فقر، نابرابری، کاهش آستانه تحمل و ضعف در مدیریت خشم از مهم‌ترین عوامل افزایش تنش و نزاع‌های اجتماعی است.
باشگاه خبرنگاران جوان؛فاطمه محمدی - نزاع و پرخاشگری در جامعه، حاصل مجموعه‌ای از عوامل فردی و اجتماعی است؛ به گفته کارشناسان، ضعف در مدیریت خشم، کاهش آستانه تحمل، فقر، نابرابری و ناکامی‌های اجتماعی از مهم‌ترین زمینه‌های بروز خشونت هستند.
بنابراین، افزایش تنش‌های اجتماعی و تبدیل اختلافات روزمره به مشاجره، نزاع و گاه خشونت، پدیده‌ای چندعاملی است که نمی‌توان آن را صرفاً به خشم یا ویژگی‌های فردی نسبت داد. فشار‌های اقتصادی و اجتماعی، فقر و نابرابری، کاهش آستانه تحمل، ضعف مهارت‌های ارتباطی و حل تعارض، الگو‌های رفتاری خانواده، مصرف مواد و حتی نوع محتوای منتشرشده در فضای مجازی، هر یک می‌توانند در شکل‌گیری و تشدید رفتار‌های پرخاشگرانه نقش داشته باشند.
در این میان، پیشگیری از خشونت نیازمند نگاهی فراتر از برخورد پس از وقوع حادثه است؛ رویکردی که همزمان بر آموزش مهارت‌های کنترل خشم و تاب‌آوری، تقویت گفت‌و‌گو و میانجی‌گری، کاهش عوامل اجتماعی تنش‌زا و مسئولیت‌پذیری خانواده، مدرسه، رسانه و نهاد‌های اجتماعی تأکید داشته باشد.
فقر، تبعیض و ناکامی؛ زمینه‌های اجتماعی پرخاشگری
مردوخ روحانی، عضو هیئت علمی گروه تحلیل و سیاست‌گذاری اجتماعی دانشگاه کردستان، با اشاره به عوامل اجتماعی مؤثر بر افزایش تنش و پرخاشگری اظهار کرد: از منظر جامعه‌شناسی نمی‌توان به صورت قطعی گفت یک عامل نسبت به عوامل دیگر تأثیر بیشتری دارد، مگر اینکه در قالب تحقیقات میدانی، میزان تأثیر هر یک از عوامل به صورت مشخص بررسی شود.
وی افزود: در جامعه‌ای که افراد برای رسیدن به اهداف و خواسته‌های خود با ناکامی مواجه می‌شوند، شاهد فقر، تبعیض و نابرابری هستند و بسیاری از مردم در تأمین نیاز‌های اساسی خود با مشکل مواجه‌اند، زمینه برای بروز تنش و پرخاشگری افزایش پیدا می‌کند.
روحانی ادامه داد: عوامل فردی و روان‌شناختی نیز در بروز پرخاشگری مؤثر هستند، اما از منظر اجتماعی، فقر، تبعیض، نابرابری و ناکامی افراد در دستیابی به خواسته‌ها و اهدافشان اهمیت ویژه‌ای دارد.
کاهش آستانه تحمل در سایه فشار‌های اجتماعی
این تحلیلگرسیاستگذاری اجتماعی با اشاره به کاهش تحمل اجتماعی گفت: بر اساس تجربه زیسته و برخی آمار‌های مربوط به درگیری‌های شهری، تنش‌های اجتماعی، خشونت‌های خانگی و قتل‌ها، می‌توان گفت میزان تحمل اجتماعی در سال‌های اخیر کاهش یافته است.
وی تصریح کرد: عوامل اقتصادی و اجتماعی به صورت متقابل بر یکدیگر اثر می‌گذارند و اگر در حوزه اقتصادی مشکلی ایجاد شود، آثار آن می‌تواند در مسائل اجتماعی نمایان شود و برعکس، مسائل اجتماعی نیز می‌توانند پیامد‌های اقتصادی داشته باشند.
