همدان-مساجد به عنوان کانون‌های اصلی همبستگی اجتماعی در سال‌های اخیر مورد غفلت قرار گرفته‌ است و فعالان فرهنگی بر ضرورت برداشتن گام‌های جدی برای احیای جایگاه واقعی مساجد تاکید دارند.

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها-فاطمه گوگردی: مسجد در فرهنگ اسلامی تنها مکانی برای اقامه نماز نیست بلکه این نهاد دینی و مقدس در طول تاریخ کانون آموزش، همبستگی اجتماعی، گفت‌وگو، رسیدگی به نیازهای مردم و پرورش نسل‌های مختلف بوده است.

در سال‌های گذشته درباره کم رنگ شدن بخشی از کارکردهای اجتماعی مساجد و کاهش حضور کودکان و نوجوانان در برخی از آن‌ها نگرانی‌هایی مطرح شده است و رونق مسجد به مجموعه‌ای از عوامل وابسته است که از حضور امام جماعت جوان، فعال و آشنا با نیازهای نسل جدید گرفته تا تنوع برنامه‌های فرهنگی، آموزشی، قرآنی و اجتماعی را شامل می‌شود.

از طرفی شیوه مدیریت، همکاری نهادهای فرهنگی و مشارکت خیرین نیز در پویایی مساجد موثر است و مسجد زمانی می‌تواند در زندگی روزمره مردم نقش پر رنگ‌تری داشته باشد که افزون بر برنامه‌های عبادی، پاسخگوی بخشی از نیازهای آموزشی، فرهنگی و اجتماعی محله باشد و برای حل مسائل مردم نیز ظرفیت‌سازی کند.

برنامه‌های متنوع و حضور روحانیان جوان، نوجوانان را به مساجد جذب می‌کند

رضوان شیرزادی فعال فرهنگی و قرآنی شهرستان ملایر در گفت‌وگو با خبرنگار مهر به واکاوی دلایل کم رنگ شدن نقش اجتماعی مساجد در سال‌های گذشته پرداخت و اظهار کرد: موفقیت مساجد تا حد زیادی به ویژگی‌های امام جماعت بستگی دارد. در بررسی‌های میدانی و فعالیت‌های مستمر در مساجد، به عینه می‌بینیم مساجدی که از حضور روحانیان جوان، فعال و به‌روز بهره می‌برند، بالاترین میزان جذب کودکان و نوجوانان را دارند؛ در مقابل، روحانیانی که رویکرد جهادی نداشته باشند در جذب مخاطب نسل جدید موفق عمل نمی‌کنند.

وی درباره ویژگی‌های یک مسجد تراز با اشاره به تفاوت میان ظاهر و درون مساجد تصریح کرد: متاسفانه مساجد ما از نظر مادی تنها به پهن کردن یک فرش و تزئین در و دیوار محدود شده‌اند، در حالی که بُعد معنوی و تنوع برنامه‌ها باید تقویت شود.

این فعال فرهنگی ملایری ادامه داد: تنوع در برنامه‌های فرهنگی، آموزشی، برگزاری اردوها و دورهمی‌ها انگیزه ایجاد می‌کند. ما حتی باید کلاس‌های آموزشی را به درون مسجد منتقل کنیم تا بچه‌ها خاطره‌ای شیرین و دل‌نشین از حضور در خانه خدا داشته باشند.

وی با انتقاد از سنت‌های غلطی که برخی فعالیت‌ها را به بیرون از مساجد منتقل می‌کند، تاکید کرد: نباید از مسجد فاصله بگیریم. پیامبر اکرم (ص) تمامی امور را در دل مسجد مدیریت می‌کردند، اما متاسفانه امروزه حتی در مناسبت‌هایی چون شب‌های قدر، عید غدیر و... نیز گاهی برنامه‌ها را به فضای باز می‌بریم که این امر فاصله ایجاد می‌کند.

