مدیر انتشارات بین‌المللی هزاره ققنوس با تاکید بر اینکه شابک فقط یک شماره نیست؛ بخشی از زیرساخت اطلاعاتی و اقتصادی صنعت نشر است، گفت: حمایت از نشر با دریافت هزینه‌های تازه زمانی سازگار خواهد بود که این هزینه‌ها به کاهش موانع، تسهیل فعالیت ناشران، توسعه بازار کتاب و ارتقای جایگاه نشر کشور منجر شوند.
به گزارش تجارت نیوز، در ایران حدود ۲۱ هزار ناشر از وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی مجوز فعالیت دریافت کرده‌اند که از این میان حدود ۱۶ هزار ناشر عضو نظام شابک هستند. در هفته‌های اخیر، موضوع پولی شدن صدور شماره استاندارد بین‌المللی کتاب(شابک) به یکی از بحث‌های تازه در صنعت نشر ایران تبدیل شده است؛ تصمیمی که فارغ از اینکه شابک در کشورهای مختلف جهان به چه شکل و با چه هزینه‌ای صادر می‌شود، ناشران ایرانی را با پرسش‌ها و چالش‌هایی روبه‌رو کرده است.
مهم‌ترین مساله در این میان، نه فقط دریافت وجه به منظور صدور یک شماره استاندارد بین‌المللی برای کتاب، بلکه شفاف نبودن مبنای این دریافت، نحوه محاسبه هزینه و مهم‌تر از همه، مشخص نبودن خدمات فراتری است که قرار است در ازای آن به ناشران ارائه شود.
بر اساس گزارش‌های منتشره و اعلام مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، صدور شابک در ایران که پیش از این برای ناشران رایگان بود، با تغییر رویه مواجه شده و برای هر شماره مبلغ ۵۰ هزار تومان به‌اضافه مالیات بر ارزش افزوده دریافت می‌شود. به این ترتیب، هزینه نهایی هر شابک به ۵۵ هزار تومان می‌رسد. در همین گزارش‌ها، به نقل از ابراهیم حیدری مدیرعامل خانه کتاب و ادبیات ایران، تعداد شابک‌های صادرشده در کشور سالانه بیش از ۱۰۰ هزار شماره اعلام شده است؛ رقمی که با احتساب تعرفه جدید، می‌تواند سالانه بیش از پنج میلیارد تومان درآمد برای این موسسه ایجاد کند.
اما پرسش‌های اصلی که در این میان مطرح شده این است که آیا اساسا دریافت هزینه برای صدور شابک به‌خودی‌خود اقدامی غیرمتعارف در نظام نشر جهان است؟ آیا کشورهای دیگر نیز برای اختصاص این شناسه از ناشران پول دریافت می‌کنند؟ اگر پاسخ مثبت است، ناشران در مقابل این پرداخت چه خدماتی دریافت می‌کنند؟ برای پیدا کردن پاسخ این سوال‌ها به گفت‌وگو با رضا حاجی‌آبادی مدیر مسئول انتشارات بین‌المللی هزاره ققنوس پرداختیم.
*شابک چگونه به وجود آمد و چه نهادی بر آن نظارت دارد؟
شابک یا ISBN مخفف عبارت International Standard Book Number و به معنای شماره استاندارد بین‌المللی کتاب است. این شناسه برای شناسایی مستقل کتاب‌ها و محصولات کتابی در زنجیره تولید، توزیع، فروش و کتابداری طراحی شده است.
آژانس بین‌المللی شابک، قیمت واحدی برای صدور این شناسه در سراسر جهان تعیین نمی‌کند. تعیین تعرفه به ساختار و سیاست‌های آژانس ملی هر کشور بستگی دارد
پیدایش نظام شابک به نیمه دوم دهه ۱۹۶۰ میلادی بازمی‌گردد. در سال ۱۹۶۶، نظام شماره‌گذاری استاندارد کتاب در انگلیس شکل گرفت. با گسترش صنعت نشر و نیاز به سامان‌دهی سفارش‌ها، انبارداری و توزیع کتاب، ضرورت ایجاد یک نظام یکپارچه برای شناسایی کتاب‌ها بیش از پیش احساس شد.
