توسعه کریدور میانی و اجرای طرح TRIPP با حمایت آمریکا میتواند نقشه ترانزیتی قفقاز و آسیای مرکزی را دگرگون کند، جایگاه راهبردی منطقه را ارتقا دهد و موازنه نفوذ میان واشنگتن و مسکو را تحت تاثیر قرار دهد.
به گزارش تجارت نیوز، نشنال اینترست با انتشار یادداشتی مدعی شد: یکی از مهمترین ابتکارهای سیاست خارجی دولت دوم دونالد ترامپ، دیپلماسی تجاری در آسیای مرکزی و میانجیگری برای برقراری صلح میان جمهوری آذربایجان و ارمنستان است. این تحولات بار دیگر به طرحهای زیرساختی برای اتصال آسیای مرکزی به قفقاز جنوبی، دریای سیاه، مدیترانه و اروپای گستردهتر شتاب بخشیدهاند.
شاخصترین طرح در این زمینه، «مسیر ترامپ برای صلح و شکوفایی بین المللی» (TRIPP) است؛ پروژهای که میتواند مسیری تازه از طریق جمهوری آذربایجان و ارمنستان به ترکیه ایجاد و زمینه انتقال انرژی، مواد معدنی، کودهای شیمیایی، داده و دیگر اقلام راهبردی را فراهم آورد.
قفقاز جنوبی هزاران سال یکی از مسیرهای تجاری میان آسیا و اروپا بوده است. شکلگیری زیرساختهای ارتباطی مدرن در این منطقه نیز با نیاز به صادرات نفتی آغاز شد که در قرن نوزدهم در نزدیکی باکو کشف شد.
نخستین پروژههای زیرساختی مدرن، خطوط راهآهن باکو ـ تفلیس ـ پوتی و باکو ـ باتومی بودند که بین سالهای ۱۸۶۵ تا ۱۸۸۳ و در دوران حاکمیت امپراتوری روسیه بر منطقه ساخته شدند. خط راهآهن پوتی ـ تفلیس در سال ۱۸۷۲ به بهرهبرداری رسید و خط باکو ـ باتومی نیز در سال ۱۸۸۳ تکمیل شد. این خطوط، ستون فقرات شبکه حملونقل قفقاز جنوبی را شکل دادند. بعدها، نخستین خط لوله انتقال نفت میان باکو و باتومی نیز در سال ۱۹۰۷ به این شبکه افزوده شد.
معادلات پیچیده قفقاز
پس از استقلال دوباره جمهوری آذربایجان و گرجستان در اوایل دهه ۱۹۹۰، توسعه زیرساختها شتاب گرفت و فرصت همکاری با شرکتهای چندملیتی انرژی و نهادهای مالی بینالمللی فراهم شد. زیرساختهای ترانزیتی کنونی قفقاز جنوبی، که بهشدت از منازعات منطقهای و بستهبودن مرزهای ارمنستان با جمهوری آذربایجان و ترکیه تاثیر پذیرفتهاند، مجموعهای پیچیده از خطوط لوله نفت و گاز، راهآهن، بزرگراهها، بنادر، مسیرهای هوایی و خطوط انتقال برق را در بر میگیرند.
در دهههای گذشته، میلیاردها دلار سرمایهگذاری دولتی و خصوصی صرف نوسازی زیرساختهای موجود و ایجاد ظرفیتهای تازه شده؛ با این حال، بخش عمده جریانهای ترانزیتی از مسیرهایی عبور کردهاند که ارمنستان را دور میزنند. اکنون روند صلح میان ارمنستان و جمهوری آذربایجان فرصتی فراهم کرده تا مسیرهای عبوری از خاک ارمنستان نیز به شبکه حملونقل موجود افزوده شوند. این تحول میتواند چشمانداز ارتباطات منطقهای و مناسبات ترانزیتی را دگرگون کند و پاسخگوی رشد تجارت ورودی و خروجی آسیای مرکزی باشد.
