و روابط منطقی با دو عضو دائم و دارای حق وتوی شورای امنیت سازمان ملل از یک سو حکایت از آن دارد که انزوای سیاسی یا فشارهای یک‌جانبه نمی‌تواند گزینه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی ایران را محدود سازد و از سوی دیگر دست ایران را در تعامل با غرب بازتر نگه می‌دارد.
نقش‌آفرینی به عنوان میانجی و یا حتی ضمانت توافقات تهران و واشنگتن از گمانه‌هایی است که طی هفته‌های اخیر درباره چین و روسیه مطرح است.
بُعد دیگر نگاه مشترکی است که هر سه کشور به مفهوم امنیت در منطقه دارند که در این سفر هم به آن اشاره و تاکید شد که امنیت در غرب آسیا و رسیدن به سازوکار و ابتکاری که بتواند این مهم را به موضوعی درون‌منطقه‌ای تبدیل کند؛ از محورهای گفت‌وگوهای مقامات ایران و چین و روسیه بوده است. استقبال مسکو و پکن از ابتکارات منطقه‌ای در این زمینه، نشان‌دهنده نگاه مشترکی است که هر سه کشور به این مهم و ضرورت پایان دادن به ترتیبات امنیتی ایجاد شده از سوی قدرت‌های فرامنطقه‌ای چون آمریکا حکایت دارد. به نظر می‌رسد تهران برای ایجاد و تثبیت چنین سازوکاری، ضمن استقبال از ابتکار سه کشور همسایه خود، در پی بهره‌گیری از ظرفیت شرکای راهبردی خود به منظور تسهیل روند آغاز شده است.
بُعد سوم در بررسی اهمیت سفر مقامات شورای عالی امنیت ملی به مسکو و پکن را باید در ظرفیت و امکان نقش‌آفرینی این کشورها در پایان دادن به بحران در منطقه ارزیابی کرد. مسکو و پکن از آغاز جنگ علیه ایران، به صراحت با آن مخالفت کرده و درباره تبعات و نیز بی‌نتیجه بودن آن هشدار دادند. در ماه‌های اخیر هم موضوع نقش‌آفرینی مسکو و پکن در پایان دادن به این تجاوز نظامی و بازگرداندن ثبات به منطقه هم به عنوان یکی از گزینه‌ها مطرح بوده است. نقش‌آفرینی به عنوان میانجی و یا حتی ضمانت توافقات تهران و واشنگتن از گمانه‌هایی است که طی هفته‌های اخیر درباره چین و روسیه مطرح است.
در نهایت سفر به مسکو و پکن به منظور پیشبرد پرونده‌های روابط دو جانبه و پروژه‌های بلندمدتی چون مسیرهای ترانزیتی راه‌آهن رشت-آستارا و خط لوله گاز ایران-روسیه، از یک‌سو و هماهنگی برای ترتیبات امنیتی منطقه‌ای و پایان دادن به جنگ از سوی دیگر دو سفر مهم مقامات عالی رتبه ایران بود تا هم اهمیت روابط مورد تاکید بیشتر قرار گیرد و هم مسیرهای تازه‌ای برای حل و فصل هریک از پرونده‌های مورد اشاره مورد مشورت تهران با پکن و مسکو قرار گیرد.