حجت الاسلام کاشانی گفت: همه قرار نیست عمار یا مالک اشتر باشند اما هرکسی می‌تواند در اندازه توان و جایگاه خودش نقشی در دفاع از حق ایفا کند.
به گزارش خبرنگار مهر، حجت الاسلام حامد کاشانی در سلسله سخنرانی های خود در ایام فاطمیه با واکاوی ابعاد تاریخی و اجتماعی واقعه فاطمیه، به این پرسش می‌پردازد که چرا با وجود آگاهی مردم مدینه از جایگاه و منزلت حضرت زهرا(س)، آنان در برابر ظلم به آن حضرت سکوت کردند. این صحبت ها طی چند بخش در اختیار مخاطبان قرار خواهد گرفت.
وقتی به حوادث جامعه عصر پیامبر اکرم(ص) پس از رحلت ایشان نگاه می‌کنیم، باید به این نکته توجه داشته باشیم که منشأ بسیاری از اتفاقاتی که رخ داد، جهل و ناآگاهی مردم نبود. البته اگر درباره واقعه کربلا بگوییم عده‌ای حقیقت امام حسین(ع) را نمی‌شناختند، سخن درستی است یا اگر بگوییم برخی از شامیان در جنگ صفین امیرالمؤمنین(ع) را نمی‌شناختند، این هم درست است؛ اما مردم مدینه حضرت زهرا(س) و جایگاه ایشان را می‌شناختند. مسئله این نبود که نمی‌دانستند دختر پیامبر(ص) چه جایگاهی دارد؛ مسئله این بود که دانستن به‌تنهایی برای عمل‌کردن کافی نیست.
صرف دانستن واجب الهی باعث نمی‌شود انسان به آن عمل کند و صرف آگاهی از حرام الهی نیز لزوماً جامعه را از آن حرام دور نمی‌کند. باید کاری کرد که معروف در جامعه به یک ارزش عمومی تبدیل شود و منکر به‌عنوان یک ناهنجاری اجتماعی شناخته شود. بنابراین، وقتی در جامعه‌ای افراد آگاهی دارند، اما تحرک، انگیزه، غیرت و شوق لازم برای دفاع از حق را ندارند، باید به دنبال عامل دیگری بگردیم.
یکی از مهم‌ترین عوامل در چنین شرایطی، حضور افرادی است که بار حق را به دوش می‌کشند و به‌عنوان پیش‌قراول و علمدار در جامعه حرکت می‌کنند. اگر بخواهم این بحث را در یک جمع دانشجویی مطرح کنم، عنوان آن را «نقش الگوهای میانی در پیشبرد حق» می‌گذارم.
وقتی به خانه امیرالمؤمنین(ع) حمله شد، حضرت فرمودند: «وا جعفرا!»؛ یعنی جعفر کجاست؟ شاید این سؤال پیش بیاید که وقتی خود امیرالمؤمنین(ع) حضور دارند، دیگر چه نیازی به جعفر است؟ پاسخ این است که اگر قرار باشد بدنه عمومی یک جامعه در دفاع از حق همراه شود، به افرادی از جنس خود مردم نیاز دارد که پیش‌قراول و علمدار باشند. حضور امیرالمؤمنین(ع) برکات خودش را دارد، اما برای همراه‌کردن همه جامعه، نقش افراد دیگری هم ضروری است.
همین مسئله را در کلمات امیرالمؤمنین(ع) درباره عمار می‌بینیم. حضرت می‌فرمودند: «أین عمار؟»؛ عمار کجاست؟ معنای این سخن آن نیست که عمار جای امیرالمؤمنین(ع) را می‌گیرد یا کسی می‌تواند جای امام معصوم را پر کند. جایگاه امامت محفوظ است و هیچ‌کس قابل مقایسه با امیرالمؤمنین(ع) نیست؛ اما نقش عمار را دیگران هم می‌توانند ایفا کنند. جامعه به امیرالمؤمنین(ع) نیاز دارد و در کنار آن، به عمارهایی نیاز دارد که بتوانند در میان مردم روشنگری کنند و هزینه دفاع از حق را بپردازند.
برای نمونه، پیش از جنگ جمل، عایشه برای برخی از بزرگان و افراد صاحب‌اعتبار نامه می‌نوشت تا آنان را به سمت خود جذب کند. یکی از این افراد زید بن صوحان بود؛ از شاگردان و ارادتمندان سلمان فارسی و از چهره‌های شناخته‌شده و مورد اعتماد مردم کوفه. عایشه برای او نامه نوشت و از او خواست به جمع آنان بپیوندد، اما زید نپذیرفت.