روحانی درباره تبدیل اختلافات کوچک به نزاع نیز گفت: بسیاری از نزاع‌ها در واقع یک مسئله کوچک و مربوط به همان لحظه نیستند، بلکه باید پدیده‌های اجتماعی را به صورت فرآیندی مورد بررسی قرار داد.
وی افزود: در بسیاری از موارد، پیش از یک درگیری، خاطرات، مشکلات و اختلافات حل‌نشده‌ای از گذشته وجود دارد و یک اتفاق کوچک می‌تواند مانند جرقه‌ای، مجموعه این فشارها را فعال کند.
خانواده؛ نخستین مرحله اجتماعی شدن
عضو هیئت علمی گروه تحلیل و سیاست‌گذاری اجتماعی دانشگاه کردستان خانواده را نخستین نهاد اجتماعی مؤثر بر رفتار افراد دانست و اظهار کرد: انسان پیش از هر نهاد دیگری، در خانواده با جامعه، فرهنگ، منش و شیوه تعامل اجتماعی آشنا می‌شود و پس از آن مدرسه نقش مهمی در این زمینه ایفا می‌کند.
روحانی تأکید کرد: رفتار والدین بسیار بیشتر از توصیه‌های کلامی بر فرزندان اثر می‌گذارد. اگر والدین به فرزند خود توصیه کنند که آرام و صبور باشد، اما خودشان دائماً درگیر تنش و درگیری باشند، گفتار آنها تأثیر چندانی نخواهد داشت و آنچه برای کودک الگوساز است، رفتار والدین و محیطی است که در آن زندگی می‌کند.
وی افزود: رفتار‌های پرخاشگرانه می‌توانند از فردی به فرد دیگر و از والدین به فرزندان منتقل شوند و در بعد فرهنگی نیز از نسلی به نسل دیگر انتقال پیدا کنند.
از فضای مجازی تا خیابان؛ وقتی اختلافات به منصحه ظهور می‌رسد
روحانی با اشاره به نقش رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی گفت: نسل‌های متولد دهه‌های ۸۰ و ۹۰ شمسی و پس از آن، ارتباط بسیار بیشتری با رسانه‌ها، اینترنت و شبکه‌های اجتماعی نسبت به نسل‌های پیش از خود دارند و محتوای تولیدشده در این فضا می‌تواند بر رفتار و نگرش آنها تأثیربیشتری بگذارد.
وی افزود: فیلم‌های خشن، بازی‌های رایانه‌ای و محتوای خشونت‌آمیز شبکه‌های اجتماعی می‌توانند بر کودکان و نوجوانان، که در سنین تأثیرپذیری قرار دارند، اثرگذار باشند.
خشونت فقط ضرب و جرح نیست
این تحلیلگرسیاستگذاری اجتماعی با بیان اینکه خشونت اشکال مختلفی دارد، گفت: خشونت فیزیکی، روانی، نمادین، ساختاری، سیاسی، اقتصادی، جنسی و فرهنگی از جمله انواع خشونت هستند.
وی اظهار کرد: خشونت نمادین زمانی رخ می‌دهد که معیار‌ها و ارزش‌های فرهنگی یک گروه بر گروه دیگر تحمیل شود و فقر، تبعیض و نابرابری نیز در چارچوب خشونت ساختاری قابل بررسی است.
روحانی خاطرنشان کرد: از منظر اجتماعی، خشونت نمادین، ساختاری و فرهنگی اهمیت ویژه‌ای دارند و تقویت تساهل، مدارا، احترام به تفاوت‌ها و گفت‌و‌گو میان گروه‌های مختلف می‌تواند در کاهش خشونت مؤثر باشد.
وی تأکید کرد: هر اندازه فقر و نابرابری کاهش پیدا کند و زمینه‌های تبعیض و نفرت‌پراکنی در جامعه کمتر شود، زمینه‌های اجتماعی بروز خشونت نیز کاهش خواهد یافت.
