باشگاه خبرنگاران جوان - بازتاب مفاهیم استکبارستیزی، استقلال‌خواهی و مقاومت در کتاب‌های درسی، بازنگری و تکمیل محتوای آموزشی در پی تحولات و جنگ‌های تحمیلی، طراحی بسته‌های تربیت و یادگیری «از ایرانمان دفاع می‌کنیم» و تولید فعالیت‌های فرهنگی و رسانه‌ای مرتبط، مجموعه اقداماتی است که در سال‌های اخیر با هدف تقویت شناخت تاریخی، هویت ملی و مسئولیت‌پذیری دانش‌آموزان در دستور کار سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی قرار گرفته است.
بررسی مجموعه این اقدامات نشان می‌دهد که مواجهه نظام آموزشی با موضوع استکبارستیزی و دفاع از ایران، به یک مناسبت یا محصول آموزشی محدود نمانده، بلکه در قالب‌های متنوعی از محتوای کتاب‌های درسی، فعالیت‌های یادگیری، بسته‌های تربیتی، رویدادهای دانش‌آموزی و برنامه‌های رسانه‌ای دنبال شده است؛ مسیری که از بازخوانی تجربه‌های تاریخی ملت ایران آغاز می‌شود و تا روایت تحولات معاصر و فراهم کردن فرصت گفت‌وگو و یادگیری درباره آن‌ها امتداد می‌یابد.
شهید فهمیده؛ الگوی ایثار و فداکاری در کتاب‌های درسی
شهید محمدحسین فهمیده، نوجوان فداکار دوران دفاع مقدس، از جمله الگوهای ایثار و شجاعت است که در کتاب‌های درسی پایه‌های مختلف تحصیلی معرفی شده است. در کتاب فارسی پایه سوم ابتدایی، درس «فداکاران»، در کتاب هدیه‌های آسمان پایه ششم، درس «حماسه‌آفرینان جاویدان» و در مطالعات اجتماعی پایه هفتم، درس «من مسئول هستم»، به شخصیت و حماسه این شهید پرداخته شده است. همچنین کتاب فارسی پایه نهم در درس «آرشی دیگر» با بهره‌گیری از شعر، رشادت و فداکاری این نوجوان بسیجی را در دوران دفاع مقدس روایت می‌کند. این بازتاب در پایه‌های مختلف تحصیلی، فرصتی برای آشنایی دانش‌آموزان با فرهنگ ایثار، مسئولیت‌پذیری و دفاع از میهن و معرفی الگوهای الهام‌بخش ملی فراهم می‌آورد.
۱۳ آبان، روز ملی مبارزه با استکبار جهانی و روز دانش‌آموز، یکی از مناسبت‌هایی است که مفاهیم استقلال‌طلبی، ظلم‌ستیزی و مقابله با سلطه بیگانگان در قالب‌های مختلف آموزشی در کتاب‌های درسی به آن پیوند خورده است. بررسی محتوای کتاب‌های درسی نشان می‌دهد که این مفاهیم، متناسب با دوره تحصیلی و ظرفیت یادگیری دانش‌آموزان، از دوره ابتدایی تا پایه دوازدهم در قالب درس، تصویر، شعر، فعالیت گروهی و موضوعات گفت‌وگومحور بازتاب یافته‌اند.
در دوره ابتدایی، کتاب هدیه‌های آسمان پایه ششم با اشاره به روز دانش‌آموز و مبارزه با دولت‌های زورگو و ستمگر، زمینه آشنایی دانش‌آموزان با مفاهیم ظلم‌ستیزی و عزت‌خواهی را فراهم می‌کند. در کتاب‌های مطالعات اجتماعی پایه‌های چهارم و پنجم نیز فعالیت‌هایی با موضوع ۱۳ آبان و روز دانش‌آموز پیش‌بینی شده است تا دانش‌آموزان ضمن آشنایی با تاریخ انقلاب اسلامی، درباره مفاهیمی همچون مقاومت و استقلال گفت‌وگو کنند. همچنین شعر «از من تا خدا» در کتاب فارسی پایه ششم، با زبانی ادبی و نمادین، به ایمان و شجاعت جوانان ایرانی در پاسداری از آرمان‌های انقلاب اسلامی اشاره دارد.
