انتشار گزارشی در روزنامه نیویورک‌تایمز درباره احتمال ارتباط میان سدها و پروژه‌های انتقال آب ایران با تأسیسات نظامی و پایگاه‌های موشکی، موجی از واکنش‌ها و انتقادها را در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی به دنبال داشته است؛ گزارشی که منتقدان آن را فراتر از یک بررسی فنی و محیط‌زیستی می‌دانند و معتقدند می‌تواند به شکل‌گیری روایتی برای توجیه حملات احتمالی به زیرساخت‌های حیاتی ایران کمک کند.

به گزارش خبرفوری، این گزارش که روز گذشته به قلم صنم ماهوزی و اریکا سولومون منتشر شد، این پرسش را مطرح می‌کند که چرا ایران با وجود بحران شدید آب، در دهه‌های گذشته به توسعه گسترده سدها و طرح‌های انتقال آب ادامه داده است!؟ نویسندگان با اشاره به هم‌پوشانی جغرافیایی برخی پروژه‌های آبی با مناطقی که تأسیسات موشکی ایران در آن‌ها هدف حملات آمریکا و اسرائیل قرار گرفته‌اند، ادعا می‌کند برخی از این زیرساخت‌ها کارکردی فراتر از تأمین آب داشته باشند.

گرای ررسانه‌ای برای حمله به زیرساخت‌ها

در گزارش نیویورک‌تایمز، دنی سیترینوویچ، رئیس پیشین میز ایران در سازمان اطلاعات نظامی اسرائیل و پژوهشگر اندیشکده مطالعات امنیت ملی دانشگاه تل‌آویو، از جمله چهره‌هایی است که درباره احتمال استفاده مستقل تأسیسات آبی برای پشتیبانی از پایگاه‌های نظامی ایران صحبت کرده است.

سیترینوویچ در توضیح دیدگاه خود، به راهبرد ایران برای ایجاد تأسیسات زیرزمینی، پراکنده و مقاوم در برابر حملات هوایی اشاره می‌کند. او به ارتباط مستقیم پروژه‌های سدسازی با تأسیسات موشکی پرداخته و چنین الگویی را با منطق دفاعی ایران سازگار می‌داند.

منتقدان می‌گویند مسئله فقط محتوای این فرضیه نیست؛ بلکه پیامد احتمالی انتشار چنین روایت‌هایی در شرایطی است که تهدیدهای آمریکا علیه زیرساخت‌های ایران افزایش یافته است. به‌ویژه آنکه دونالد ترامپ پیش‌تر از امکان نابودی بخش انرژی، صنعت و زیرساخت‌های ایران سخن گفته بود.

واکنش کاوه مدنی؛ نزدیکی جغرافیایی دلیل نظامی بودن نیست

یکی از مهم‌ترین واکنش‌ها به این گزارش از سوی کاوه مدنی، رئیس مؤسسه آب، محیط زیست و سلامت دانشگاه سازمان ملل متحد، مطرح شده است. مدنی صراحتا با چارچوب استدلالی گزارش مخالفت کرده و معتقد است نزدیکی جغرافیایی دو تأسیسات، به‌معنای وجود رابطه علت و معلولی میان آن‌ها نیست.

او هشدار داده است که تبدیل گمانه‌زنی به روایت رسانه‌ای، می‌تواند پیامدهای خطرناکی برای امنیت زیرساخت‌های غیرنظامی داشته باشد. به اعتقاد مدنی، حتی مهاجمان ایران نیز چنین ارتباطی را به‌صورت قطعی مطرح نکرده‌اند و نیویورک‌تایمز باید در نحوه روایت این موضوع دقت بیشتری به خرج می‌داد.

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، نیز با انتقاد از گزارش، آن را زمینه‌سازی برای حملات احتمالی بعدی به زیرساخت‌های غیرنظامی دانسته است. همچنین نیما شکری و امیر آقاکوچک، دو پژوهشگر حوزه آب، تأکید کرده‌اند که نزدیکی سدها به اهداف نظامی نه دلیل اثبات کاربری نظامی آن‌هاست و نه حمله به این تأسیسات را توجیه می‌کند.

لیبی؛ وقتی زیرساخت آب به مسئله‌ای امنیتی تبدیل شد

نگرانی درباره امنیت زیرساخت‌های آبی در جنگ، بدون سابقه تاریخی نیست. لیبی در سال ۲۰۱۱ و در جریان مداخله نظامی ناتو، با آسیب‌های جدی به زیرساخت‌های حیاتی خود مواجه شد.

