علیرضا شریفی یزدی و مجید گودرزی در گفت‌وگو با فرارو مطرح کردند؛
بیش از ۱۰ هزار فارغ‌التحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران مهاجرت کرده‌اند؛ دو کارشناس در گفت‌وگو با فرارو از نقش دستمزدهای پایین، بی‌ثباتی اجتماعی و سخت‌گیری کشورهای مقصد در مهاجرت کادر درمان می‌گویند.
فرارو- بیش از ۱۰ هزار فارغ‌التحصیل دانشگاه علوم پزشکی تهران طی سال‌های مختلف به خارج از کشور مهاجرت کرده‌اند. این آمار تکان‌دهنده مسئله خروج نیروی متخصص از نظام سلامت ایران را روی میز بررسی قرار داده. با این وجود آمارها گویای کندی روند مهاجرت هستند؛ آیا دلیل این مساله دست‌اندازهای تازه اروپا و آمریکا پس از جنگ 12 روزه تا کنون است یا ریشه‌های آن را باید در نقاط دیگری جست‌وجو کرد؟
به گزارش فرارو، علیرضا شریفی یزدی، جامعه‌شناس، در گفت‌وگو با فرارو ریشه اصلی مهاجرت کادر درمان را مشکلات اقتصادی و بی‌ثباتی اجتماعی می‌داند و هشدار می‌دهد خروج پزشکان نخبه و پرستاران، نظام سلامت ایران را با کمبود نیروی متخصص و خلا جدی مواجه می‌کند.
از سوی دیگر، مجید گودرزی، کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با فرارو نیز معتقد است پایین بودن دستمزدها، دشواری‌های مسیر حرفه‌ای و ناتوانی در تامین حداقل‌های لازم برای نخبگان، از عوامل موثر بر مهاجرت است. به باور او، این روند را با اصلاح شرایط اقتصادی و فراهم کردن زمینه بازگشت متخصصان می‌توان آن را تغییر داد.
دلیل مهاجرت در ایران، جاذبه مقصد نیست
علیرضا شریفی یزدی، جامعه‌شناس و عضو فرهنگستان علوم پزشکی ایران، با اشاره به افزایش مهاجرت پزشکان و پرستاران از کشور گفت: «کلیت ماجرا این است که متاسفانه مهاجرت در میان پزشکان و پرستاران ما به‌شدت افزایش یافته و این مسئله می‌تواند نشان‌دهنده چند عامل باشد.»
او در توضیح دلایل مهاجرت نیروهای متخصص حوزه سلامت اظهار کرد: «نخستین دلیل مهاجرت در ایران، جاذبه مقصد نیست، بلکه دافعه مبدا است. مشکلات و معضلات اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و آموزشی موجود در کشور باعث شده‌اند افراد به‌شدت به مهاجرت تمایل پیدا کنند؛ به‌ویژه در حوزه پزشکی و پیراپزشکی.»
پرداخت حقوق و نبود ثبات اجتماعی، مانع نگهداشت نیروی انسانی است
این جامعه‌شناس با اشاره به الگوی جهانی مهاجرت نیروی متخصص افزود: «مسئله دومی که در اینجا خود را نشان می‌دهد، این است که کشورهای مرکز، نیمه‌پیرامون و پیرامون همواره با پدیده مهاجرت نخبگان و تحصیل‌کردگان مواجه بوده‌اند. مهاجرت نخبگان و افراد تحصیل‌کرده از کشورهای پیرامونی به کشورهای نیمه‌پیرامونی و از آنجا به کشورهای مرکزی، همواره وجود داشته است.»
شریفی یزدی با بیان اینکه ایران در نگهداشت نیروی انسانی متخصص با چالش مواجه است، گفت: «کشور ما در حال حاضر، هم به دلیل محدودیت امکانات و پرداخت حقوق و هم به دلیل نبود شرایط باثبات اجتماعی، توانایی لازم برای نگهداشت نیروی انسانی خود را ندارد. به همین دلیل، انگیزه مهاجرت در میان افراد روزبه‌روز بیشتر می‌شود.»