اهمیت موضع زید در این بود که او صرفاً یک فرد عادی نبود. حضور یا عدم حضور چنین شخصیتی در یک جبهه، بر تصمیم دیگران هم اثر می‌گذاشت. بنی‌عبدالقیس از قبایل مهم کوفه بودند و زید بن صوحان در میان آنان اعتبار داشت. اگر او به یک سمت متمایل می‌شد، افراد دیگری هم ممکن بود از او پیروی کنند.
زید در پاسخ به عایشه، با استناد به فرمان الهی درباره قرارگرفتن زنان در خانه، به او یادآوری کرد که خداوند او را به کاری فرمان داده که از آن سرپیچی کرده و دیگران را نیز به جهاد و همراهی با امیرالمؤمنین(ع) فراخوانده است. این نامه یک اقدام روشنگرانه بود؛ اقدامی که آثار آن تنها به همان روز و همان جنگ محدود نماند و در تاریخ باقی ماند.
امیرالمؤمنین(ع) نیز درباره اهمیت چنین افرادی سخنانی دارند. حضرت می‌فرمودند اگر بخواهم برخی از رفتارهایی را که با من شده اصلاح کنم، سپاهم از اطرافم پراکنده می‌شود و جز اندکی باقی نمی‌مانند. ایشان توضیح می‌دادند کسانی که حقیقت امامت را نمی‌شناسند یا باور ندارند که جایگاه امامت از جانب خداوند و پیامبر(ص) تعیین شده است، ممکن است در برابر برخی تصمیم‌ها و اقدامات دچار تردید شوند؛ اما کسانی که این حقیقت را می‌دانند، پای امام می‌ایستند.
در جنگ جمل، زید بن صوحان مجروح شد و در لحظات پایانی عمرش، امیرالمؤمنین(ع) بر بالین او حاضر شدند و فرمودند: خدا تو را رحمت کند، ای زید! هرگاه به تو نیاز داشتم، آماده کمک بودی و برای من دردسر و گرفتاری درست نمی‌کردی.
زید با همان توان اندکی که برایش باقی مانده بود، از حضرت تشکر کرد و گفت که ایشان او را هدایت کرده و به راه آورده‌اند. سپس توضیح داد که چرا در رکاب امیرالمؤمنین(ع) جنگیده است؛ زیرا از ام‌سلمه شنیده بود که پیامبر اکرم(ص) درباره علی(ع) فرموده‌اند: «من کنت مولاه فعلی مولاه». زید می‌خواست روشن کند که حضورش در کنار امیرالمؤمنین(ع) به دلیل یک موقعیت سیاسی یا قدرت ظاهری نبود؛ بلکه به فرمان و معرفی پیامبر(ص) به آن حضرت ایمان داشت.
این همان نکته‌ای است که اهمیت نقش الگوهای میانی را نشان می‌دهد. عایشه نمی‌خواست زید به جمع امیرالمؤمنین(ع) بپیوندد؛ زیرا می‌دانست حضور چنین فردی می‌تواند دیگران را نیز به حرکت وادارد. زید فقط یک نفر نبود؛ او می‌توانست چراغی برای تشخیص مسیر حق باشد.
بنابراین، همه قرار نیست عمار یا مالک اشتر باشند. همه نمی‌توانند سلمان یا ابوذر شوند. اما هرکسی می‌تواند در اندازه توان و جایگاه خودش نقشی در دفاع از حق ایفا کند.
در جنگ صفین نیز نمونه‌های دیگری از این مسئله را می‌بینیم. گاهی سپاه امیرالمؤمنین(ع) در برابر حملات سپاه معاویه دچار ترس و عقب‌نشینی می‌شد. در چنین شرایطی، گاهی مالک اشتر وارد میدان می‌شد و نیروها را به بازگشت و ایستادگی تشویق می‌کرد. اما همیشه هم یک فرمانده نظامی یا شخصیت شناخته‌شده نبود که چنین نقشی را ایفا می‌کرد.