در دوره متوسطه، این موضوع با رویکردی تاریخی و تحلیلی‌تر دنبال می‌شود. در کتاب «از من تا خدا» پایه هشتم و مطالعات اجتماعی پایه نهم به واقعه تسخیر لانه جاسوسی آمریکا در ۱۳ آبان ۱۳۵۸ پرداخته شده است. همچنین کتاب انگلیسی پایه نهم با درج تصویری از مراسم روز دانش‌آموز و راهپیمایی ۱۳ آبان، این مناسبت را در قالب محتوای آموزشی زبان بازنمایی کرده است.
در دوره متوسطه دوم نیز کتاب تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم، روایت تاریخی تسخیر لانه جاسوسی آمریکا را ارائه می‌کند و کتاب تاریخ ایران و جهان معاصر پایه دوازدهم، این رخداد را در چارچوب تحولات مبارزات ضد استکباری ملت ایران مورد توجه قرار می‌دهد. کتاب هویت اجتماعی پایه دوازدهم نیز با بهره‌گیری از بیانات امام خمینی(ره) درباره ماهیت استکباری آمریکا، بر استقلال‌طلبی ملت ایران و استمرار این رویکرد در میان نسل جوان تأکید دارد.
تنوع این نمونه‌ها نشان می‌دهد که موضوع استکبارستیزی در کتاب‌های درسی صرفاً به روایت یک واقعه تاریخی محدود نشده، بلکه در قالب‌های مختلف آموزشی و متناسب با سن و توانایی شناختی دانش‌آموزان، با مفاهیمی همچون استقلال، عزت ملی، مسئولیت اجتماعی و شناخت تحولات سیاسی پیوند خورده است.
کتاب درسی در مواجهه با تحولات روز
در کنار محتوای کتاب‌های درسی درباره تاریخ معاصر و مبارزه با سلطه‌گری، تحولات جدید کشور نیز ضرورت توجه به موقعیت‌های واقعی و تجربه‌های زیسته جامعه را در برنامه‌های آموزشی برجسته کرده است. جنگ تحمیلی ۱۲روزه، به‌عنوان یکی از رخدادهای مهم معاصر، زمینه‌ای برای طراحی و تولید محتوای آموزشی و تربیتی فراهم کرد تا دانش‌آموزان بتوانند با ابعاد این رویداد، زمینه‌های وقوع آن و تجربه همبستگی و مقاومت اجتماعی آشنا شوند.
در همین راستا، بسته‌های تربیت و یادگیری «از ایرانمان دفاع می‌کنیم» با هدف آشنایی دانش‌آموزان با مفاهیم اجتماعی، سیاسی و ملی و تبیین دفاع مقدس ۱۲روزه ملت ایران طراحی و تولید شد. این بسته‌ها با رویکردی فراتر از انتقال اطلاعات تاریخی، بر تقویت همدلی و همبستگی ملی تمرکز دارند و تلاش می‌کنند از یک تجربه ملی، فرصت‌هایی متناسب با نیازهای تربیتی و آموزشی گروه‌های سنی مختلف ایجاد کنند.
در کنار تولید این بسته‌ها، بازنگری و تکمیل محتوای برخی کتاب‌های درسی نیز با توجه به تحولات و تجربه‌های جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم در دستور کار قرار گرفت. تشکیل کارگروه ترویج فرهنگ ایثار، مقاومت، شهادت و دفاع ملت ایران در جنگ‌های تحمیلی دوم و سوم، با مشارکت بخش‌های مرتبط در آموزش‌وپرورش، از جمله اقداماتی بود که زمینه هماهنگی و پیگیری این فعالیت‌ها را فراهم کرد.
در این چارچوب، محتوای مرتبط با مدرسه شجره طیبه میناب و شهدای دانش‌آموز آن در کتاب‌های درسی مورد توجه قرار گرفت. همچنین در کتاب‌های مطالعات اجتماعی پایه نهم و تاریخ معاصر ایران پایه یازدهم، مطالب مرتبط با تحولات و رخدادهای جدید مورد بازنگری و تکمیل قرار گرفت. کتاب آمادگی دفاعی پایه نهم نیز با تغییرات گسترده محتوایی، به موضوعاتی مرتبط با آمادگی شناختی و مهارتی دانش‌آموزان در مواجهه با شرایط دفاعی و تحولات جدید پرداخت.
اهمیت این اقدامات در آن است که کتاب درسی، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین منابع یادگیری رسمی، می‌تواند زمینه‌ای برای ثبت و تبیین تجربه‌های تاریخی و اجتماعی کشور فراهم کند.
از میناب تا کلاس درس؛ روایت مظلومیت و ایستادگی در کتاب‌های درسی