مطالعهای تازه بانک جهانی نشان میدهد سرمایهگذاریهای هدفمند برای یکپارچهسازی بهتر «کریدور میانی» میتواند حجم تجارت را بیش از سه برابر کند، زمان حملونقل را به نصف برساند، تولید ناخالص داخلی را ۳.۳ درصد افزایش دهد و تا سال ۲۰۴۰ دو میلیون فرصت شغلی جدید ایجاد کند.
در صورت اجرای اصلاحات، حجم مبادلات در این کریدور ممکن است چهار برابر شود و زمان سفر نیز در مقایسه با سال ۲۰۲۳ تا دو سوم کاهش یابد. تحقق این اهداف مستلزم دستکم ۲۵ میلیارد دلار سرمایهگذاری تا سال ۲۰۴۰ برای رفع گلوگاههای فیزیکی و اختصاص ۳۰ میلیارد دلار دیگر به سرمایهگذاریهای مکمل است؛ بخش قابلتوجهی از این منابع نیز باید از سرمایه بخش خصوصی تامین شود.
وضعیت زیرساختهای موجود در آسیای مرکزی و قفقاز
حجم جابهجایی کالا میان آسیای مرکزی، قفقاز جنوبی، ترکیه و اروپا از طریق زیرساختهای موجود بهطور چشمگیری افزایش یافته است. پیشبینی میشود سال ۲۰۲۶ از نظر حملونقل کالاهای غیرمایع از طریق بنادر، راهآهن و بزرگراههای منطقه، سالی رکوردشکن باشد.
زیرساختهای کنونی اتصالدهنده آسیای مرکزی به قفقاز جنوبی و از آنجا به دریای سیاه و مدیترانه، بنادر ترکمنباشی در ترکمنستان و بنادر آکتائو، کوریک، سارژا و ارسوی در قزاقستان را شامل میشوند. ظرفیت بنادر قزاقستان در حال افزایش است و قرار است از ۱۵ میلیون تن در سال فراتر برود. منطقه مانگیستائو در اطراف آکتائو نیز به یکی از قطبهای مهم کریدور میانی تبدیل میشود؛ منطقهای که قزاقستان و غرب چین را به قفقاز جنوبی، ترکیه، اروپا و مدیترانه متصل میکند.
بنادر ترکمنستان و قزاقستان در کرانه شرقی دریای خزر از طریق مسیرهای دریایی به بندر باکو در ایالات متصل هستند. ظرفیت کنونی بندر ایلات برای جابهجایی ۱۵ میلیون تن کالا و حداکثر ۱۰۰ هزار واحد کانتینری (TEU) است. با اجرای طرحهای توسعه، این ظرفیت به ۲۵ میلیون تن کالا و ۵۰۰ هزار واحد کانتینری افزایش خواهد یافت. این بندر از طریق خطوط اصلی راهآهن با گرجستان ارتباط دارد و به شبکه ریلی روسیه و ایران نیز متصل است. بندر ایلات در سال ۲۰۲۵ بیش از ۸.۲ میلیون تن کالا و ۱۰۷ هزار واحد کانتینری جابهجا کرد.
در مسیر تجارت شرق به غرب، بندر ایالات از طریق راهآهن و بزرگراه به بنادر پوتی و باتومی در گرجستان متصل است. این بندر همچنین از طریق خط راهآهن باکو ـ تفلیس ـ قارص به ترکیه ارتباط دارد. ظرفیت این خط ۶.۵ میلیون تن در سال است و امکان انتقال کالاهای آسیای مرکزی به مقاصد اروپای شرقی و مدیترانه را فراهم میکند.