در برخی از گزارش‌های تاریخی آمده است که زنی در میان سپاه امیرالمؤمنین(ع)، هنگامی که گروهی از نیروها در حال عقب‌نشینی بودند، در برابر آنان ایستاد و با سخنان خود آنها را سرزنش کرد. او به آنان یادآوری کرد که مردم برای رسیدن به امنیت و نجات، به امیرالمؤمنین(ع) پناه می‌برند؛ پس چگونه اکنون از کنار ایشان فرار می‌کنند؟ این زن نه فرمانده لشکر بود، نه رئیس قبیله و نه سابقه نظامی شناخته‌شده‌ای داشت؛ اما در لحظه‌ای که دیگران عقب نشستند، ایستادگی کرد و توانست عده‌ای را به بازگشت وادار کند.
این نمونه‌ها نشان می‌دهد گاهی یک نفر در یک موقعیت خاص می‌تواند نقشی ایفا کند که از عهده افراد بسیار شناخته‌شده هم برنمی‌آید. در بسیاری از خانواده‌ها نیز زنان چنین نقشی دارند. گاهی در یک خانه، خانمی با تشویق همسر و فرزندانش آنان را به حضور در یک اجتماع یا دفاع از یک ارزش دینی ترغیب می‌کند. نباید این اقدامات را کوچک شمرد.
هیچ‌کس نباید برای خودش نسخه بی‌تفاوتی بپیچد
یکی از خطرهای بزرگ این است که انسان برای خودش توجیه کند که کاری از دستش برنمی‌آید. هرکسی باید ببیند در جایگاه خودش چه کاری می‌تواند انجام دهد. یک نفر توانایی دارد هزار کودک یتیم را سرپرستی کند، دیگری می‌تواند برای چندصد نفر اشتغال ایجاد کند و فرد دیگری شاید چنین امکاناتی نداشته باشد؛ اما می‌تواند با کار حلال خود، زندگی خانواده‌اش را اداره کند و زمینه‌ای فراهم کند که اطرافیانش با شنیدن سخن حق، مانعی برای پذیرش آن نداشته باشند.
جهاد فقط یک شکل ندارد. هرکس باید متناسب با توانایی و موقعیت خودش در مسیر حق قدم بردارد. گاهی یک اقدام کوچک، اگر با نیت الهی انجام شود، ارزش بسیار بزرگی پیدا می‌کند.
در تاریخ نمونه زنی را داریم که در جنگ صفین به نیروهای امیرالمؤمنین(ع) تذکر داد و آنان را از فرار بازداشت. سال‌ها بعد، زمانی که معاویه در شام به قدرت رسیده بود، از او خواستند به مجلسش برود. آن زن به دیدار معاویه رفت و او درباره اقدامش در جنگ صفین با او سخن گفت. جالب است که آن زن خودش تصور نمی‌کرد آن چند جمله‌ای که در آن روز گفته بود، چنین اهمیتی داشته باشد؛ اما همان اقدام کوچک در تاریخ ثبت شد.
گاهی ما در پرونده اعمال خودمان، برخی کارها را آن‌قدر کوچک می‌بینیم که حتی آنها را به حساب نمی‌آوریم؛ در حالی که ممکن است همان کار در پیشگاه خداوند ارزش فراوانی داشته باشد.
نقل مشهوری از شهید چمران وجود دارد که مضمون آن چنین است: اگر همه عالم در تاریکی و سیاهی فرو رفت، تو تلاش کن یک نقطه روشن باشی. اگر نمی‌توانی فانوس دریایی باشی و مسیر را به دیگران نشان بدهی، دست‌کم چراغ کوچکی باش که در تاریکی گم نشوی. انسان نباید به بهانه اینکه دیگران کاری نمی‌کنند، خودش هم بی‌تفاوت بماند.
خداوند به ما نیازی ندارد که کوهی را جابه‌جا کنیم یا حتماً مسئولیت بزرگی بر عهده بگیریم. مهم این است که خداوند ببیند ما می‌خواهیم بنده باشیم و در مسیر حق حرکت کنیم. گاهی یک کلمه، یک اقدام کوچک یا حتی حضور باانگیزه در یک اجتماع می‌تواند دیگران را نیز به حرکت وادارد.
اگر در چهارراه محله‌تان پرچمی برافراشته شده و مردم به دیدن آن عادت کرده‌اند، شما می‌توانید با انگیزه و نیت الهی همان پرچم را به حرکت درآورید تا دیگران نیز متوجه پیام آن شوند. نباید تصور کنیم فقط کسانی که تریبون دارند یا مسئولیت‌های بزرگ بر عهده گرفته‌اند، می‌توانند در دفاع از حق مؤثر باشند.
