کاهش انتشار کربن در صنایع ایران می‌تواند در کوتاه‌مدت هزینه سرمایه‌گذاری را افزایش دهد، اما در بلندمدت با کاهش مصرف انرژی، بهبود بهره‌وری و حفظ دسترسی به بازارهای حساس به انتشار، به مزیت اقتصادی تبدیل شود.
به گزارش تجارت نیوز، تولید کم‌کربن به یکی از موضوعات مهم سیاست صنعتی جهان تبدیل شده است. افزایش بهره‌وری انرژی، جایگزینی سوخت‌های پرکربن، استفاده از برق تجدیدپذیر، بازیافت مواد و توسعه فناوری‌های جدید، از جمله راهکارهایی هستند که صنایع برای کاهش انتشار گازهای گلخانه‌ای به کار می‌گیرند. با این حال، اثر اقتصادی این تغییرات یکسان نیست؛ بعضی از آن‌ها با اصلاح فرایندهای موجود قابل اجرا هستند و بعضی دیگر به تغییر اساسی تجهیزات، زیرساخت انرژی و شیوه تولید نیاز دارند.
برای صنایع ایران، این مسئله اهمیت دوچندانی دارد. هزینه انرژی، محدودیت دسترسی به سرمایه، نوسان نرخ ارز و نیاز به نوسازی تجهیزات بر تصمیم‌گیری کارخانه‌ها اثر می‌گذارند. از سوی دیگر، قواعد کربنی بازارهای بین‌المللی و افزایش توجه خریداران به میزان انتشار محصولات می‌تواند هزینه بی‌توجهی به کاهش کربن را نیز افزایش دهد.
بنابراین، پرسش اصلی فقط این نیست که تولید کم‌کربن چه میزان سرمایه‌گذاری نیاز دارد؛ بلکه باید مشخص شود این سرمایه‌گذاری در چه شرایطی هزینه تمام‌شده محصول را افزایش می‌دهد، چه زمانی از محل صرفه‌جویی انرژی جبران می‌شود و چگونه می‌تواند موقعیت رقابتی یک کارخانه را در بازار داخلی و خارجی بهبود دهد.
آمار جهانی ۲۰۲۶؛ صنایع سنگین در مرکز تحول کم‌کربن
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی درباره اقدامات سمت عرضه و تقاضا برای گذار فولاد و سیمان در سال ۲۰۲۵، این دو صنعت در مجموع حدود ۱۴ درصد از انتشار مستقیم جهانی ناشی از مصرف انرژی و فرایندهای صنعتی را به خود اختصاص می‌دهند. بخش مهمی از این انتشار به ماهیت تولید مربوط است؛ در فولاد، مصرف کربن در فرایندهای احیا و تولید حرارت اهمیت دارد و در سیمان، تجزیه شیمیایی سنگ‌آهک به‌طور مستقیم دی‌اکسیدکربن آزاد می‌کند.
گزارش «چشم‌انداز فناوری‌های انرژی ۲۰۲۶» آژانس بین‌المللی انرژی نیز تأکید می‌کند که رقابت‌پذیری فناوری‌های پاک صنعتی به هزینه مواد اولیه، برق، سوخت، نیروی کار و سرمایه‌گذاری وابسته است. در صنعت فولاد، مسیرهای تولید نزدیک به صفر کربن هنوز در مرحله توسعه تجاری قرار دارند و دسترسی به برق کم‌کربن و ارزان می‌تواند تعیین کند که یک فناوری در کدام کشور اقتصادی‌تر باشد.