بنادر پوتی و باتومی در ساحل دریای سیاه گرجستان همچنان حلقههای حیاتی اتصال آسیای مرکزی به اروپا و مدیترانه محسوب میشوند. بندر پوتی که مدیریت آن بر عهده شرکت «ایپیام ترمینالز» است، پس از تکمیل دومین پایانه خود که با تامین مالی شرکت مالی توسعه بینالمللی آمریکا (DFC) ساخته میشود، ظرفیت بیشتری خواهد داشت. بندر باتومی نیز ظرفیت جابهجایی سالانه حداکثر ۱۵ میلیون تن محموله مایع، عمدتا فرآوردههای نفتی را دارد و مالکیت آن در اختیار شرکت قزاقستانی «کازترانساویل» است.
گرجستان همچنین پایانه نفتی سوپسا را در اختیار دارد که ظرفیت آن هفت میلیون تن است و به خط لوله باکو ـ سوپسا متصل میشود؛ خطی که در حال حاضر فعالیتی ندارد. این پایانه میتواند برای صادرات نفت از میدانهای تنگیز قزاقستان که تحت مدیریت شرکت شورون قرار دارند، مورد استفاده قرار گیرد؛ بهویژه آنکه انتقال نفت این میدانها از مسیر بندر نووروسیسک روسیه با دشواریهایی روبهرو است. بندر کولوی نیز که زیرمجموعهای از شرکت سوکار مالک آن است، ظرفیت جابهجایی ۱۰ میلیون تن کالا در سال را دارد و عمدتاً برای انتقال فرآوردههای نفتی استفاده میشود.
زیرساختهای موجود همچنین شامل خطوط لوله نفت و گاز مهمی هستند که در امنیت انرژی منطقه و اروپا نقش دارند. از جمله این خطوط میتوان به خط لوله باکو ـ سوپسا با ظرفیت روزانه ۱۰۰ هزار بشکه نفت، خط لوله باکو ـ تفلیس ـ جیحان (BTC) با ظرفیت تقریبی روزانه یک میلیون بشکه و خط لوله گاز قفقاز جنوبی اشاره کرد. خط لوله اخیر به همراه خطوط TANAP و TAP بخشی از شبکه «کریدور گاز جنوبی» را تشکیل میدهد.
یکی از حلقههای مفقوده در اتصال انرژی آسیای مرکزی به بازارهای جهانی، خطوط لوله انتقال نفت و گاز از بستر دریای خزر است. متنوعسازی مسیرهای دسترسی به بازار برای نفت قزاقستان و گاز ترکمنستان، هم برای ثبات صادرات این کشورها و هم برای امنیت انرژی جهان اهمیت دارد. ایجاد پیوندهای نفتی میان قزاقستان و جمهوری آذربایجان، بهویژه اتصال گازی میان ترکمنستان و جمهوری آذربایجان، میتواند دسترسی این کشورها به بازارهای اروپایی را افزایش دهد و انعطافپذیری بیشتری در تعیین قیمتها ایجاد کند.
تحولات جدید در اتصال آذربایجان، ارمنستان و ترکیه
طرح TRIPP محور اصلی یک شبکه ریلی در دست طراحی است که جمهوری آذربایجان را به ارمنستان، منطقه برونبوم نخجوان و در نهایت به ترکیه متصل خواهد کرد. این مسیر با بازسازی خط آهن ۱۰۴.۷ کیلومتری هورادیز ـ آقبند آغاز میشود که باکو و ایالات را به یکدیگر پیوند میدهد. پس از آن، خطی جدید به طول ۴۳ کیلومتر از خاک ارمنستان عبور خواهد کرد. این مسیر میتواند تا منطقه دیلوجو در مرز ترکیه ادامه یابد و در آنجا به خط راهآهن ۲۲۴ کیلومتری برنامهریزیشدهای متصل شود که قرار است تا قارص امتداد پیدا کند. ظرفیت طراحیشده این خط برای جابهجایی سالانه ۵.۵ میلیون مسافر و ۱۵ میلیون تن کالا در نظر گرفته شده است.
گزینه دیگر، اتصال نخجوان به شهر گیومری در ارمنستان از طریق مسیر قدیمی راهآهن دوران شوروی و سپس امتداد آن تا قارص است. بانک اروپایی بازسازی و توسعه (EBRD) در حال ارزیابی امکانپذیری تجاری و فنی «پروژه راهآهن نخجوان» و مسیر توسعهیافته آن است.