گاهی در یک مسجد، میان امام جماعت، بسیجیان و مردم اختلاف و درگیری به وجود می‌آید و عده‌ای به غیبت و بدگویی از یکدیگر مشغول می‌شوند. در چنین شرایطی، ممکن است یک نفر فقط با گفتن این جمله که مسجد جای این حرف‌ها نیست، بتواند فضای جمع را تغییر دهد. همین اقدام هم نوعی دفاع از حق است.
هرکس باید در همان جایگاهی که قرار دارد، برای حق کاری انجام دهد
ما گاهی تصور می‌کنیم اگر امکانات، استعداد یا موقعیت ویژه‌ای نداشته باشیم، نمی‌توانیم کاری انجام دهیم؛ در حالی که چنین نیست. برای مثال، اگر خانواده‌ای تصمیم گرفته است فرزند دیگری به دنیا بیاورد، می‌توان با یک هدیه ساده و یک جمله محبت‌آمیز، آنان را دلگرم کرد. وقتی خانواده‌ای به دلیل نگرانی‌های اقتصادی و دشواری‌های زندگی دچار تردید است، گاهی یک تشویق و حمایت کوچک می‌تواند در روحیه آنان اثر بگذارد.
ممکن است کسی به خانواده‌ای که صاحب فرزند شده است بگوید: این هدیه را آورده‌ام چون شما در شرایط دشوار تصمیم گرفتید به جامعه و آینده آن کمک کنید؛ امیدوارم فرزندتان در مسیر امام زمان(عج) تربیت شود. چنین حرفی می‌تواند برای پدر و مادر آن کودک دلگرم‌کننده باشد.
اینکه انسان با طعنه و کنایه، خانواده‌ها را از فرزندآوری بترساند و مدام از هزینه‌ها و مشکلات سخن بگوید، چه فایده‌ای دارد؟ مگر ما روزی‌رسان هستیم؟ خداوند در قرآن می‌فرماید: «إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ»؛ خداوند روزی‌رسان است.
اینها نمونه‌هایی از اقداماتی است که هرکسی می‌تواند در جایگاه خودش انجام دهد. نباید تصور کنیم اگر روزی جنگ جملی برپا شد، حتماً باید در جایگاه فرمانده یا شخصیت برجسته‌ای قرار بگیریم تا بتوانیم کاری انجام دهیم. از همین امروز باید نقش خودمان را پیدا کنیم.
در تاریخ کربلا نیز نمونه‌ای از این دست وجود دارد. در بصره، پیرزنی بود که بزرگان شیعه را در خانه خود جمع می‌کرد تا درباره کمک به امام حسین(ع) گفت‌وگو کنند. ممکن است آن افراد در نهایت نتوانسته باشند اقدامی انجام دهند، اما آن زن وظیفه خود را انجام داد. او نمی‌توانست بجنگد، اما می‌توانست افراد را دور هم جمع کند، برای آنان غذا فراهم کند و زمینه گفت‌وگو درباره یاری امام حسین(ع) را به وجود آورد.
خداوند این تلاش را فراموش نمی‌کند. مگر ارزش کار انسان فقط به نتیجه ظاهری آن است؟ حضرت عباس(ع) برای آوردن آب حرکت کردند و در نهایت به آب نرسیدند؛ اما آیا تلاش ایشان بی‌ارزش شد؟ انسان اگر برای خدا حرکت کند، حتی اگر به نتیجه موردنظرش نرسد، تلاش او در پیشگاه خداوند گم نمی‌شود.
گاهی ممکن است کسی فقط مقداری چای برای حاضران در یک اجتماع فراهم کند یا چند لیوان برای یک ایستگاه صلواتی بخرد. نباید این اقدامات را کوچک شمرد. مهم این است که انسان بی‌تفاوت نباشد و با نیت الهی در مسیر حق قدم بردارد.
پیامبر اکرم(ص) در دعای خود درباره امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «اللهم وال من والاه و عاد من عاداه، وانصر من نصره و اخذل من خذله»؛ خدایا دوست بدار کسی را که علی را دوست می‌دارد، دشمن بدار کسی را که با او دشمنی می‌کند، یاری کن کسی را که او را یاری می‌کند و خوار کن کسی را که او را تنها می‌گذارد.
