تالاب انزلی از آن دسته سرمایه‌های طبیعی است که اهمیت آن تنها به زیبایی چشم‌اندازهایش محدود نمی‌شود؛ پهنه‌ای آبی که حیات گونه‌های مختلف جانوری و گیاهی به آن وابسته است و نقش مهمی در تعادل طبیعی منطقه دارد. با این حال، سال‌هاست وضعیت این تالاب با نگرانی‌هایی همراه شده و تغییرات محیطی، فشار فعالیت‌های انسانی و مشکلات مدیریتی، شرایط آن را پیچیده‌تر کرده است. آنچه امروز بیش از هر چیز اهمیت دارد، این است که بدانیم تالاب انزلی در چه وضعیتی قرار دارد و آیا هنوز می‌توان به بازگشت آن به شرایط مطلوب امیدوار بود؟
احیای یک تالاب، برخلاف تصور، با چند عملیات پاک‌سازی یا اجرای طرح‌های کوتاه‌مدت به نتیجه نمی‌رسد. این مسیر به تصمیم‌های هماهنگ، تأمین منابع مالی و پیگیری مداوم نیاز دارد؛ به‌خصوص زمانی که پای چندین دستگاه اجرایی و مجموعه‌ای از عوامل طبیعی و انسانی در میان باشد. از همین رو، ارزیابی عملکرد برنامه‌های احیا و مشخص شدن سهم هر دستگاه در حفاظت از این زیست‌بوم، اهمیت زیادی دارد.
در کنار اقدام‌های انجام‌شده، همچنان موضوعاتی مانند کیفیت آب، وضعیت زیستگاه‌ها، حفاظت از گونه‌های بومی و مقابله با تخریب‌های انسانی نیازمند توجه جدی است. اینکه برنامه‌های فعلی تا چه اندازه توانسته‌اند شرایط تالاب را بهبود دهند، چه موانعی بر سر راه احیای آن وجود دارد و چه چشم‌اندازی برای آینده این زیست‌بوم ترسیم شده، محور گفت‌وگو با عباس حسن‌پور، رئیس اداره حفاظت و احیای تالاهای محیط زیست استان گیلان بوده است.
آخرین ارزیابی محیط زیست از وضعیت تالاب انزلی چیست؟ آیا شرایط نسبت به سال گذشته بهبود یافته است؟
مطالعات اداره کل حفاظت محیط زیست گیلان در بحث احیای تالاب انزلی و اجرای طرح اضطراری مدیریت آب در شرق و غرب تالاب انزلی، عملکرد خوبی در میزان ماندگاری آب تالاب داشته و نتیجه آن شده که وضعیت تالاب انزلی تا حدودی رو به بهبودی است. همچنین در مقایسه با سال گذشته، اقدام‌های اجرایی و پاک‌سازی‌هایی در خصوص سنبل آبی صورت گرفته، اما شاخص‌های اصلی سلامت تالاب از جمله کیفیت آب، وسعت پهنه آبی، عمق و تنوع زیستی همچنان با چالش مواجه‌اند.
چرا با وجود اجرای طرح‌های متعدد، ورود فاضلاب‌های شهری و صنعتی از مسیر زرجوب و گوهررود همچنان ادامه دارد؟ چه میزان از منابع آلاینده کنترل شده‌اند؟
یکی از مهم‌ترین دلایل تداوم آلودگی تالاب انزلی، حل نشدن کامل مشکل فاضلاب در حوضه آبریز آن است. رودخانه‌های زرجوب و گوهررود به دلیل عبور از مناطق شهری و صنعتی رشت، تحت تأثیر ورود فاضلاب‌های خانگی، پساب‌های صنعتی و شیرابه پسماند قرار دارند. در سال‌های اخیر شرکت آب و فاضلاب در حوزه کنترل فاضلاب اقداماتی انجام داده و پیشرفت فیزیکی نسبی وجود دارد، اما کافی نیست.
