«در شرایط فعلی، مردم بیشتر به سراغ کالاهای ضروری و اقلامی می‌روند که مصرف روزانه دارند، اما افزایش قیمت‌ها و کاهش قدرت خرید باعث شده میزان فروش بسیاری از اقلام نسبت به گذشته کاهش پیدا کند.» این بخشی از اظهارات یک فروشنده خواربارفروشی در بازار میوه و تربار «خرم رودی» در منطقه «دو» تهران است.

روزنامه اعتماد در یک گزارش میدانی نوشت: به گفته او، روغن همچنان یکی از کالاهای پرتقاضا در مغازه‌های خواربارفروشی است، اما حاشیه سود پایین آن، سهم چندانی از درآمد فروشنده ایجاد نمی‌کند. حبوبات هم به جز چند قلم با وجود قرارگرفتن در سبد کالاهای اساسی خانوار، فروش چندان بالایی ندارد.

این فروشنده درباره تغییرات ایجاد شده در بازار خواربار و رفتار خرید مشتریان به «اعتماد» توضیح می‌دهد: شرایط بازار به شکلی است که فروشندگان نیز برای تأمین کالا با مشکلاتی مواجه هستند. قیمت‌ها به‌طور مستمر تغییر می‌کند و گاهی فروشنده پس از اتمام موجودی یک کالا، برای خرید مجدد همان محصول باید هزینه بیشتری پرداخت کند، در چنین شرایطی، امکان حفظ قیمت قبلی وجود ندارد و افزایش هزینه تأمین کالا مستقیما بر قیمت فروش اثر می‌گذارد.

یک فروشنده دیگر با اشاره به تغییر محسوس قدرت خرید مردم و تأثیر تورم بر الگوی مصرف خانوارها می‌گوید: در گذشته بخش زیادی از مشتریان متقاضی برنج ایرانی اعلاء بودند و ترجیح می‌دادند برای مصرف سالانه خود برنج باکیفیت خریداری کنند، اما اکنون به دلیل افزایش قیمت‌ها، بسیاری از آنها به سمت برنج‌های ایرانی پرمحصول، برنج خارجی و حتی انواع ارزان‌تر برنج پاکستانی و هندی رفته‌اند. در واقع، قیمت به یکی از اصلی‌ترین معیارهای تصمیم‌گیری مشتریان تبدیل شده و کیفیت در بسیاری از موارد در اولویت بعدی قرار گرفته است.

این فروشنده اقلام خوراکی ادامه می‌دهد: تغییر رفتار مردم فقط به نوع کالای خریداری‌شده محدود نمی‌شود، بلکه حجم خرید هم به‌شدت کاهش پیدا کرده است. در سال‌های گذشته، به‌خصوص در ابتدای فصل، خانواده‌ها برای تأمین نیاز چند ماه خود اقدام به خرید عمده برنج می‌کردند. برخی مشتریان حتی به‌صورت گروهی و خانوادگی خرید می‌کردند و چند صد کیلو برنج تهیه می‌کردند تا آن را در انبار نگهداری کنند. اما حالا چنین خریدهایی به‌ندرت دیده می‌شود. مشتریانی که قبلا ۴۰۰ تا ۵۰۰ کیلوگرم برنج ایرانی خریداری می‌کردند، امروز به خرید ۵ یا ۱۰ کیلوگرم برای مصرف کوتاه‌مدت بسنده می‌کنند. هزینه بالای خرید عمده و محدودیت نقدینگی باعث شده ذخیره‌سازی کالا در انبارهای خانگی تقریبا از سبد خرید بسیاری از خانواده‌ها حذف شود.

به گفته او، همین روند در بازار حبوبات نیز دیده می‌شود، مشتریان شبیه قبل تمایلی به خرید حبوبات بسته‌بندی‌شده ندارند و ترجیح می‌دهند محصول مورد نیاز خود را به‌صورت فله‌ای از فروشگاه‌ها تهیه کنند تا هزینه کمتری بپردازند. هزینه بسته‌بندی و اختلاف قیمت میان محصولات بسته‌بندی‌شده و فله‌ای، برای خانوارهایی که با محدودیت بودجه مواجه هستند، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. یکی از فروشندگان میوه در تربار نیز در مورد تغییر الگوی مصرف خانواده‌اش به «اعتماد» می‌گوید: در گذشته مردم مقدار بیشتری میوه می‌خریدند اما این روزها با افزایش قیمت‌ها نه تنها میزان خریدها کمتر شده بلکه گاهی شاهد خرید یک یا دو عدد میوه هم هستم. سیب، پرتقال و نارنگی از جمله میوه‌های پرمصرف و قیمت مناسب‌تر هستند اما یکسری از میوه‌ها لوکس‌ترند و مشتری کمتری هم دارند مثل آناناس یا موز که قیمت بالاتری هم دارند.