از سوی دیگر، گزارش بانک جهانی با عنوان «وضعیت و روندهای قیمت‌گذاری کربن ۲۰۲۶» نشان می‌دهد درآمد دولت‌ها از ابزارهای قیمت‌گذاری کربن در سال ۲۰۲۵ به رکورد ۱۰۷ میلیارد دلار رسید. این رقم به معنای آن نیست که تمام صنایع جهان مستقیماً چنین هزینه‌ای پرداخت کرده‌اند؛ بلکه نشان‌دهنده گسترش ابزارهای اقتصادی برای قیمت‌گذاری انتشار است. طبق گزارش بانک جهانی، ابزارهای قیمت‌گذاری کربن اکنون نزدیک به ۲۹ درصد انتشار جهانی گازهای گلخانه‌ای را پوشش می‌دهند.
این تحولات نشان می‌دهد که هزینه انتشار در بسیاری از بازارها به‌تدریج از یک موضوع صرفاً زیست‌محیطی به عاملی اقتصادی تبدیل می‌شود. با این حال، میزان اثر آن بر هر صنعت به مقررات بازار مقصد، نوع محصول، فناوری تولید و نحوه محاسبه انتشار بستگی دارد.
فولاد کم‌کربن؛ چه مقدار افزایش هزینه باید انتظار داشت؟
در صنعت فولاد، هزینه کاهش انتشار به مسیر تولید وابسته است. تولید با کوره بلند و کوره اکسیژنی به زغال‌سنگ و کک وابستگی زیادی دارد؛ در مقابل، استفاده از قراضه در کوره قوس الکتریکی می‌تواند انتشار را کاهش دهد، به‌ویژه اگر برق مصرفی کم‌کربن باشد. مسیر دیگر، استفاده از آهن اسفنجی تولیدشده با هیدروژن کم‌کربن و سپس ذوب آن در کوره قوس الکتریکی است؛ فناوری‌ای که می‌تواند انتشار را به میزان قابل‌توجهی کاهش دهد، اما به برق و هیدروژن ارزان نیاز دارد.
بر اساس گزارش آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۲۵، تولید فولاد نزدیک به صفر کربن در پروژه‌های اولیه تجاری می‌تواند حدود ۱۰ تا ۱۲۵ درصد هزینه تولید بیشتری نسبت به روش‌های متعارف داشته باشد؛ دامنه‌ای گسترده که تفاوت فناوری، منطقه و قیمت انرژی را نشان می‌دهد. این عدد میانگین افزایش هزینه همه کارخانه‌ها نیست و نمی‌توان آن را بدون بررسی شرایط محلی به فولاد ایران تعمیم داد.
گزارش «سرمایه‌گذاری جهانی انرژی ۲۰۲۵» آژانس بین‌المللی انرژی نیز نشان می‌دهد که مسیرهای تولید فولاد با انتشار بسیار پایین ممکن است به سرمایه‌گذاری اولیه‌ای معادل سه تا چهار برابر روش‌های متعارف نیاز داشته باشند. این موضوع به‌ویژه برای کارخانه‌هایی اهمیت دارد که باید بخش عمده تجهیزات تولید را جایگزین کنند، نه اینکه صرفاً با بهینه‌سازی فرایندهای موجود انتشار را کاهش دهند.
در ایران، انتخاب فناوری باید با توجه به ساختار واقعی صنعت فولاد انجام شود. برای کارخانه‌هایی که از مسیر احیای مستقیم و کوره قوس الکتریکی استفاده می‌کنند، بهبود بهره‌وری کوره، کاهش مصرف گاز، افزایش سهم برق کم‌کربن و استفاده مؤثرتر از قراضه می‌تواند از گزینه‌های قابل بررسی باشد. در مقابل، حرکت به سمت هیدروژن کم‌کربن نیازمند بررسی هزینه تولید هیدروژن، ظرفیت برق تجدیدپذیر، کیفیت سنگ‌آهن و زیرساخت انتقال و ذخیره‌سازی است.
بنابراین، کاهش انتشار الزاماً به معنای جایگزینی فوری کل فناوری تولید نیست. در برخی کارخانه‌ها، اصلاح تجهیزات و مدیریت مصرف انرژی می‌تواند نقطه شروع کم‌هزینه‌تری باشد؛ درحالی‌که برای رسیدن به انتشار بسیار پایین، سرمایه‌گذاری ساختاری در فناوری تولید ممکن است اجتناب‌ناپذیر شود.