مهم‌ترین عوامل آن ناکافی بودن ظرفیت و پوشش شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهری، تکمیل نشدن برخی زیرساخت‌های تصفیه فاضلاب، ورود پساب شهرک صنعتی رشت، ورود شیرابه ناشی از محل دفن زباله سراوان و عدم نظارت مستمر بر تخلیه پساب واحدهای صنعتی و خدماتی است.
کاهش تراز آب دریای خزر چه تأثیری بر آب‌گیری، عمق و پایداری اکوسیستم تالاب انزلی داشته است؟
کاهش تراز آب دریای خزر یکی از عوامل مهم تشدید بحران آبی تالاب انزلی است. این مسئله از چند طریق بر تالاب اثر می‌گذارد که از جمله آن کاهش ارتباط هیدرولوژیک تالاب با دریای خزر و تغییر شرایط تبادل آب، کاهش ماندگاری آب در بخش‌های کم‌عمق تالاب، افزایش احتمال خشک شدن نیزارها و پهنه‌های آبی حاشیه‌ای، افزایش غلظت آلاینده‌ها در بخش‌هایی که آب در آن‌ها کاهش یافته و تغییر شرایط زیستگاهی ماهیان، پرندگان و سایر گونه‌های وابسته به تالاب است.
در راستای کاهش مشکل کم‌آبی تالاب انزلی، احیای تالاب و اجرای طرح اضطراری مدیریت آب در شرق و غرب تالاب انزلی در حال انجام است.
وضعیت رسوب‌گذاری در تالاب انزلی چگونه است؟
رسوب‌گذاری یکی از عوامل اصلی کاهش عمق و تغییر ساختار اکولوژیک تالاب انزلی محسوب می‌شود. ورود حجم زیادی از رسوبات از رودخانه‌های منتهی به تالاب به‌ویژه در اثر فرسایش خاک در مناطق بالادست موجب انباشت مواد رسوبی در بستر و کاهش ظرفیت ذخیره آب شده است.
مهم‌ترین عوامل افزایش رسوب نیز شامل جنگل‌زدایی و تخریب پوشش گیاهی، تغییر کاربری اراضی در حوضه آبریز، فرسایش خاک در مناطق بالادست، ضعف اجرای طرح‌های آبخیزداری و تغییرات ناشی از فعالیت‌های عمرانی و مدیریت نامناسب رودخانه‌هاست.
چرا با وجود جمع‌آوری سنبل آبی، این گونه مهاجم همچنان در تالاب انزلی گسترش پیدا می‌کند؟ آیا روش فعلی اثربخش بوده است؟
سنبل آبی یکی از مهم‌ترین تهدیدهای زیستی تالاب انزلی است، این گیاه به دلیل قدرت تکثیر بالا و سازگاری با شرایط محیطی می‌تواند در مدت کوتاهی سطح وسیعی از آب را بپوشاند.
تداوم گسترش این گونه با وجود عملیات جمع‌آوری، چند دلیل اساسی دارد؛ نخست اینکه جمع‌آوری مکانیکی معمولاً فقط بخش قابل مشاهده گیاه را حذف می‌کند و بذرها و بقایای گیاه می‌توانند مجدداً رشد کنند، ورود مواد مغذی از طریق فاضلاب، به‌ویژه ترکیبات نیتروژن و فسفر شرایط رشد گیاه را تقویت کرده و وسعت تالاب و دشواری دسترسی به برخی مناطق، پاک‌سازی کامل را دشوار می‌کند و ناکافی بودن اعتبارات برای پایش و جمع‌آوری مجدد موجب بازگشت گیاه می‌شود.