برای اجرای طرح TRIPP، ارمنستان و ایالات متحده شرکت توسعه TRIPP (TDC) را تاسیس کردهاند که ۷۴ درصد سهام آن در اختیار آمریکا و ۲۶ درصد در اختیار ارمنستان است. مشارکت آمریکا و نزدیکی این پروژه به ایران، بر پیچیدگیهای آن میافزاید؛ با این حال، تعهد جمهوری آذربایجان و ارمنستان به اجرای طرح و ماهیت روابط این دو کشور با ایران، چشمانداز اجرای آن را امیدوارکنندهتر میکند.
تحولات جدید به حوزه راهآهن محدود نمیشود. نخستوزیر ارمنستان در ژانویه ۲۰۲۶ از برنامههایی برای یکپارچهسازی شبکههای برق ارمنستان و جمهوری آذربایجان خبر داد. جمهوری آذربایجان نیز در ۲۹ ژانویه ساخت خط انتقال برقی را آغاز کرد که سرزمین اصلی این کشور را به نخجوان متصل میکند. این پروژه میتواند زمینه ایجاد کریدور انتقال برق میان جمهوری آذربایجان، ترکیه و اروپا را فراهم کند.
ظرفیت بادی دریای خزر نیز میتواند منبع تامین برق صادراتی به ترکیه و فراتر از آن باشد. افزون بر این، اگر برنامه توسعه انرژی هستهای ارمنستان که در جریان سفر جیدی ونس، معاون رئیسجمهور آمریکا، در ماه فوریه مورد بحث قرار گرفت، عملیاتی شود، تولید برق هستهای نیز میتواند به یکی دیگر از منابع صادرات انرژی به ترکیه و گرجستان تبدیل شود.
این تحولات جایگاه ترکیه را بهعنوان یکی از کشورهای اصلی ترانزیت انرژی و کالا در مسیر زمینی آسیا به اروپا تقویت میکند. ترکیه در حال توسعه مجموعه بندری و لجستیکی در نزدیکی شهر ریزه است. پیشبینی میشود این بندر سالانه حدود ۱۳ میلیون تن کالا جابهجا کند و پایانه کانتینری آن ظرفیت ۱۰۰ هزار واحد کانتینری را داشته باشد.
همچنین، یک پایانه رو-رو برای انتقال ۱۰۰ هزار خودرو در سال در این مجموعه پیشبینی شده است. بندر آیدر حملونقل دریایی را با شبکه جادهای، تونلها و فرودگاه ریزه ـ آرتوین در شمالشرق ترکیه یکپارچه خواهد کرد. وزیر حملونقل ترکیه از این بندر بهعنوان نقطهای راهبردی برای تجارت میان قفقاز، آسیای مرکزی و اروپا یاد کرده است.
پروژههای جدید زیرساختی در گرجستان
برای آنکه گرجستان جایگاه رقابتی خود را در حوزه ترانزیت حفظ کند، توسعه ظرفیت بنادر آبعمیق این کشور همچنان از اولویتهای اصلی است. افزایش تقاضا برای حمل کانتینری باعث شده تأخیر در جابهجایی کالا هزینهسازتر شود. در حال حاضر، شرکتهای حملونقل برای انتقال کالا از بنادر پوتی و باتومی به استانبول و بنادر مدیترانه به کشتیهای کوچکتر تغذیهکننده متکی هستند؛ مسئلهای که هزینهها و زمان تحویل کالا را افزایش میدهد.
برای رفع این مشکل، پروژه بندر آبعمیق آناکلیا با مدیریت دولت گرجستان و بر اساس الگوی «بندر مالکیتی» در حال اجراست. بر اساس این الگو، پس از تکمیل زیرساختهای اولیه، اسکلهها به اپراتورهای خصوصی واگذار خواهند شد. شرکت ایپیام ترمینالز نیز در حال بررسی طرح ساخت بندری جدید با تمرکز بر حملونقل کانتینری در شمال پوتی است.