صنعت سیمان؛ کاهش هزینه از مسیر بهره‌وری یا فناوری‌های گران‌قیمت؟
در صنعت سیمان، راهکارهای کاهش انتشار را می‌توان به دو گروه کلی تقسیم کرد: اقداماتی که مصرف انرژی و انتشار را با تغییرات محدودتر کاهش می‌دهند و فناوری‌هایی که به سرمایه‌گذاری بزرگ برای حذف بخش عمده انتشار نیاز دارند.
بهینه‌سازی کوره، بازیافت حرارت اتلافی، افزایش بهره‌وری آسیاب‌ها و جایگزینی بخشی از سوخت فسیلی با سوخت‌های جایگزین، از گزینه‌های گروه نخست هستند. کاهش نسبت کلینکر در سیمان نیز در صورت رعایت استانداردهای فنی و کیفیت محصول می‌تواند انتشار ناشی از تولید را پایین بیاورد. با این حال، امکان استفاده از مواد جایگزین به ترکیب مواد اولیه، مشخصات محصول و شرایط بازار بستگی دارد.
در مقابل، جذب و ذخیره‌سازی کربن یا CCS می‌تواند برای کاهش انتشار ناشی از واکنش شیمیایی سنگ‌آهک اهمیت داشته باشد؛ انتشاری که صرفاً با کاهش مصرف سوخت حذف نمی‌شود. اما این فناوری به تجهیزات جذب، انرژی اضافی، انتقال دی‌اکسیدکربن و زیرساخت ذخیره‌سازی نیاز دارد.
طبق گزارش «برنامه اقدام برای سیمان و بتن» آژانس بین‌المللی انرژی در سال ۲۰۲۵، هزینه تولید در کارخانه‌های تجاری اولیه سیمان نزدیک به صفر کربن که از فناوری جذب و ذخیره کربن استفاده می‌کنند، حدود ۷۵ تا ۱۵۰ درصد بیشتر از کارخانه‌های متعارف برآورد شده است. این دامنه به تفاوت‌های منطقه‌ای و فنی وابسته است و هزینه نهایی هر پروژه می‌تواند متفاوت باشد.
در نتیجه، برای بسیاری از کارخانه‌های سیمان، ترتیب اجرای پروژه‌ها اهمیت اقتصادی دارد. نخست می‌توان اقداماتی مانند ممیزی انرژی، بازیافت حرارت و بهبود راندمان کوره را ارزیابی کرد؛ سپس، بر اساس شدت انتشار باقی‌مانده، هزینه انرژی و الزامات بازار، درباره فناوری‌های پیشرفته‌تر تصمیم گرفت. البته اگر هدف کاهش بسیار عمیق انتشار باشد، بهینه‌سازی به‌تنهایی کافی نخواهد بود.
مقایسه فناوری‌ها؛ کدام راهکار زودتر هزینه خود را جبران می‌کند؟
هیچ فناوری واحدی برای تمام صنایع بهترین گزینه نیست. در کارخانه‌ای که مصرف انرژی بالایی دارد و تجهیزات آن از راندمان پایینی برخوردارند، بهینه‌سازی مصرف برق و حرارت می‌تواند هزینه تمام‌شده را نسبتاً سریع کاهش دهد. در مقابل، جایگزینی کامل فناوری تولید با هیدروژن کم‌کربن یا نصب تجهیزات جذب کربن معمولاً به سرمایه‌گذاری اولیه بزرگ‌تر و دوره ارزیابی طولانی‌تری نیاز دارد.