آسیب‌شناسی یک گسست مدیریتی؛ مساجد چگونه دوباره پناهگاه جوانان می‌شوند؟

شیرزادی با تاکید بر لزوم بهره‌گیری از جذابیت‌های گوناگون برای آشتی دادن نسل جدید با مساجد گفت: باید با خلاقیت، برنامه‌های مسجد را با کارهای متداول دیگر متفاوت کنیم. انجام بازی‌های فرهنگی و هنری، ایجاد فضاهای صمیمی مانند فوتبال دستی و گفت‌وگوی صمیمانه امام جماعت با نوجوانان پس از نماز اعتماد آن‌ها را جلب می‌کند.

وی به نقش مشوق‌های انگیزشی در جذب دانش‌آموزان به کلاس‌های قرآنی اشاره کرد و افزود: اهدای بلیط استخر به عنوان تشویق در کلاس‌های قرآن تاثیر شگرفی دارد؛ شاید ابتدا انگیزه برخی از آن‌ها این مشوق‌ها باشد اما همین فضا باعث می‌شود با محیط مسجد و دوستان خود مانوس شوند.

این فعال فرهنگی ملایری اضافه کرد: ما شاهد بوده‌ایم که حتی در مراسم اعتکاف دانش آموزی وقتی فضا با حضور همسالان پرنشاط می‌شود، بچه‌ها با اشتیاق چادر به سر می‌کنند و لحظات معنوی زیبایی را رقم می‌زنند.

وی در پایان با اشاره به حضور پرشور نسل نوجوان در عرصه‌های مختلف اجتماعی خاطرنشان کرد: در مواجهه با نوجوانان در سطح جامعه می‌بینیم که بچه‌ها چقدر با دل و جان پای کار هستند؛ حقیقت این است که بچه‌ها از دین و ارزش‌ها فاصله نگرفته‌اند بلکه این ما بزرگ‌ترها بوده‌ایم که گاهی فاصله ایجاد کرده‌ایم. با لطف خدا و با برنامه‌ریزی درست می‌توان دوباره رونق واقعی را به مساجد بازگرداند.

همکاری مسجد و پایگاه بسیج برای جذب نوجوانان ضروری است

نهضت قروه‌ای از فعالان فرهنگی و قرآنی شهرستان بهار و مسئول گروه جهادی بانوان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ضرورت احیای جایگاه واقعی مساجد بر لزوم تحول در ساختار مدیریتی و برنامه‌های مساجد تاکید کرد.
وی با بیان اینکه مسجد باید در تمام ابعاد محور جامعه باشد، تصریح کرد: معنای واژه مسجد محوری کاملا مشخص است؛ مسجد باید محور همه چیز باشد اما متاسفانه یکی از ایرادات مساجد ما این است که تنها به برگزار کردن نمازخانه اکتفا کرده‌اند، در حالی که مسجد باید بچه‌ها را از لحاظ آموزشی و قرآنی جذب کند و ریشه‌ها و اعتقادات دینی ما را حفظ کند.

این فعال فرهنگی شهرستان بهار درباره دلایل کم رنگ شدن نقش اجتماعی مساجد در دهه‌های اخیر گفت: این مسئله تا حد زیادی به خودِ روحانی مستقر در مسجد بستگی دارد. ما به عینه می‌بینیم مساجدی که روحانیان جوان‌تر، فعال‌تر و بروزتر دارند، بالاترین میزان جذب کودکان و نوجوانان را به خود اختصاص داده‌اند و در مقابل روحانیانی که نمی‌توانند جهانی و بروز کار کنند، در جذب مخاطب ضعیف‌تر عمل کرده‌اند.

وی با انتقاد از ظاهرگرایی صرف در مساجد افزود: مساجد کم کار شده‌اند، هر جا تنوع برنامه‌های فرهنگی، آموزشی، ورزشگاه و اردوها بیشتر باشد، جوانان و نوجوانان رغبت بیشتری برای حضور پیدا می‌کنند.

قروه‌ای ادامه داد: متاسفانه پایگاه‌ها و مساجد همراه هم حرکت نمی‌کنند؛ پایگاه‌ها نوجوانان و جوانان را جذب کرده‌اند اما مساجد تنها میزبان افراد سالمند هستند چرا که در راس پایگاه‌ها جوانان و در راس مساجد افراد مسن قرار دارند.