این دعا فقط درباره کسانی نیست که مستقیماً در برابر امیرالمؤمنین(ع) شمشیر کشیدند؛ بی‌تفاوتی و تنها گذاشتن جبهه حق نیز مسئله مهمی است. در ماجرای حمله به خانه امیرالمؤمنین(ع)، اگر مردم جامعه نسبت به این اتفاق حساس بودند، کسی جرئت نمی‌کرد چنین جسارتی به خانه صدیقه طاهره(س) داشته باشد. مسئله فقط کسانی نبودند که به خانه حمله کردند؛ کسانی هم که می‌دانستند چه اتفاقی در حال رخ‌دادن است و بی‌تفاوت از کنار آن گذشتند، در این ماجرا مسئولیت داشتند.
بنابراین، انسان نباید برای خودش نقش بی‌تفاوت تعریف کند. اگر نمی‌تواند در سطح یک فرمانده یا شخصیت بزرگ عمل کند، می‌تواند در همان محیط خانواده، محله، مسجد، دانشگاه و محل کار خود قدمی برای دفاع از حق بردارد.
خداوند تلاش‌های کوچک را هم فراموش نمی‌کند
در جنگ جمل، شخصی به نام عمر بن محصن مبلغی را برای کمک به جبهه امیرالمؤمنین(ع) اختصاص داد. ممکن است دیگری امکانات مالی چندانی نداشته باشد و فقط بتواند چند لیوان برای یک اجتماع فراهم کند. آنچه اهمیت دارد، نیت و تلاش انسان است.
ما گاهی تصور می‌کنیم کارهایی که انجام می‌دهیم چندان مهم نیستند؛ اما خداوند هیچ‌چیز را فراموش نمی‌کند. ممکن است در روز قیامت ببینیم کسی که در محله خود برای حاضران یک اجتماع چای می‌ریخت، به دلیل نیت خالصانه‌اش جایگاه ویژه‌ای پیدا کرده است. مهم این است که انسان خودش را از جبهه حق جدا نکند.
در ماجرای غدیر نیز می‌توان همین نگاه را دنبال کرد. همسایه‌ها می‌توانند به مناسبت عید غدیر، به جای اینکه هرکدام جداگانه غذا درست کنند، یک وعده غذا برای همسایه خود فراهم کنند و او نیز همین کار را برای دیگری انجام دهد. این هم نوعی ابراز محبت و همراهی با امیرالمؤمنین(ع) است.
انسان باید ابتدا از خودش شروع کند و در اندازه توانایی خود قدم بردارد. وقتی برای خدا حرکت کرد، خداوند نیز راه‌های دیگری را پیش روی او قرار می‌دهد. «اتق الله و یعلمکم الله»؛ تقوای الهی پیشه کنید تا خداوند به شما تعلیم دهد.
امروز هم باید نقش خود را در دفاع از جبهه حق پیدا کنیم
ما گاهی در خیال و توهم خودمان تصور می‌کنیم امکانات و پشتوانه‌های فراوانی داریم، اما اتفاقات روزگار به ما یادآوری می‌کند که جز خداوند پناه و یاوری نداریم. در دعای عهد می‌خوانیم: «واجعل اللهم مفزعاً لمظلوم عبادک و ناصراً لمن لا یجد له ناصراً غیرک»؛ خدایا، تو را پناهگاه بندگان مظلومت و یاور کسانی قرار می‌دهیم که جز تو یاوری ندارند.
باید از خداوند بخواهیم ما را در مسیر یاری امام زمان(عج) قرار دهد و اجازه ندهد در برابر حق بی‌تفاوت بمانیم. ما باید از خدا بخواهیم که حضور و تلاشمان را در مسیر ولایت بپذیرد و ما را در شمار کسانی قرار دهد که اگر در روزگار امیرالمؤمنین(ع) بودند، برای دفاع از ایشان قدم برمی‌داشتند.
در نهایت، مسئله اصلی این است که هرکدام از ما باید از خودمان بپرسیم اگر در آن روزگار بودیم، چه نقشی ایفا می‌کردیم؟ آیا فقط می‌دانستیم حضرت زهرا(س) دختر پیامبر(ص) هستند و امیرالمؤمنین(ع) جایگاه امامت دارند، یا حاضر بودیم برای دفاع از این حقیقت هزینه بدهیم؟
نباید منتظر بمانیم تا شرایطی مانند جنگ جمل یا صفین پیش بیاید و بعد به دنبال پیدا کردن نقش خودمان باشیم. هرکس باید از همین امروز، در همان جایگاهی که قرار دارد، کاری برای دفاع از حق انجام دهد.