او با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره انگیزه‌های مهاجرت توضیح داد: «مطالعاتی که انجام شده و در فرهنگستان نیز درباره آن‌ها بحث و گفت‌وگو صورت گرفته، دو عامل بسیار مهم را در انگیزه‌های مهاجرت مطرح می‌کنند؛ نخست انگیزه‌های اقتصادی و دوم بی‌ثباتی شرایط اجتماعی.»
پزشکان و پرستاران در صف مهاجرت پس از فارغ‌التحصیلی هستند
این جامعه‌شناس ادامه داد: «در نهایت، دولت هنوز تکلیف خود را به‌طور روشن مشخص نکرده است. برای مثال، سیاست اصلی دولت چیست؟ قرار است چه اتفاقی بیفتد؟ این دو عامل اصلی باعث افزایش میزان مهاجرت شده‌اند.»
او با اشاره به تمایل دانشجویان رشته‌های پزشکی و پیراپزشکی به مهاجرت گفت: «مطالعاتی که درباره دانشجویان دوره عمومی پزشکی، دوره تخصص و رشته‌های پیراپزشکی، به‌ویژه پرستاری، انجام شده، نشان می‌دهد که بسیاری از این دانشجویان به دنبال آن هستند که پس از فارغ‌التحصیلی، در نخستین فرصت از کشور خارج شوند.»
مهاجرت پزشکان نخبه، نظام سلامت ایران را با خلأ سنگین مواجه می‌کند
شریفی یزدی در پاسخ به پرسشی درباره پیامدهای تداوم مهاجرت کادر پزشکی برای جامعه و نظام سلامت ایران گفت: «در حوزه پرستاری، در حال حاضر نزدیک به ۱۰۰ هزار پرستار نسبت به استانداردهای کشور کمبود داریم. این کمبود به‌شدت بر نظام پرستاری ما تاثیر می‌گذارد و مشکلات و معضلات زیادی برای بیماران ایجاد می‌کند.»
او با اشاره به پیامدهای مهاجرت پزشکان افزود: «از طرف دیگر، معمولا پزشکان متوسط مهاجرت نمی‌کنند، بلکه پزشکان نخبه، باهوش، صاحب‌نظر و افرادی که می‌توانند تاثیرگذاری عمیقی بر ساختار بهداشتی و درمانی کشور داشته باشند، مهاجرت می‌کنند.»
این جامعه‌شناس ادامه داد: «با مهاجرت این افراد، در بدنه نظام بهداشتی و درمانی خلا سنگینی ایجاد می‌شود. ما که نظام بهداشتی و درمانی‌مان، به‌جرئت می‌توان گفت، در منطقه کم‌نظیر است و پزشکان بسیار حاذقی داریم، پس از مدتی ممکن است به کشورهایی دیگر وابسته شویم و به گردشگر پزشکی تبدیل شویم؛ یعنی مجبور شویم برای دریافت خدمات درمانی به کشورهای همسایه مراجعه کنیم.»
بیماران برای درمان نزد پزشکان ایرانی به دبی و استانبول می‌روند
او در پاسخ به این پرسش که آیا نشانه‌های چنین وضعیتی هم‌اکنون قابل مشاهده است، گفت: «به‌طور قطع، همین حالا شاهد این مسئله هستیم. هنگامی که پزشکان حاذق ما از کشور خارج می‌شوند، بسیاری از افراد برای دسترسی به همان پزشکان، حتی به کشورهای نزدیک مراجعه می‌کنند. پزشک ایرانی است، پرستار ایرانی است، اما در بیمارستانی در دبی، استانبول یا آنکارا فعالیت می‌کند و افراد برای دریافت خدمات همان پزشک به این کشورها می‌روند.»