آسیب‌شناسی یک گسست مدیریتی؛ مساجد چگونه دوباره پناهگاه جوانان می‌شوند؟

وی با ارائه راهکاری برای رفع این مشکل افزود: مسئولان مساجد و پایگاه‌ها باید دست در دست هم حرکت کنند. اگر کودکی به مسجد می‌آید، نباید با برخوردهای تند و فریاد از مسجد فراری داده شود.

این فعال فرهنگی شهرستان بهار اضافه کرد: در زمان پیامبر (ص) مساجد محل شادی، ازدواج و رویدادهای اجتماعی بود؛ چرا نباید جشن‌ها، مولودی‌ها و برنامه‌های شاد مذهبی با حفظ حرمت و تقدیس به درون مساجد کشیده شود؟

قروه‌ای در ادامه به نقش‌آفرینی خیرین و نخبگان محلی در تبدیل مساجد به مراکز گره‌گشا اشاره کرد و گفت: خوشبختانه هر محله خیّر خاص خود را دارد و در صورتی که مساجد نتوانند ایجاد انگیزه و تشویق کنند و به خیرین ارزش قائل شوند، آن‌ها را از دست خواهند داد. ما با کمترین هزینه حتی با یک لوح تقدیر ساده می‌توانیم قدردان خیرین باشیم.

وی در پایان بر ضرورت بازگشت مساجد به کارکردهای جامع صدر اسلام و آغوش گشایی به روی نسل جوان تاکید کرد تا مساجد بار دیگر به پایگاه پرنشاط، مامن امید و گره‌گشای مشکلات مردم تبدیل شوند.

مساجد باید از محل اقامه نماز به کانون‌های فعال محله تبدیل شوند

محمد صادق گمار فعال فرهنگی و قرآنی شهرستان تویسرکان در گفت‌وگو با خبرنگار مهر به واکاوی چالش‌های پیش روی مساجد پرداخت با اشاره به اینکه مفهوم مسجد محوری در دوران صدر اسلام گستره‌ای وسیع از برنامه ریزی‌های اجتماعی، حل و فصل امور و آموزش را در بر می‌گرفته است، اظهار کرد: متاسفانه در کشور ما مساجد تنها نیم ساعت پیش از اذان باز شده و بلافاصله پس از اقامه نماز بسته می‌شوند و این شیوه مدیریت، محوریت مسجد را زیر سوال می‌برد؛ در حالی که می‌توانستیم از این فضاها به عنوان قطب‌های فعال فرهنگی و اجتماعی هر محله بهره‌مند شویم.

وی درباره راهکارهای بازگرداندن نقش اجتماعی مساجد، بر ضرورت تحول در ساختار مدیریتی آن‌ها تاکید کرد و افزود: اوقاف وظیفه تائید هیئت امنا را بر عهده دارد، اما آیا شرح وظایفی فراتر از باز و بسته کردن درب مسجد برای آن‌ها تعریف شده است؟ آیا برنامه‌ای مدون برای جذب نوجوانان و دانش‌آموزان وجود دارد؟ لازم است دستگاه‌های متولی همچون سازمان اوقاف و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برنامه‌ریزی قوی‌تر و منسجمی از بالا به پایین ارائه دهند و با تشکیل «هیئت‌های اندیشه‌ورز» از میان جوانان دغدغه‌مند هر محله پویایی مسجد را دوچندان کنند.

گمار با برشمردن ویژگی‌های یک مسجد در تراز انقلاب اسلامی تصریح کرد: یکی از ویژگی ها مسجد تراز انقلاب پیوند دیوار به دیوار با مدرسه: است، مسجدی که در جوار مدارس ساخته شود تا دانش‌آموزان نماز جماعت خود را در فضایی پیوسته با محیط آموزشی اقامه کنند.

وی استقلال اقتصادی را از ویژگی‌های دیگر مسجد تراز انقلاب برشمرد و ادامه داد: برخورداری از فضاهای تجاری یا درآمدزا برای تامین هزینه‌های جاری از جمله قبوض خدماتی، بدون نیاز به دست دراز کردن به سوی کمک‌های مردمی یا نهادهای دولتی سبب رشد مساجد می شود.

