جوان آنلاین: در کنار معرفی چهرههای برجسته و بیان ویژگیهای اخلاقی آنها در مدارس، به دانشآموزان باید فرصت تجربه برای شناخت معنای واقعی قهرمانی را داد. از پذیرفتن مسئولیت در کلاس و همکاری با همکلاسیها تا ایستادن در برابر بیعدالتی و کمک به دیگران. به گفته مجتبی حقیقی، کارشناس آموزش و پیشگیری از آسیبهای اجتماعی و مدرس دانشگاه، مدرسه باید به آزمایشگاهی واقعی برای تمرین این فضیلتها تبدیل شود. جایی که دانشآموزان به جای شنیدن توصیههای اخلاقی، مسئولیت بپذیرند، تصمیم بگیرند و پیامد انتخابهای خود را تجربه کنند. متن زیر ماحصل گفتوگو با این کارشناس است.
از نگاه شما، قهرمان بودن به معنای انجام کارهای بزرگ و خارقالعاده است یا میتوان این ویژگی را در رفتارهای روزمره دانشآموزان نیز معنا کرد؟
در نظامهای آموزشی سنتی، تعریف قهرمان غالباً به نمرههای برتر، مدالها و رتبههای نمادین محدود میشد، همان نگاهی برون داد محور که ابعاد انسانی و اخلاقی رشد فردی را در حاشیه قرار میداد، اما در رویکردهای نوین تربیتی، قهرمان راستین مدرسه کسی است که در تعاملات روزمره، ارزشهایی مانند انصاف، مسئولیت پذیری، تاب آوری در برابر شرایط سخت و ناکامیها، استقلال فکری و نوعدوستی را نشان میدهد. دانشآموزی که با رفتارهای اصیل و انسان دوستانه خود اخلاق را زنده نگه میدارد، به حقوق دیگران احترام میگذارد و در موقعیتهای دشوار از انجام کار درست عقب نشینی نمیکند، یک قهرمان واقعی است.
در این میان رسالت مدیر و معلم چیست؟
آنها باید مدرسه را به محیطی برای کشف و پرورش این فضیلتها تبدیل کنند و فرهنگ کرامت انسانی، مسئولیتپذیری جمعی و رشد همه جانبه را در آن نهادینه کنند. برای تمرین عینی مسئولیت پذیری و استقلال، نباید به آموزشهای نظری و پند و اندرز اکتفا کرد، بلکه باید زندگی در مدرسه را به آزمایشگاهی واقعی برای مشارکت دانشآموزان تبدیل کنیم. گردش مسئولیتهای اجرایی و مدیریت مشارکتی در کلاس، اجرای طرح «یک روز مدیریت دانشآموزی»، اعطای اختیارات واقعی به شورای دانشآموزی، مشارکت در پروژههای خیریه و داوطلبانه و تشکیل گروههای دانشآموزی برای حل چالشهای محیط مدرسه از جمله راهکارهای مؤثر هستند. همچنین میتوان برنامهریزی و اجرای اردوها و فعالیتهای گروهی را به خود دانشآموزان واگذار کرد. نکته مهم اینکه مشارکت دانشآموزان نباید تشریفاتی باشد. آنها باید در تصمیمگیری و اجرای برنامهها نقش واقعی داشته باشند تا از طریق تجربه کار تیمی، مواجهه با پیامد تصمیمها و حل مسئله، مسئولیت پذیری مدنی را در عمل بیاموزند.