پروژه اتصال کابلی زیردریایی گرجستان و رومانی در بستر دریای سیاه نیز از دیگر طرحهای راهبردی به شمار میرود. این پروژه میتواند برق تولیدشده در مزارع بادی دریای خزر در جمهوری آذربایجان را مستقیما به بازار برق اروپا منتقل کند. اجرای آن میتواند امنیت انرژی و اقتصادی تولیدکنندگان انرژی پاک در قفقاز و آسیای مرکزی را تقویت و زمینه جذب سرمایهگذاری در بخش تولید برقآبی، بادی و خورشیدی را فراهم آورد.
این طرح از توافقهای بیندولتی جمهوری آذربایجان، گرجستان، رومانی و مجارستان برخوردار است و احتمال دارد ارمنستان و ترکیه نیز به آن بپیوندند.
فشار روسیه بر گرجستان برای بازگشایی خط راهآهن عبوری از آبخازیا نیز تحول دیگری با پیامدهای ژئوپلیتیکی مهم است که احتمالا بر معماری زیرساختهای ترانزیتی قفقاز جنوبی تاثیر خواهد گذاشت. این ابتکار میتواند ارتباطات شمال به جنوب روسیه را احیا، دسترسی این کشور به ارمنستان را بهبود بخشد و پیوندهای آن را با ترکیه و ایران تقویت کند.
یک موسسه مستقر در مسکو پیشنهاد کرده است این مسیر «راه پوتین» نامگذاری شود. این طرح را میتوان فراتر از نیازهای زیرساختی روسیه، تلاشی برای ایجاد موازنه در برابر حضور آمریکا در منطقه از طریق پروژه TRIPP نیز ارزیابی کرد. گرجستان برای بازگشایی خط راهآهن، بازگرداندن تمامیت ارضی خود و بازگشت آوارگان گرجیتبار به آبخازیا را پیششرط قرار داده است. از این رو، این موضوع میتواند به منبع تازهای برای تشدید تنش میان تفلیس و مسکو تبدیل شود.
روسیه تاکنون مخالفت علنی خود را با طرح TRIPP اعلام نکرده، اما گسترش حضور آمریکا در قفقاز جنوبی آشکارا با منافع راهبردی مسکو در تضاد قرار دارد. روسیه همچنان از طریق پایگاه نظامی خود در گیومری و کنترل داراییهای مهم راهبردی، از جمله شبکه راهآهن و زیرساختهای انرژی ارمنستان، بر این کشور نفوذ دارد. بنابراین، بازگشایی خط راهآهن آبخازیا پیامدهایی لجستیکی، سیاسی و امنیتی ـ نظامی برای کل منطقه قفقاز جنوبی به همراه خواهد داشت.
زیرساختهای دیجیتال نیز آخرین بخش مهم این شبکه ارتباطی را تشکیل میدهند. این زیرساختها شامل اتصال دریای سیاه به شبکه اصلی دیجیتال گرجستان و جمهوری آذربایجان، کابل فیبر نوری فراخزری به قزاقستان و شبکههای ارتباطی آسیای مرکزی است. مسیر جایگزین دیگری نیز میتواند ترکیه را از طریق ارمنستان و جمهوری آذربایجان به آن سوی دریای خزر متصل کند.
افزایش حجم تبادل داده و ضرورتهای امنیتی ممکن است راهبردی مبتنی بر ایجاد چندین مسیر موازی دیجیتال را ضروری کند؛ راهبردی مشابه سیاست ایجاد خطوط لوله متعدد برای متنوعسازی منابع و مسیرهای تامین انرژی. ایجاد شبکههای دیجیتال موازی از طریق ترکیه، ارمنستان، جمهوری آذربایجان و دریای خزر، در کنار مسیرهای عبوری از دریای سیاه و گرجستان، میتواند امنیت و تابآوری این شبکه را افزایش دهد.