برای نمونه، بازیافت حرارت اتلافی در فولاد و سیمان می‌تواند بخشی از انرژی تلف‌شده را به برق، بخار یا گرمای قابل استفاده تبدیل کند. جذابیت اقتصادی آن به دمای منبع حرارتی، ساعات فعالیت کارخانه، قیمت انرژی جایگزین‌شده و هزینه نگهداری وابسته است. اگر کارخانه در بیشتر ساعات سال با ظرفیت بالا کار کند، امکان استفاده مستمر از انرژی بازیابی‌شده افزایش می‌یابد.
برقی‌سازی تجهیزات حرارتی نیز در بعضی فرایندها می‌تواند مصرف مستقیم سوخت فسیلی را کاهش دهد؛ اما زمانی بیشترین منفعت زیست‌محیطی را دارد که برق مصرفی از منابع کم‌کربن تأمین شود. اگر برق شبکه همچنان به‌شدت به سوخت فسیلی وابسته باشد، بخشی از انتشار ممکن است از کارخانه به نیروگاه منتقل شود، نه اینکه کاملاً حذف شود.
هیدروژن کم‌کربن، به‌ویژه برای فرایندهایی که به عامل احیاکننده نیاز دارند، می‌تواند گزینه‌ای راهبردی باشد. با این حال، قیمت هیدروژن، هزینه تجهیزات جدید و دسترسی پایدار به برق کم‌کربن تعیین می‌کند که این مسیر از نظر اقتصادی چه زمانی رقابتی شود.
در صنعت سیمان نیز جذب و ذخیره کربن برای انتشار فرایندی اهمیت دارد، اما بدون زیرساخت انتقال و محل ذخیره‌سازی مناسب، حتی نصب تجهیزات جذب نیز ممکن است از نظر اقتصادی و عملیاتی توجیه کافی نداشته باشد.
در مجموع، هزینه فناوری باید در کنار میزان کاهش انتشار بررسی شود. راهکاری که سرمایه‌گذاری کمتری نیاز دارد، ممکن است کاهش انتشار محدودتری ایجاد کند؛ در مقابل، فناوری گران‌تر می‌تواند برای حفظ بازارهای صادراتی یا رسیدن به استانداردهای سخت‌گیرانه‌تر ضروری باشد.
چه زمانی سرمایه‌گذاری کم‌کربن به صرفه‌جویی تبدیل می‌شود؟
برای تعیین اقتصادی بودن یک پروژه، نخست باید هزینه اولیه سرمایه‌گذاری با منافع سالانه آن مقایسه شود. این منافع می‌تواند شامل کاهش مصرف برق و سوخت، کاهش هزینه تعمیرات، کاهش هزینه‌های مرتبط با کربن و حفظ دسترسی به بازار باشد. در مقابل، هزینه تأمین مالی، نگهداری، توقف تولید و تعویض تجهیزات باید از این منافع کسر شود.
فرمول ساده دوره بازگشت سرمایه چنین است:
دوره بازگشت سرمایه = هزینه اولیه پروژه ÷ صرفه‌جویی خالص سالانه
فرض کنیم کارخانه‌ای برای بهینه‌سازی تجهیزات حرارتی و بازیافت انرژی به ۵ میلیون دلار سرمایه‌گذاری نیاز داشته باشد و پس از کسر هزینه‌های اضافی نگهداری، سالانه یک میلیون دلار صرفه‌جویی خالص ایجاد کند. در این سناریوی فرضی، دوره بازگشت سرمایه ساده پنج سال خواهد بود.
اگر صرفه‌جویی خالص سالانه به ۵۰۰ هزار دلار کاهش یابد، دوره بازگشت به ۱۰ سال افزایش پیدا می‌کند. این مثال نشان می‌دهد که قیمت انرژی، ساعات کار کارخانه و عملکرد واقعی تجهیزات می‌توانند نتیجه اقتصادی پروژه را تغییر دهند.