شریفی یزدی هشدار داد: «اگر این روند ادامه پیدا کند، در سال‌های آینده این مسئله قطعا به پزشکان بومی کشورهای دیگر نیز تسری پیدا خواهد کرد.»
موانع مهاجرت، عطش خروج از کشور را کاهش نمی‌دهند
این جامعه‌شناس در پاسخ به پرسشی درباره کند شدن روند مهاجرت در ماه‌های اخیر و نقش سخت‌گیری کشورهای مقصد در این روند اظهار کرد: «دو عامل باعث کند شدن این روند شده‌اند و این کاهش سرعت نیز واقعیت دارد. نخست اینکه از زمان جنگ ۱۲روزه به بعد، پذیرش ایرانیان دشوارتر شده است. بسیاری از سفارتخانه‌ها دیگر به پرونده‌ها رسیدگی نمی‌کنند، وقت‌های طولانی‌مدت می‌دهند و به ایرانیان به‌راحتی ویزا نمی‌دهند.»
او عامل دوم را افزایش هزینه‌ها و دشواری‌های اداری مهاجرت دانست و گفت: «دولت هزینه مهاجرت را افزایش داده است. برای اینکه فرد بتواند مدرک تحصیلی خود را آزاد کند، برای پذیرش تحصیلی اقدام کند و مراحل مربوط به مهاجرت را طی کند، موانع بیشتری بر سر راه او قرار داده شده است؛ هم از نظر اداری و هم از نظر مالی.»
شریفی یزدی با تاکید بر اینکه این موانع لزوما انگیزه مهاجرت را از بین نمی‌برند، افزود: «این دو عامل تا حدودی روند مهاجرت را کند کرده‌اند، اما عطش مهاجرت را کاهش نمی‌دهند. به‌محض اینکه شرایط به وضعیت عادی بازگردد، برای مثال به شرایط سه سال قبل، قطعا آمار مهاجرت دوباره افزایش پیدا خواهد کرد.»
پزشکان عمومی در ایران جایگاه مناسبی در بازار کار ندارند
مجید گودرزی، کارشناس اقتصادی، در گفت‌وگو با فرارو با اشاره به چالش‌های اقتصادی و شغلی فارغ‌التحصیلان علوم پزشکی در ایران گفت: «فارغ‌التحصیلان علوم پزشکی در کشور با چالش‌هایی فراوانی مواجه هستند. دوره‌هایی که برای آن‌ها در نظر گرفته شده، بسیار دشوار است؛ به‌ویژه دوره تخصص. از طرف دیگر، پزشکان عمومی ما عموما نمی‌توانند جایگاه مناسبی در بازار کار پیدا کنند و شرایط آن‌ها نیز به‌گونه‌ای است که امکان فعالیت در مناطق دوردست را ندارند.»
او ادامه داد: «به اعتقاد من، افرادی که مهاجرت می‌کنند، با وجود اینکه می‌دانند در کشورهای مقصد، به‌ویژه کشورهای اروپایی، مدارک تحصیلی آن‌ها چندان مورد پذیرش نیست، با این حال تلاش می‌کنند مهاجرت کنند، دوره‌های تکمیلی را بگذرانند و بتوانند جایگاهی در آن ساختار پیدا کنند.»
پزشکان با ناترازی در حقوق و دستمزد مواجه هستند
این کارشناس اقتصادی با اشاره به دشواری دوره‌های تعهد خدمت و شرایط کاری نیروهای علوم پزشکی اظهار کرد: «در حوزه پزشکی و علوم پزشکی، با چالش‌هایی مواجه هستیم. یکی از این چالش‌ها به گستردگی کشور و تفاوت اقلیم‌ها بازمی‌گردد که دوره‌های ضروری خدمت و تعهد را تا حدودی دشوار می‌کند. افرادی که می‌خواهند دوره تعهد خدمت خود را بگذرانند، طبیعتا با مشکلاتی مواجه می‌شوند.»