زیرساختهای موجود که آسیای مرکزی را از طریق قفقاز جنوبی به اروپا و مدیترانه متصل میکنند، هماکنون فعالاند و با جابهجایی حجم فزایندهای از کالا، کارآمدی خود را نشان دادهاند. سه دهه سرمایهگذاری دولتی و خصوصی در بنادر، راهآهن، بزرگراهها، خطوط لوله و زیرساختهای انرژی، سامانهای عملیاتی برای ارتباط شرق و غرب ایجاد کرده؛ سامانهای که آسیای مرکزی را به قفقاز جنوبی، ترکیه، دریای سیاه، مدیترانه و بازارهای اروپا پیوند میدهد.
زیرساختهای در حال شکلگیری قرار نیست جایگزین این شبکه شوند؛ بلکه مسیرها، ظرفیتها و گزینههای راهبردی بیشتری به آن اضافه میکنند. طرح TRIPP و مسیرهای جدید عبوری از ارمنستان میتوانند مکمل کریدور میانی باشند، رقابت را افزایش دهند و ارمنستان را نیز وارد شبکه تجارت و ارتباطات منطقهای کنند. تنوع بیشتر مسیرها، تابآوری و امنیت اقتصادی منطقه را تقویت خواهد کرد.
انتقال انرژی، ارتباطات دیجیتال و جابهجایی مواد معدنی حیاتی، کودهای شیمیایی و دیگر کالاهای راهبردی، بیش از گذشته به یکدیگر وابسته شدهاند. در نتیجه، شبکهای یکپارچه در حال شکلگیری است که بازارهای آسیای مرکزی را به بازارهای اروپا و مدیترانه متصل میکند.
این معماری جدید، فرصتی راهبردی برای گرجستان ایجاد میکند. موقعیت این کشور میان دریای خزر و دریای سیاه، در کنار بنادر، خطوط راهآهن، خطوط لوله، زیرساختهای انرژی و پیوندهای دیجیتال در حال توسعه، این ظرفیت را به گرجستان میدهد که همچنان دروازه ارتباطی آسیای مرکزی و اروپا باقی بماند. با این حال، ایجاد مسیرهای جایگزین از طریق ارمنستان و ترکیه به این معناست که حفظ این جایگاه دیگر امری تضمینشده نیست. گرجستان برای حفظ قدرت رقابت خود باید به سرمایهگذاری در زیرساختها، لجستیک، ارتباطات دیجیتال و تسهیل تجارت ادامه دهد.
دگرگونی در شبکه ارتباطی منطقه فرصتی فراهم میکند تا ایالات متحده، اتحادیه اروپا، ترکیه، کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی چارچوبی راهبردی و مشترک ایجاد کنند. طرح TRIPP، کابل زیردریایی دریای سیاه و اتصالات جدید انرژی باید اجزای یک نظام گستردهتر ارتباطی در حوزه دریای سیاه و خزر تلقی شوند. توسعه هماهنگ این زیرساختها میتواند حاکمیت ملی، تابآوری، امنیت انرژی و دیجیتال و ادغام منطقه در بازارهای جهانی را تقویت کند.
ایالات متحده فرصتی کمنظیر دارد تا نقش هماهنگکننده اصلی و راهبردی این معماری ارتباطی نوظهور را بر عهده بگیرد. واشنگتن میتواند از طریق دیپلماسی تجاری و بسیج ظرفیت نهادهای دولتی آمریکا، سرمایه بخش خصوصی و موسسات مالی بینالمللی، طرحهای پراکنده را در چارچوبی منسجم و هماهنگ قرار دهد. رویکرد هماهنگ آمریکا میتواند به باز و رقابتی ماندن این شبکه و تضمین امنیت و تابآوری آن کمک کند و در عین حال، گزینههای اقتصادی و راهبردی بیشتری در اختیار کشورهای قفقاز جنوبی و آسیای مرکزی قرار دهد.