با این حال، دوره بازگشت ساده تمام ابعاد اقتصادی را نشان نمی‌دهد. برای پروژه‌های بزرگ باید ارزش فعلی خالص، نرخ بازده داخلی، نرخ تأمین مالی، عمر مفید تجهیزات و سناریوهای تغییر قیمت انرژی نیز بررسی شوند. همچنین، اگر پروژه با هدف دسترسی به بازار صادراتی اجرا می‌شود، اثر آن بر قراردادهای فروش و هزینه‌های احتمالی کربن باید در محاسبات وارد شود.
صنایع ایران؛ چرا یک نسخه واحد برای همه کارخانه‌ها جواب نمی‌دهد؟
شرایط اقتصادی صنایع ایران با بسیاری از بازارهای خارجی متفاوت است. تعرفه انرژی، محدودیت تأمین برق و گاز، هزینه تجهیزات وارداتی، نرخ ارز و دسترسی به منابع مالی بر انتخاب فناوری اثر می‌گذارند. از سوی دیگر، کمبود انرژی در بعضی دوره‌ها می‌تواند هزینه‌ای فراتر از مبلغ قبض ایجاد کند؛ از جمله کاهش تولید، تأخیر در تحویل سفارش و افزایش هزینه ثابت به ازای هر تن محصول.
در چنین شرایطی، پروژه‌ای که مصرف انرژی را کاهش می‌دهد ممکن است علاوه بر صرفه‌جویی مستقیم، از توقف بخشی از تولید نیز جلوگیری کند. اما این منفعت باید با داده‌های واقعی درباره ساعات محدودیت انرژی و ارزش تولید ازدست‌رفته محاسبه شود؛ نمی‌توان برای تمام کارخانه‌ها رقم یکسانی در نظر گرفت.
برای ارزیابی هزینه تمام‌شده تولید کم‌کربن در ایران، به داده‌های به‌روز درباره هزینه سرمایه‌گذاری، قیمت مؤثر برق و سوخت، شدت انتشار هر محصول، عملکرد تجهیزات و هزینه تأمین مالی نیاز است. در منابع عمومی بین‌المللی بررسی‌شده، برآورد جامعی که افزایش یا کاهش هزینه تمام‌شده تمام صنایع ایرانی را در سال ۱۴۰۵ به‌صورت درصدی نشان دهد، وجود ندارد. ازاین‌رو، ارقام جهانی این گزارش باید به‌عنوان معیار مقایسه فناوری‌ها استفاده شوند، نه برآورد قطعی برای کارخانه‌های ایران.
تولید کم‌کربن چه زمانی مزیت رقابتی می‌سازد؟
تولید کم‌کربن می‌تواند هزینه تمام‌شده صنایع را در کوتاه‌مدت افزایش دهد؛ به‌ویژه زمانی که به تغییر اساسی تجهیزات، استفاده از هیدروژن کم‌کربن یا نصب سامانه‌های جذب و ذخیره کربن نیاز باشد. برآوردهای آژانس بین‌المللی انرژی نشان می‌دهد این افزایش در پروژه‌های اولیه تجاری فولاد و سیمان می‌تواند قابل‌توجه باشد.
با این حال، تمام مسیرهای کاهش انتشار پرهزینه نیستند. بهبود بهره‌وری، بازیافت حرارت، کاهش ضایعات و اصلاح فرایندها ممکن است از طریق کاهش مصرف انرژی، بخشی از هزینه سرمایه‌گذاری را جبران کنند. برای فناوری‌های بزرگ‌تر نیز دسترسی به انرژی کم‌کربن ارزان، تأمین مالی مناسب، زیرساخت و تقاضای بازار نقش تعیین‌کننده دارند.
برای صنایع ایران، مسیر اقتصادی‌تر معمولاً با شناسایی منابع اصلی مصرف و انتشار آغاز می‌شود و سپس به انتخاب فناوری متناسب با شرایط هر کارخانه می‌رسد. مزیت رقابتی زمانی شکل می‌گیرد که کاهش انتشار فقط یک هزینه اضافی نباشد، بلکه به کاهش مصرف منابع، افزایش پایداری تولید و حفظ امکان فروش در بازارهای آینده کمک کند.