گودرزی افزود: «از طرف دیگر، مزایا نیز اهمیت دارند. متاسفانه یکی از چالش‌هایی که در کشور ما وجود دارد و تقریبا بسیاری از صنوف را درگیر کرده، ناترازی در حقوق و دستمزد است.»
سرکوب دستمزدها سال‌هاست گریبان‌گیر اقتصاد ما بوده
او با انتقاد از سطح دستمزدها در کشور گفت: «متاسفانه سطح دستمزدها بسیار پایین است و در بسیاری از موارد، حتی کفاف حداقل‌های زندگی را نمی‌دهد. می‌توان گفت سرکوب دستمزدها طی چندین سال گذشته گریبان‌گیر اقتصاد ما بوده است؛ مسئله‌ای که هم رکود شدیدی در بخش کسب‌وکارها ایجاد کرده و هم به فقر دامن زده است.»
این کارشناس اقتصادی تاکید کرد: «به نظر من، باید به سمتی حرکت کنیم که ناترازی در دستمزدها و همچنین کاهش قدرت خرید حقوق‌بگیران را جبران کنیم و به سطحی از تعادل برسیم که نیروهای نخبه از کشور خارج نشوند.»
خروج نیروهای نخبه جفا به ایران و لطف به کشورهای غربی است
گودرزی در پاسخ به این پرسش که آیا سخت‌تر شدن روند پذیرش مهاجران در کشورهای مقصد می‌تواند به کاهش مهاجرت متخصصان ایرانی منجر شود، گفت: «طبیعتا چالش‌هایی که در کشور وجود دارد، به‌ویژه در شرایط جنگی، و حمایت ضمنی برخی کشورها از حملات گسترده علیه هم‌وطنان ما، چه در داخل و چه در خارج، می‌تواند تاثیرگذار باشد.»
او با اشاره به اهمیت نیروهای متخصص برای کشور افزود: «نیروهای نخبه‌ای که از کشور خارج می‌شوند، واقعا تاثیرگذار بوده‌اند. خروج آن‌ها به‌نوعی جفا در حق کشور و لطف بزرگی به کشورهای اروپایی و آمریکایی بوده است.»
ما نتوانستیم حداقل‌ها را برای نخبگان فراهم کنیم
این کارشناس اقتصادی ادامه داد: «آن کشورها تنها به این دلیل توانسته‌اند نخبگان ما را جذب کنند که ما نتوانسته‌ایم حداقل‌های لازم را برای آن‌ها در داخل کشور فراهم کنیم و مدیریت منابع انسانی درستی داشته باشیم.»
گودرزی با اشاره به تاثیر تنش‌های سیاسی بر روند مهاجرت گفت: «طبیعتا در شرایطی که تنش‌ها به سمت تخاصم پیش می‌رود و فشارها علیه هم‌وطنان ما افزایش پیدا می‌کند، ممکن است سخت‌گیری‌های غیرضروری نیز شکل بگیرد. شاهد بوده‌ایم که برخی از نخبگان ما را از آمریکا اخراج کرده‌اند.»
یک انسان رشد‌یافته از یک معدن طلا برای کشور ارزشمندتر است
او با تاکید بر امکان بازگشت متخصصان ایرانی به کشور اظهار کرد: «آغوش وطن همیشه به روی این افراد باز بوده است و خوشحالیم که شرایطی فراهم شده تا آن‌ها بازگردند و بتوانند به کشورشان خدمت کنند.»
این کارشناس اقتصادی در پایان گفت: «عدم پذیرش این افراد و سخت‌گیری‌های کشورهای مقصد شاید به نفع جامعه ما تمام شود؛ از این جهت که بتوانیم از این ذخایر ارزشمند استفاده کنیم. من همیشه اعتقاد داشته‌ام که یک انسان رشد‌یافته، که در میان نخبگان ما کم نیست، می‌تواند برای کشورش از یک معدن طلا هم ارزشمندتر باشد.»