راهکار پیشنهادی برای مقابله با سنبل آبی باید در قالب یک برنامه تلفیقی انجام شود که شامل جمع‌آوری مکانیکی، پایش مستمر، مدیریت مواد مغذی و فاضلاب ورودی و جلوگیری از انتقال گیاه به مناطق پاک‌سازی‌شده باشد و این اداره کل با برنامه مدون با راندمان بالا اقدام‌های مؤثری در چند سال اخیر برای کنترل و مقابله با سنبل آبی در دست انجام دارد.
آتش‌سوزی‌های اخیر تالاب انزلی چه میزان خسارت وارد کرده‌اند؟ علت اصلی چه بوده و آیا اقدام قضایی انجام شده است؟
آتش‌سوزی در نیزارهای تالاب انزلی یکی از تهدیدهای جدی برای پوشش گیاهی و زیستگاه پرندگان و سایر جانوران منطقه است. در ۳۰ بهمن ۱۴۰۴، حدود ۶هکتار از اراضی تالاب در محدوده روستای سنگاچین دچار آتش‌سوزی و فرد مظنون شناسایی و به مراجع قضایی تحویل داده شد.همچنین در مرداد ماه ۱۴۰۵ حدود یک هکتار از اراضی ملی تالابی در محدوده سنگاچین دچار حریق شد که پس از آن، مستندات حادثه تهیه و برای شناسایی متخلفان به مراجع قضایی ارسال شد. در برخی حوادث گذشته نیز احتمال عمدی بودن آتش‌سوزی با هدف توسعه تصرفات غیرقانونی مطرح شده است.
مهم‌ترین مانع اجرای برنامه‌های احیای تالاب چیست؟
مهم‌ترین مشکل در احیای تالاب انزلی، محدودیت اعتبارات است. دستگاه‌های مختلف از جمله سازمان حفاظت محیط زیست مسئول نظارت، پایش و حفاظت اکولوژیک، وزارت نیرو و شرکت آب منطقه‌ای مسئول مدیریت منابع آب و تأمین حقابه، شرکت آب و فاضلاب مسئول جمع‌آوری و تصفیه فاضلاب، شهرداری‌ها مسئول مدیریت پسماند و بخشی از زیرساخت‌های شهری، جهاد کشاورزی و منابع طبیعی مسئول حفاظت از حوضه آبریز و کنترل فرسایش خاک و دستگاه قضایی مسئول برخورد با تخریب محیط زیست و تصرفات غیرقانونی هستند و در مدیریت وضعیت تالاب نقش دارند.
محیط زیست چه برنامه زمان‌بندی‌شده‌ای دارد و چه زمانی می‌توان انتظار نتایج ملموس داشت؟
برنامه‌های اصلی مورد تأکید برای احیای تالاب؛ تکمیل تصفیه‌خانه‌ها و توسعه شبکه جمع‌آوری فاضلاب شهرهای حوضه آبریز، ساماندهی رودخانه‌های زرجوب و گوهررود و جلوگیری از ورود مستقیم فاضلاب و پساب صنعتی، کنترل رسوبات از طریق اجرای طرح‌های آبخیزداری در بالادست، مدیریت حقابه و اجرای طرح‌های کنترل و ماندگاری آب در بخش‌های بحرانی تالاب، کنترل گونه‌های مهاجم به‌ویژه سنبل آبی و جلوگیری از تخریب زیستگاه‌ها، آتش‌سوزی و تصرف اراضی تالابی هستند.
در مورد اینکه چه زمانی می‌توان انتظار مشاهده نتایج ملموس را داشت نیز باید گفت کاهش بخشی از آلودگی‌های مستقیم، پاک‌سازی مسیرهای آبی و مدیریت آب در نقاط بحرانی در کوتاه‌مدت -۶ تا ۱۲ ماه-، بهبود کیفیت آب، کاهش بار رسوب و کنترل بهتر گونه‌های مهاجم در میان‌مدت -یک تا سه سال- و بهبود پایداری اکولوژیک، بازسازی زیستگاه‌ها و تقویت تنوع زیستی در بلندمدت- سه تا پنج سال و بیشتر- محقق می‌شود.