یکی از مهم‌ترین دارایی‌های این کشور، پروژه عظیم «رود بزرگ دست‌ساز» بود؛ شبکه‌ای گسترده از خطوط لوله که آب فسیلی ذخیره‌شده در سفره‌های زیرزمینی صحرا را به شهرهای پرجمعیت منتقل می‌کرد. این طرح که با سرمایه‌گذاری ده‌ها میلیارد دلاری اجرا شده بود، از مهم‌ترین پروژه‌های انتقال آب در جهان محسوب می‌شد.

در جریان جنگ، تأسیسات مرتبط با این پروژه از جمله مجموعه صنعتی تولید لوله در منطقه بریقه آسیب دیدند و نگرانی‌ها درباره تداوم تأمین آب افزایش یافت. تجربه لیبی یک واقعیت مهم را برجسته کرد: آسیب به زیرساخت‌های آب، حتی بدون نابودی کامل شبکه، می‌تواند زندگی میلیون‌ها نفر را تحت تأثیر قرار دهد.

یوگسلاوی؛ گسترش مفهوم اهداف دوگانه

نمونه دیگر، بمباران یوگسلاوی در سال ۱۹۹۹ است. در جریان عملیات ۷۸ روزه ناتو، علاوه بر اهداف نظامی، پل‌ها، شبکه برق، تأسیسات صنعتی، مراکز ارتباطی و زیرساخت‌های حمل‌ونقل نیز هدف حملات قرار گرفتند.

نکته مشابه تلخ ماجرا اینکه پیش از حمله گسترده آمریکا و ناتو به زیرساخت‌های یوگوسلاوی هم چند مقاله خبری درباره ارتباط زیرساخت‌ها با ارتش یوگوسلاوی منتشر شده بود.

در آن جنگ، مفهوم «اهداف دوگانه» اهمیت ویژه‌ای پیدا کرد؛ یعنی تأسیساتی که هم استفاده غیرنظامی دارند و هم ممکن است در خدمت توان نظامی قرار گیرند. گزارش کمیته بررسی کارزار بمباران ناتو در دادگاه کیفری بین‌المللی یوگسلاوی سابق نیز به پیچیدگی حقوقی این موضوع اشاره کرده و تأکید دارد که صرف اطلاق عنوان زیرساخت نظامی، برای قانونی بودن حمله کافی نیست. تجزیه یوگسلاوی و شکل‌گیری کشورهای مستقل نیز در سال‌های بعد، به تغییرات عمیق سیاسی و اقتصادی منطقه انجامید؛ هرچند فروپاشی این کشور را نمی‌توان صرفا نتیجه بمباران ناتو دانست.

چه کسی درباره امنیت آب تصمیم می‌گیرد؟

اکنون گزارش نیویورک‌تایمز در شرایطی منتشر شده که زیرساخت‌های ایران در حوزه انرژی، حمل‌ونقل و صنعت پیش‌تر در معرض حملات نظامی قرار گرفته‌اند و تهدیدهای تازه‌ای نیز درباره نابودی زیرساخت‌های کشور مطرح شده است.

مسئله اصلی این نیست که آیا تأسیسات نظامی می‌توانند از منابع آب مستقل استفاده کنند یا خیر؛ چنین احتمالی در بسیاری از کشورها وجود دارد. مسئله این است که آیا می‌توان بدون ارائه شواهد قطعی، یک زیرساخت حیاتی و مورد استفاده میلیون‌ها غیرنظامی را با استناد به هم‌جواری جغرافیایی، در چارچوب اهداف نظامی تعریف کرد؟

تجربه لیبی و یوگسلاوی نشان می‌دهد که گسترش مفهوم اهداف دوگانه در جنگ، می‌تواند دامنه آسیب به زندگی غیرنظامیان را افزایش دهد. از این منظر، انتقاد کاوه مدنی فقط دفاع از یک پروژه سدسازی نیست؛ بلکه هشداری درباره مرز میان تحلیل امنیتی، روایت‌سازی رسانه‌ای و توجیه حمله به زیرساخت‌هایی است که حیات روزمره مردم به آن‌ها وابسته است.

اگر این مرز نادیده گرفته شود، فردا ممکن است نه‌فقط سدها، بلکه نیروگاه‌ها، شبکه‌های برق، پالایشگاه‌ها و حتی تأسیسات تأمین آب آشامیدنی نیز با برچسب کاربری دوگانه در معرض تهدید قرار گیرند.