تداوم جنگ داخلی سودان به دلیل به خطر افتادن امنیت دریای سرخ، گسترش نفوذ ایران، تقویت شبکههای تروریستی و تشدید رقابت قدرتهای خارجی، به چالشی راهبردی برای امنیت ملی و منافع اقتصادی آمریکا تبدیل شده است.
به گزارش تجارت نیوز، اویل پرایس با انتشار یادداشتی نوشت: جنگ داخلی و ویرانگر سودان اغلب بهعنوان یک فاجعه انسانی توصیف میشود. بیتردید چنین است، اما این درگیری برای ایالات متحده فراتر از یک بحران انسانی است و چالشی راهبردی در حوزه امنیت دریای سرخ، نفوذ منطقهای ایران، مبارزه با تروریسم، تجارت بینالمللی و دسترسی به مواد معدنی حیاتی به شمار میرود.
واشنگتن نباید سودان را بحرانی دوردست تلقی کند که رسیدگی به آن را میتوان تا زمان حلوفصل مسائل فوریتر به تعویق انداخت. سرنوشت این کشور بر امنیت منطقهای راهبردی تاثیر میگذارد که خاورمیانه، آفریقا و تجارت دریایی بینالمللی را به یکدیگر متصل میکند. تداوم جنگ خطر گسترش ناامنی به کشورهای همسایه را افزایش میدهد، تلاشهای منطقهای برای مهار گروههای مسلح را دشوار میکند و زمینه را برای رقابت قدرتهای خارجی فراهم میآورد. نگرانی واشنگتن این است که تداوم تجزیه و فروپاشی سودان، بیثباتی را در منطقهای تشدید کند که برای تجارت بینالمللی اهمیت حیاتی دارد.
چالش سودان
سودان در موقعیتی راهبردی در امتداد دریای سرخ قرار گرفته؛ یکی از مهمترین آبراههای تجاری جهان که ۱۲ تا ۱۵ درصد تجارت بینالمللی و نزدیک به ۳۰ درصد ترافیک جهانی کانتینری از آن عبور میکند. بیثباتی در این کشور را نمیتوان صرفا مسالهای آفریقایی دانست. این وضعیت مسیرهای کشتیرانی، شرکای منطقهای آمریکا و محیط امنیتی پیرامون کانال سوئز و شاخ آفریقا را تهدید میکند.
ایالات متحده منافع مستقیمی در جلوگیری از تبدیل خاک سودان به پناهگاهی برای سازمانهای افراطی، شبکههای تبهکاری فراملی یا قدرتهای خارجی متخاصمی دارد که در پی ایجاد جای پای راهبردی در نزدیکی متحدان آمریکا، از جمله مصر، اسرائیل، اردن و عربستان سعودی هستند.
ازسرگیری روابط ایران و سودان نشان میدهد که جهتگیری سیاسی این کشور تا چه اندازه میتواند تغییر کند. سودان اگرچه در سال ۲۰۲۱ به توافقنامه ابراهیم پیوست، روند عادیسازی روابط با اسرائیل به دلیل جنگ داخلی متوقف شد. تهران و خارطوم در سال ۲۰۲۴، پس از قطع روابط دیپلماتیک در سال ۲۰۱۶، مناسبات خود را از سر گرفتند؛ روابطی که پیشتر تحت تأثیر حمایت دو کشور از طرفهای مخالف در رقابت ایران و عربستان سعودی قرار داشت.
روابط دوجانبه دو بازیگر اکنون شامل همکاریهای نظامی و تامین پهپادهای آزمودهشده در میدان نبرد برای نیروهای مسلح سودان است. کشوری که به چندین مرکز قدرت مسلح و رقیب تقسیم شده باشد، فرصتهای بیشتری در اختیار ایران و دیگر قدرتهای خارجی قرار میدهد تا روابط خود را گسترش دهند، تجهیزات نظامی جابهجا کنند و نفوذشان را افزایش دهند. در مقابل، بازیگری مستقل که توانایی کنترل قلمرو خود را داشته باشد، بهتر میتواند در برابر فشارهای خارجی مقاومت کند و مانع تبدیل شدن کشورش به عرصه رقابت قدرتهای منطقهای شود.
لرزههای تروریسم
مبارزه با تروریسم نیز به همان اندازه اهمیت دارد. فروپاشی دولت، گسترش مناطق فاقد حاکمیت و اختلال در عملکرد نهادهای امنیتی، شرایطی ایجاد میکند که شبکههای افراطی بتوانند فعالیت کنند، نیرو جذب کنند و از مرزها عبور کنند. آینده سودان بر توانایی کشورهای همسایه و شرکای بینالمللی در مقابله با این تهدیدها تاثیر خواهد گذاشت. بنابراین، جلوگیری از فروپاشی طولانیمدت این کشور، مسئلهای مرتبط با امنیت ملی آمریکاست، نه اقدامی صرفا بشردوستانه.