مدیریت خشم و کنترل هیجان، کلید پیشگیری از نزاع‌های خیابانی است
در ادامه، رستمی، کارشناس معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان ، با تأکید بر نقش خشم و پرخاشگری در شکل‌گیری نزاع‌های خیابانی گفت: بسیاری از درگیری‌ها از یک اختلاف یا مشاجره ساده آغاز می‌شوند، اما ضعف در کنترل هیجان و تشدید عوامل فردی و محیطی، آنها را به درگیری‌های فیزیکی تبدیل می‌کند.
وی اظهار کرد: از نگاه پلیس و کارشناسان علوم جنایی و جرم‌شناسی، خشم و پرخاشگری نه‌تنها یکی از عوامل مؤثر در وقوع نزاع‌ها، بلکه در بسیاری از موارد از اصلی‌ترین محرک‌های پیش‌برنده درگیری‌های فیزیکی به شمار می‌رود.
رستمی افزود: بررسی بسیاری از نزاع‌های خیابانی و خانوادگی نشان می‌دهد که در لایه‌های زیرین این حوادث، عواملی همچون مدیریت ضعیف خشم، کاهش آستانه تحمل، تکانشگری و ناتوانی در حل مسالمت‌آمیز تعارضات وجود دارد.
نزاع‌ها اغلب از یک اختلاف کوچک آغاز می‌شوند
کارشناس معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان گفت: یک مشاجره لفظی، سوءتفاهم، رفتار تحقیرآمیز، اختلاف جزئی یا حتی کری‌خوانی می‌تواند نقطه آغاز یک درگیری باشد، اما زمانی که فرد نتواند هیجان خود را کنترل کند و عوامل محیطی و شخصی نیز به آن افزوده شود، احتمال تبدیل اختلاف لفظی به درگیری فیزیکی افزایش می‌یابد.
وی کاهش آستانه تحمل در نتیجه فشارها و استرس‌های اجتماعی و اقتصادی را از جمله عوامل مهم در شکل‌گیری نزاع‌های خیابانی دانست و گفت: مدیریت ناکارآمد خشم و پرخاشگری نیز در این میان نقش قابل توجهی دارد.
مواد مخدر و تشدید رفتار‌های خشونت‌آمیز
رستمی با اشاره به نقش مصرف برخی مواد در تشدید رفتار‌های خشونت‌آمیز اظهار کرد: برخی مواد، به‌ویژه مواد محرک، می‌توانند تحریک‌پذیری، بی‌قراری و رفتار‌های پرخاشگرانه را افزایش دهند و قدرت تصمیم‌گیری و ارزیابی پیامد‌های رفتار را کاهش دهند.
وی افزود: اختلال در قضاوت و استدلال، برداشت نادرست از رفتار دیگران، افزایش بدبینی و در مواردی بروز توهم و پارانویا می‌تواند فرد را در شرایطی قرار دهد که یک موقعیت عادی را تهدید تلقی کرده و واکنشی شدید و خشونت‌آمیز نشان دهد.
آموزش و میانجی‌گری؛ دو محور مهم پیشگیری
رستمی با اشاره به برنامه‌های پیشگیرانه پلیس گفت: آموزش مهارت‌های مدیریت خشم، تاب‌آوری و حل تعارض در مدارس، دانشگاه‌ها، مساجد و محلات هدف از جمله اقداماتی است که با هدف ارتقای توانایی افراد در کنترل هیجانات و جلوگیری از تبدیل اختلافات به نزاع دنبال می‌شود.
وی بهره‌گیری از ظرفیت‌های بومی و اجتماعی استان را نیز مورد تأکید قرار داد و گفت: در استان کردستان، ریش‌سفیدان، معتمدان محلی و ائمه جمعه از جایگاه مهمی برخوردارند و پلیس تلاش می‌کند با استفاده از ظرفیت «شورای معتمدین پلیس»، اختلافات را پیش از آنکه به نزاع خیابانی یا حوادث ناگوار منجر شود، از طریق صلح و سازش مدیریت کند.