این فعال فرهنگی شهرستان تویسرکان در ادامه ارائه خدمات جامع اجتماعی را یکی دیگر از ویژگی‌های مسجد تراز انقلاب عنوان کرد و افزود: خدمات اجتماعی در مساجد شامل ایجاد بخش‌های حمایتی نظیر درمانگاه‌های کوچک محلی، دفاتر مشاوره و رفع نیازهای مادی و معنوی جوانان به گونه‌ای که مسجد مامن گره‌گشایی از مشکلات مردم باشد، است.

آسیب‌شناسی یک گسست مدیریتی؛ مساجد چگونه دوباره پناهگاه جوانان می‌شوند؟

جذب جوانان به مسجد با ایجاد جاذبه و پرهیز از برخورد سلبی امکان‌پذیر است

وی با ابراز تاسف از آمار پایین حضور جوانان در برخی مساجد وسیع کشور، بر ضرورت تغییر رویکرد مدیریتی برای پاسخگویی به مطالبات نسل جدید تاکید کرد.

گمار با اشاره به سابقه درخشان خیرین در مدرسه‌سازی تاکید کرد: اگر خیرین نتایج ملموس فعالیت‌های فرهنگی، حلقه‌های قرآنی و آیین‌های ویژه نوجوانان را با چشم خود ببینند، با اشتیاق بیشتری پای کار مساجد می‌آیند.

وی همچنین با انتقاد از موازی کاری نهادهای فرهنگی اظهار کرد: چرا باید مسابقات فرهنگی وزارت ارشاد از دایره هماهنگی با اوقاف خارج باشد؟ قرآن و اهل‌بیت (ع) در تمامی نهادها یکی است؛ باید با هم‌افزایی، پرچم خدمت به دین را به صورت هماهنگ بالا ببریم.

این فعال فرهنگی و قرآنی تویسرکان راه حل اصلی جذب نسل جوان به مساجد را ایجاد جاذبه و رفع برخوردهای سلبی دانست و بیان کرد: رفتار برخی افراد مسن با سر و صدای کودکان در مسجد پذیرفتنی نیست. پیامبر اکرم (ص) طول سجده خود را به خاطر حضور کودکان بر دوش مبارکشان طولانی می‌کردند. چرا نباید مادران و پدران با خیال راحت فرزندانشان را به مسجد بیاورند؟

گمار در پایان به یک راهکار ساده اما بسیار موثر برای مسئولیت بخشی به کودکان اشاره کرد و گفت: می‌توان با نصب جدول برنامه‌ریزی اذان، تکبیر و دعا روی دیوار مسجد و سپردن مسئولیت‌های هفتگی به دانش‌آموزان آن‌ها را به صورت اصولی و با خاطره‌ای خوش به مساجد جذب کرد؛ راهکاری که متاسفانه تاکنون کمتر مورد توجه قرار گرفته است.

احیای نقش اجتماعی مساجد، به تغییر رویکرد در برنامه‌ریزی و مدیریت نیاز دارد. مسجدی که تنها در زمان نماز فعال باشد، فرصت محدودی برای ارتباط مستمر با مردم به ویژه کودکان و نوجوانان خواهد داشت.

حضور امام جماعت آشنا با نیازهای روز، همکاری نزدیک مسجد و پایگاه‌های محلی، استفاده از ظرفیت مدارس و مشارکت خیرین نیز راهکارهایی برای پویایی بیشتر مساجد است و پرهیز از برخوردهای تند با کودکان و واگذاری مسئولیت‌های متناسب به نوجوانان می‌تواند به ایجاد حس تعلق و شکل‌گیری تجربه‌ای مثبت از حضور در مسجد کمک کند.

به نظر می‌رسد بازگشت مسجد به جایگاه کانون محله تنها با ساخت‌ و ساز یا آراستگی ظاهری محقق نمی‌شود بلکه به برنامه‌ریزی پیوسته، هماهنگی نهادهای مسئول و توجه واقعی به نیازهای مردم وابسته است. مسجدی که هم محل عبادت باشد و هم در آموزش، همبستگی و گره‌گشایی از مسائل محله نقش ایفا کند، ظرفیت بیشتری برای جذب نسل جوان و تقویت پیوند مردم با این نهاد دینی خواهد داشت.