گسترش استفاده از پهپادها، تسلیحات پیشرفته و حمایتهای نظامی خارجی، مهار جنگ سودان را دشوارتر کرده است. شبکههای پشتیبانی خارجی این باور را در طرفهای درگیر تقویت میکنند که میتوانند از طریق نظامی به اهداف خود دست یابند؛ وضعیتی که پیامدهای احتمالی جنگ برای کشورهای همسایه را نیز افزایش میدهد.
از این رو، واشنگتن باید تلاش برای محدود کردن جریان تسلیحات و سایر کمکهای نظامی را بخشی از راهبرد دیپلماتیک گستردهتر خود بداند و با هماهنگی شرکای بینالمللی، هزینه تداوم جنگ را برای طرفهای درگیر افزایش دهد.
بحران انسانی سودان نیز پیامدهای امنیتی مستقیمی دارد. قحطی، آوارگی گسترده داخلی، اختلال در روند انتقال کمکهای بشردوستانه و تخریب زیرساختهای غیرنظامی، همسایگان سودان را با خطر بیثباتی مواجه میکند و جنگی را که از مرزهای اولیه خود فراتر رفته است، طولانیتر میسازد.
اهرم آمریکا
درخواستهای اخیر واشنگتن برای گسترش دسترسیهای بشردوستانه ضروری است، اما کمکهای اضطراری نمیتواند جایگزین یک راهبرد سیاسی شود. ایالات متحده باید از نفوذ دیپلماتیک خود برای وادار کردن طرفهای درگیر به تسهیل ارسال کمکها استفاده کند و همزمان، تلاشها برای کاهش رنج فوری مردم را به برقراری آتشبس پایدار و احیای نهادهای مشروع ملی پیوند بزند.
بعد اقتصادی نیز در این معادله اهمیت دارد. سودان از منابع طبیعی قابلتوجهی برخوردار است که طلا، اورانیوم و کروم، در کنار ظرفیتهای گسترده کشاورزی، بخشی از این منابع است. بهرهبرداری مسئولانه از این منابع میتواند به احیای اقتصاد کشور کمک کند، فرصتهای تجاری ایجاد کند و زنجیره تأمین مواد راهبردی را متنوع سازد.
در شرایطی که واشنگتن در تلاش است وابستگی خود را به منابع خارجی مواد معدنی حیاتی کاهش دهد، سودان باید مورد توجه جدی قرار گیرد. البته تحقق این فرصت به حکمرانی شفاف بر منابع، توافقنامههای قابل اجرا، زیرساختهای کارآمد و وجود دولتی مشروع بستگی دارد که بتواند تضمین کند درآمدهای حاصل از منابع طبیعی به جای گروههای مسلح، صرف منافع کشور شود.
چه نوع توافق سیاسی لازم است؟
درگیری میان نیروهای مسلح سودان و نیروهای پشتیبانی سریع، گروه شبهنظامی که عمدتا از حمایت امارات متحده عربی برخوردار است، محدودیتهای راهحل نظامی را آشکار کرده.
توافقی که صرفا به تقسیم قلمرو، منابع یا نفوذ سیاسی میان دو جناح مسلح منجر شود، ممکن است به جای حل بحران، تجزیه کشور را رسمیت ببخشد. چنین توافقی خطر تداوم زنجیرههای فرماندهی رقیب، شبکههای اقتصادی موازی و آسیبپذیری جوامع محلی را به همراه دارد و زمینه را برای ازسرگیری درگیریها پس از کاهش توجه جامعه جهانی فراهم میکند.
سودان به یک روند سیاسی فراگیر و غیرنظامی نیاز دارد که نهادهای ملی را احیا، حکمرانی پاسخگو را مستقر سازد و مسیر معتبری برای برگزاری انتخابات دموکراتیک فراهم آورد. غیرنظامیان نباید صرفا برای اداره ترتیباتی منصوب شوند که تصمیمهای واقعی آن همچنان در اختیار رهبران نظامی باقی میماند. همچنین نباید اجازه داد روند سیاسی به ابزاری برای اعمال قدرت گروههای افراطی یا دیگر گروههای مسلح بدون پاسخگویی تبدیل شود.
این موضع به معنای آن نیست که واشنگتن باید آینده سیاسی سودان را تعیین کند؛ بلکه هدف، حمایت از روندی است که در آن شهروندان سودانی بتوانند آزادانه درباره آینده کشورشان تصمیم بگیرند.