رستمی افزود: ارائه مشاوره در مراکز مشاوره «آرامش» مستقر در کلانتری‌ها، برگزاری دوره‌های مهارت‌های زندگی و کنترل خشم و همچنین تولید محتوای رسانه‌ای و آموزشی از دیگر اقدامات معاونت اجتماعی پلیس در این زمینه است.
هنگام مشاهده نزاع چه کنیم؟
کارشناس معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان با توصیه به شهروندان برای پرهیز از ورود مستقیم به درگیری‌های فیزیکی گفت: شهروندان نباید برای جدا کردن افراد درگیر، خود را در معرض خطر قرار دهند؛ زیرا احتمال وجود سلاح سرد یا اشیای خطرناک و همچنین تغییر جهت ناگهانی خشونت به سمت افراد مداخله‌کننده وجود دارد.
رستمی ادامه داد: بهترین اقدام، حفظ فاصله ایمن و تماس فوری با پلیس از طریق شماره ۱۱۰ است. شهروندان باید تا حد امکان اطلاعاتی مانند محل دقیق درگیری، تعداد افراد، وجود یا نبود سلاح و مشخصات خودرو‌های مرتبط با حادثه را در اختیار پلیس قرار دهند.
وی همچنین از شهروندان خواست برای فیلم‌برداری از صحنه نزاع به افراد درگیر نزدیک نشوند و امنیت خود را در اولویت قرار دهند.
«توقف، فاصله و تخلیه»؛ سه گام برای کنترل خشم
رستمی برای مدیریت خشم در لحظه، «توقف، فاصله و تخلیه» را سه گام مؤثر عنوان کرد و گفت: فرد به محض مشاهده نشانه‌های افزایش خشم مانند تپش قلب و برانگیختگی شدید، باید واکنش فوری خود را متوقف کند.
وی افزود: مرحله دوم، فاصله گرفتن از منبع خشم است؛ حتی چند دقیقه دور شدن از موقعیت می‌تواند فرصت لازم برای کاهش هیجان و بازگشت قدرت تصمیم‌گیری منطقی را فراهم کند.
کارشناس معاونت اجتماعی فرماندهی انتظامی استان کردستان ادامه داد: در مرحله سوم، فرد می‌تواند با تنفس آرام و کنترل‌شده به کاهش برانگیختگی جسمی و روانی خود کمک کند و پس از فروکش کردن هیجان درباره ادامه گفت‌و‌گو یا حل اختلاف تصمیم بگیرد.
رستمی در پایان تأکید کرد:یک لحظه خشم می‌تواند تمام آینده انسان را تحت تأثیر قرار دهد؛ اما یک لحظه مکث می‌تواند از یک حادثه جبران‌ناپذیر جلوگیری کند.
پیشگیری از خشونت، مسئولیتی فراتر از پلیس
آنچه از مجموع دیدگاه‌های جامعه‌شناختی و انتظامی می‌توان دریافت این است که نزاع و خشونت معمولاً محصول یک لحظه یا یک عامل منفرد نیست، بلکه نتیجه انباشته‌شدن مجموعه‌ای از فشارها، ناکامی‌ها، تعارضات حل‌نشده و ضعف مهارت‌های کنترل هیجان است که ممکن است در یک لحظه به شکل رفتار خشونت‌آمیز بروز کند.
از این رو، کاهش نزاع‌های اجتماعی صرفاً با برخورد انتظامی پس از وقوع حادثه محقق نمی‌شود و پیشگیری باید از خانواده و مدرسه آغاز شود و در کنار آن، آموزش مهارت‌های زندگی، مدیریت خشم، افزایش تاب‌آوری، تقویت فرهنگ گفت‌و‌گو، استفاده از ظرفیت معتمدان و ریش‌سفیدان و توجه به عوامل اقتصادی و اجتماعی مؤثر بر کاهش تنش در دستور کار قرار گیرد.
جامعه‌ای که در آن افراد بتوانند اختلافات خود را پیش از رسیدن به مرحله خشونت از مسیر گفت‌و‌گو، مدارا و میانجی‌گری حل کنند، هزینه‌های انسانی و اجتماعی کمتری متحمل خواهد شد.