چه نمونههایی از رفتارهای مسئولانه نوجوانان را میتوان نشانه شکلگیری روحیه قهرمانی و مسئولیت پذیری اجتماعی دانست؟ چه موانعی در برابر این رفتارها وجود دارد؟
امانتداری دانشآموزی که کیف پول گمشدهای را به مسئولان مدرسه تحویل میدهد، کمک داوطلبانه به همکلاسی ضعیفتر یا اداره مسئولانه کلاس در غیاب معلم، همه نمونههایی از رفتارهای ارزشمندی است که نشان میدهد بستر اعتماد چگونه میتواند زمینه شکوفایی اخلاقی را فراهم کند. با این حال، یکی از آسیبهای پنهان اجتماعی در میان نوجوانان، بیتفاوتی اجتماعی است. نگرشی که در جملههایی مانند «به من مربوط نیست» نمود پیدا میکند. این نگاه باعث میشود فرد در برابر مشکلات دیگران احساس مسئولیت نکند و حتی در موقعیتهایی که امکان کمک دارد، سکوت کند.
برای مقابله با این آسیب چه باید کرد؟
باید همبستگی جمعی، ارج گذاری به صداقت، رفتارهای نوع دوستانه و مسئولیت پذیری و حاکم کردن اخلاق مداری در روابط دانشآموزان را در محیط مدرسه تقویت کرد. این موارد به آنها میآموزد که عضوی از جامعه هستند و در برابر مسائل و مشکلات آن مسئولیت دارند.
اگر دانشآموزی شاهد زورگویی یا بیعدالتی در حق همکلاسی خود باشد، چگونه او را برای واکنشی درست و مسئولانه آماده کنیم؟
مدرسه باید با ایجاد کانالهای ارتباطی امن و محرمانه، زمینه گزارش این ناهنجاریها را فراهم کند. دانشآموز باید اطمینان داشته باشد که هویتش محفوظ میماند و به دلیل گزارش یک رفتار نادرست مورد آزار قرار نمیگیرد. در این فرایند، از یک سو باید با حمایت عاطفی و بازگرداندن احساس امنیت و کرامت به دانشآموز آسیب دیده کمک کرد و از سوی دیگر با رویکردی تربیتی و قاطع، فرد خطاکار را به پذیرش مسئولیت رفتار و جبران اشتباه خود ترغیب کرد. همچنین از شجاعت دانشآموز گزارش دهنده قدردانی شود تا به دیگران نیز پیام بدهیم که ایستادن در برابر زورگویی و بیعدالتی از ارزشمندترین فضیلتهای مدنی و اخلاقی است. البته دانشآموزان باید بدانند دفاع از دیگران لزوماً به معنای درگیری مستقیم نیست و میتوانند از راههای امن و اطلاع رسانی به افراد مسئول اقدام کنند.
در معرفی شخصیتهایی مانند شهید حاجقاسم سلیمانی، چه ویژگیهایی را میتوان برای دانشآموزان برجسته کرد و چگونه میتوان آنها را به رفتارهای قابل تجربه در زندگی پیوند زد؟
در معرفی شهید حاج قاسم سلیمانی باید بر ارزشهایی مانند مسئولیت پذیری، نظم، شجاعت، فروتنی، احترام به دیگران و خدمتگزاری صادقانه تأکید کرد و هر یک را به رفتارهای روزمره دانشآموزان پیوند داد. برای نمونه، مسئولیت پذیری با انجام وظایف کلاسی و مراقبت از وسایل مدرسه، نظم با رعایت برنامهها و حضور به موقع و شجاعت با گزارش محترمانه زورگویی و دفاع امن از همکلاسی تمرین میشود. همچنین فروتنی در همکاری گروهی و پذیرفتن نظر دیگران و خدمتگزاری در کمک به همکلاسیها و بهبود محیط مدرسه نمود پیدا میکند. برگزاری کلاسهای پرورشی و گفتوگوهای دانشآموزی، نمایش فیلم و کلیپ، فعالیتهای گروهی و برنامههای هنری و فرهنگی از راههای معرفی سیره ایشان است. هدف نباید صرفاً بیان خاطرات و ویژگیهای قهرمانان باشد بلکه باید به دانشآموزان کمک کنیم این ارزشها را در زندگی خود به رفتارهایی ملموس و قابل تمرین تبدیل کنند.