واشنگتن پیشتر نیز این اصل را اعلام کرده است. در بیانیه مشترک ژوئن ۲۰۲۶ آمریکا و شرکای بینالمللی، بر حاکمیت و تمامیت ارضی سودان تاکید شد، راهحل نظامی برای بحران رد شد و از شکلگیری روندی سیاسی، فراگیر و غیرنظامی حمایت شد. قوانین موجود آمریکا نیز حمایت از انتقال قدرت به رهبری غیرنظامیان و استقرار حکومتی دموکراتیک را بهعنوان یکی از سیاستهای رسمی این کشور تعیین کردهاند.
کنگره و دولت ترامپ باید این اصول را به تعامل دیپلماتیک مستمر تبدیل کنند. واشنگتن باید با هماهنگی شرکای منطقهای، برای برقراری آتشبس بشردوستانه، دستیابی به آتشبس پایدار و مشارکت واقعی غیرنظامیان در مذاکرات فشار وارد کند. همچنین باید از پاسخگو کردن طرفهایی که روند صلح را تضعیف میکنند حمایت کند و معیارهای روشنی برای تعاملات آینده، کمکهای بازسازی و سرمایهگذاری تجاری مسئولانه تدوین کند.
تلاشهای بینالمللی اخیر برای ازسرگیری مذاکرات آتشبس، چارچوبی برای تعامل مجدد فراهم کرده؛ اما موفقیت دیپلماسی را باید بر اساس نتایج آن سنجید، نه برگزاری نشستها در هتلهای پنجستاره وین. واشنگتن باید حامیان خارجی طرفهای درگیر را تحت فشار قرار دهد تا از نفوذ خود برای توقف درگیریها، بهبود دسترسیهای بشردوستانه و فراهم کردن شرایط لازم برای شکلگیری یک روند سیاسی مستقل به رهبری غیرنظامیان استفاده کنند. ادامه تعامل دیپلماتیک نباید بهانهای برای پذیرش بنبست نامحدود باشد.
آزمون واشنگتن
کنگره آمریکا نیز از طریق نظارت، قانونگذاری و تعامل با شرکای منطقهای، نقشی اساسی بر عهده دارد. دولت میتواند از روابط دیپلماتیک خود برای هماهنگ کردن تلاشهای بینالمللی استفاده کند و اطمینان یابد که مذاکرات فوری آتشبس، روند سیاسی بلندمدت را تحتالشعاع قرار نمیدهد.
کنگره همچنین باید بررسی کند که آیا ایجاد یک مشارکت آمریکایی ـ سودانی در حوزه کشاورزی و معادن میتواند همزمان منافع اقتصادی آمریکا را پیش ببرد و به بازسازی سودان کمک کند یا خیر.
طرح قانونی «قانون مشارکت آمریکا و سودان برای کشاورزی، معادن، صلح، پاسخگویی، همکاری و تجارت» (Sudan IMPACT Act) که اخیرا در مجلس نمایندگان آمریکا ارائه شده، پیشنهاد میکند کمک به توسعه کشاورزی و معدنکاری به بهبود قابل سنجش در زمینه حفاظت از غیرنظامیان، ثبات سیاسی و حکمرانی منابع طبیعی مشروط شود.
چنین رویکردی میتواند چارچوبی عملی برای تعامل با سودان فراهم کند؛ مشروط بر آنکه فرصتهای تجاری همچنان به وجود یک مرجع مشروع غیرنظامی، توافقنامههای شفاف و سازوکارهایی برای جلوگیری از تامین مالی گروههای مسلح وابسته باشند.
کنگره باید از اختیارات نظارتی و قانونگذاری خود استفاده کند تا اطمینان یابد تعامل آمریکا با سودان، هم هدف قانونی استقرار حکومتی دموکراتیک و غیرنظامی را پیش میبرد و هم منافع راهبردی واشنگتن در برخورداری از سودانی باثبات را تامین میکند؛ کشوری که بتواند قلمرو خود را کنترل کند و به امنیت منطقهای یاری برساند.
آینده سودان نباید به انتخاب میان دو جناح نظامی بر سر کنترل پایتخت و امتیازهای معدنی تقلیل پیدا کند. هدف باید شکلگیری کشوری یکپارچه با نهادهای مشروع باشد که توانایی حفاظت از شهروندان، تامین امنیت مرزها و تعامل مسئولانه با جامعه بینالمللی را داشته باشد.
چنین نتیجهای برای ایالات متحده، ضمن پیشبرد اهداف بشردوستانه، منافع ملموسی در حوزه حکمرانی دموکراتیک، ثبات منطقهای، مبارزه با تروریسم، امنیت دریایی و تابآوری اقتصادی به همراه خواهد داشت. سودان مسئلهای حاشیهای نیست؛ بلکه آزمونی راهبردی برای واشنگتن است تا نشان دهد آیا میتواند از تبدیل یک بحران منطقهای به تهدیدی پایدار علیه منافع آمریکا جلوگیری کند یا خیر.