خرید دانه‌ای میوه

یکی از خریداران حاضر در میدان میوه و تر‌بار که خود را کارمند و مادر دو فرزند معرفی می‌کند، درباره تغییر الگوی خرید خانوار به «اعتماد» می‌گوید: در ماه‌های اخیر تلاش می‌کنم سهم بیشتری از خرید هفتگی را به سبزیجات اختصاص بدهم و مصرف میوه‌های گران‌قیمت را کاهش دهم. سیب‌زمینی، کاهو، سبزی خوردن، لبو و اسفناج همچنان در فهرست خرید هفتگی خانواده قرار دارند، اما خرید برخی میوه‌ها مانند آناناس، آووکادو و میوه‌های نوبرانه را تا حد زیادی کنار گذاشته‌ام.

او ادامه می‌دهد: قبلاً وقتی میوه‌ای وارد بازار می‌شد، حتی اگر قیمت بالایی داشت، برای امتحان کردن آن چند عدد برای فرزندانم می‌خریدم، اما حالا دیگر چنین امکانی وجود ندارد. میوه‌های نوبرانه را کمتر از قبل برای بچه‌ها می‌گیرم. معمولا هم ترجیح می‌دهم تا زمانی که عرضه یک میوه بیشتر شود و قیمت آن پایین بیاید، برای خریدش صبر کنم.

این خریدار با اشاره به افزایش هزینه خرید هفتگی می‌گوید: هفته گذشته برای خرید چند قلم میوه و سبزیجات از تربار حدود ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار تومان هزینه کردم. وقتی به خانه رسیدم و خریدها را بررسی کردم، تعجب کردم که با وجود محدود بودن تعداد اقلام، چنین مبلغی پرداخت کرده‌ام. از هر میوه فقط چند عدد خریده بودم و حتی خرید حبوبات و لبنیات هم در این فاکتور نبود. یک شانه تخم‌مرغ هم خریدم که به‌تنهایی بیش از ۷۰۰ هزار تومان شده بود.

او می‌گوید: مصرف میوه و سبزیجات در خانه ما بالاست، چون دو فرزند دارم و بچه‌ها مرتب از یخچال میوه و سبزی برمی‌دارند. به همین دلیل تقریبا هر پنجشنبه به میدان تر‌بار می‌آیم، اما با وجود خرید هفتگی، خیلی زود باید دوباره خرید کنم. با این حال دیگر نمی‌توانم مانند گذشته تنوع میوه را در سبد خانواده حفظ کنم و ناچارم خریدها را به اقلام ضروری محدود کنم.

یکی دیگر از خریداران میدان میوه و تر‌بار از تغییر جدی در شیوه خرید خانوارها به «اعتماد» می‌گوید: قبلا خرید میوه و سبزیجات بخش ثابتی از هزینه‌های هفتگی خانواده بود و بدون نگرانی چند قلم میوه مختلف می‌خریدیم، اما حالا قبل از خرید باید حساب کنیم چه چیزی ضروری‌تر است. بعضی میوه‌ها را به‌طور کامل از سبد خرید حذف کرده‌ایم و برخی دیگر را فقط تعداد محدودی می‌خریم.

این خانم شاغل در شهرداری درباره استفاده از طرح‌های حمایتی و تخفیفی توضیح می‌دهد: گاهی از اعتبار کالابرگ برای خرید مواد غذایی استفاده می‌کنم، در بعضی غرفه‌های میدان تر‌بار و فروشگاه‌های اطراف امکان خرید اقلامی مانند؛ مرغ، رب و برخی مواد غذایی با کالابرگ وجود دارد که این روش تا حدی کمک‌کننده است، چون می‌توانم بخشی از نیازهای خانه را با این اعتبار تأمین کنم. برای خرید مواد شوینده و بهداشتی هم از اعتبار فروشگاهی محل کار استفاده می‌کنم که مبلغ آن در پایان ماه از حقوق کسر می‌شود. او با اشاره به کاهش دریافتی کارکنان می‌گوید: شرایط اقتصادی فقط به افزایش قیمت کالاها محدود نشده دریافتی ما هم کاهش پیدا کرده است. با وجود اینکه ساعت کاری تغییری نکرده و همچنان از ساعت ۸ صبح تا 30: 4 بعدازظهر مشغول کار هستیم، سقف اضافه‌کاری کاهش یافته و در نهایت ماهانه حدود ۵ تا ۶ میلیون تومان از دریافتی‌مان کسر می‌شود. این موضوع فشار بیشتری به هزینه‌های زندگی وارد کرده است.

به گفته او، گسترش خرید اقساطی حتی برای کالاهای مصرفی و مواد غذایی نشان می‌دهد قدرت خرید خانوارها تا چه اندازه کاهش یافته است. وقتی برای خرید میوه هم طرح اعتبار ۲۰ میلیون تومانی و کسر اقساط از حقوق در نظر گرفته می‌شود، یعنی خانواده‌ها حتی برای تأمین نیازهای معمول روزانه هم با محدودیت نقدینگی روبه‌رو هستند. امروز دیگر خرید عادی خانوار بدون محاسبه و نگرانی از هزینه نهایی امکان‌پذیر نیست.