آیا نمونهای سراغ دارید که آشنایی یک نوجوان با شخصیت و سیره یک قهرمان، به تغییر رفتار و نگرش او منجر شده باشد؟
یکی از نمونههای تأثیرگذار، دانشآموزی پرخاشگر بود که در آستانه اخراج از مدرسه قرار داشت. آشنایی او با سیره انسانی، اخلاقی و در عین حال مقتدرانه شهید حاج قاسم سلیمانی به نقطه عطفی در مسیر تحول رفتاریاش تبدیل شد. این آشنایی در قالب یک کارگاه پژوهشی و با بررسی سبک مدیریتی شهید سلیمانی شکل گرفت. آنچه بیش از همه بر این دانشآموز تأثیر گذاشت، نگاه عاطفی و پدرانه ایشان در کنار اقتدار و قاطعیت در ارتباط با جوانان و نیروهای تحت امرشان بود. این تجربه نشان داد، معرفی یک الگوی اثرگذار، اگر با شناخت ابعاد انسانی و اخلاقی شخصیت او همراه باشد، میتواند بر نگرش و رفتار نوجوان تأثیر بگذارد. نوجوانان گاهی بیش از توصیههای مستقیم، از طریق شناخت یک الگوی واقعی با ارزشهایی مانند احترام، مسئولیتپذیری و کنترل رفتار آشنا میشوند.
از نگاه شما، مهمترین چالشهای تربیتی و اجتماعی نسل جدید چیست و نظام آموزشی برای مواجهه با آنها چه مسئولیتی دارد؟
از جمله این چالشها، مواجهه با پدیدههایی مانند هجوم شایعات و اخبار جعلی، سیطره فناوری و هوش مصنوعی، جنگ روانی، فرسایش هویت ملی و دینی و افزایش اضطراب و تنش در میان نسل جدید است. این شرایط ایجاب میکند پرورش تفکر انتقادی در اولویت نظام آموزشی قرار گیرد. دانشآموز باید بتواند اطلاعات دریافتی را ارزیابی کند، اخبار درست را از شایعات تشخیص دهد و در برابر جریانهای رسانهای قدرت تحلیل و انتخاب داشته باشد. ارتقای سواد رسانهای، آشنایی آگاهانه با فناوریهای نوین و تغییر نقش معلم از انتقال دهنده صرف دانش به مربی و راهنما از ضرورتهای امروز است. همچنین باید محیطی امن در مدرسه ایجاد کنیم تا دانشآموزان احساس تعلق، امید و انگیزه داشته باشند. چنین فضایی در صیانت از نوجوانان در برابر آسیبهای اجتماعی و تقویت هویت و اعتماد به نفس آنها مؤثر است. آنچه دانشآموزان را برای مواجهه با تحولات سریع اجتماعی، گسترش رسانهها و فراگیری هوشمصنوعی آماده میکند، برخورداری از مهارتهای نرم و شناختی است. صرفاً انتقال اطلاعات و محفوظات درسی دیگر پاسخگوی نیازهای نسل جدید نیست. دانشآموزان به مهارتهایی مانند مدیریت زمان، سواد رسانهای، آشنایی کاربردی با هوشمصنوعی، یادگیری خود راهبر و انعطافپذیری مستمر نیاز دارند. همچنین توسعه هوش هیجانی، ارتقای مهارتهای کلامی و غیرکلامی ارتباطی، خلاقیت و نوآوری، تابآوری و مدیریت استرس از ضرورتهای تربیتی امروز است. از سوی دیگر، مدیریت تعارض و توانایی انجام کارهای گروهی اهمیت زیادی دارد. زیرا نوجوان باید بتواند در کنار افرادی با دیدگاههای متفاوت همکاری کند و مسائل را از راه گفتوگو و تعامل حل کند. پرورش این مهارتها زمینه ساز شکلگیری نسلی مسئولیت پذیر، مستقل، آگاه و توانمند برای حضور مؤثر در جامعه خواهد بود.