در سال ۱۹۷۰، سازمان بین‌المللی استانداردسازی (ISO) استاندارد ISO ۲۱۰۸ را برای شماره‌گذاری بین‌المللی کتاب منتشر کرد و شابک به یک استاندارد جهانی تبدیل شد. این نظام ابتدا با ساختار ۱۰ رقمی فعالیت می‌کرد، اما از ابتدای سال ۲۰۰۷ به ساختار ۱۳ رقمی تغییر یافت تا با نظام بارکد جهانی سازگار شود.
متولی هماهنگی نظام جهانی شابک، آژانس بین‌المللی شابک (International ISBN Agency) است. این سازمان مسئول هماهنگی شبکه آژانس‌های ملی، تعیین قواعد و نظارت بر اجرای استاندارد در کشورهای مختلف است. با این حال، صدور مستقیم شابک برای ناشران در هر کشور بر عهده آژانس ملی یا نهادی است که مسئولیت این کار را پذیرفته است.
نکته مهم این است که آژانس بین‌المللی شابک، قیمت واحدی برای صدور این شناسه در سراسر جهان تعیین نمی‌کند. تعیین تعرفه به ساختار و سیاست‌های آژانس ملی هر کشور بستگی دارد. به همین دلیل، در برخی کشورها شابک رایگان و در برخی دیگر پولی است.
*شابک در کدام کشورهای جهان رایگان و در کدام کشورها پولی است؟
بررسی تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که نظام صدور شابک در جهان را می‌توان به دو الگوی اصلی تقسیم کرد: الگوی ارائه خدمات عمومی با حمایت دولت و الگوی ارائه خدمات از طریق آژانس‌های تخصصی و تجاری.
در کشورهایی که مسئولیت صدور شابک بر عهده کتابخانه ملی، وزارت فرهنگ یا نهادهای دولتی است، هزینه این خدمت معمولا از منابع عمومی تامین می‌شود. در مقابل، در برخی کشورها که این مسئولیت به شرکت‌ها یا موسسات تخصصی واگذار شده، ناشران برای دریافت شماره یا استفاده از خدمات مرتبط هزینه پرداخت می‌کنند.
کانادا یکی از نمونه‌های روشن ارائه رایگان شابک است. کتابخانه و آرشیو کانادا (Library and Archives Canada) مسئولیت تخصیص شابک را بر عهده دارد و ناشران واجد شرایط می‌توانند بدون پرداخت هزینه شماره دریافت کنند، اما خدمات این نهاد به صدور شابک محدود نیست. ایجاد حساب کاربری ناشر، مدیریت شماره‌های اختصاص‌یافته، ثبت اطلاعات ناشران، خدمات کتاب‌شناختی پیش از انتشار (CIP) و برنامه سپردن قانونی نسخه‌های منتشرشده از جمله خدمات مرتبط با این نظام است. در واقع، دولت کانادا شابک را بخشی از زیرساخت اطلاعاتی و کتابخانه‌ای کشور می‌داند و هزینه تخصیص آن را از منابع عمومی تامین می‌کند.
ترکیه نیز از کشورهایی است که صدور شابک در آن رایگان انجام می‌شود. وزارت فرهنگ و گردشگری ترکیه در پاسخ رسمی به پرسش درباره هزینه دریافت شابک، اعلام کرده است که ناشران برای دریافت این شناسه نیازی به پرداخت وجه ندارند. البته رایگان بودن تخصیص شابک در ترکیه به معنای رایگان بودن تمام فرایندهای اداری و نشر نیست. برای مثال، ناشران باید شرایط ثبت‌نام و دریافت گواهی فعالیت نشر را رعایت کنند. طبق راهنمای رسمی، ناشران برای درخواست شابک باید گواهی معتبر با عنوان فعالیت «ناشر» داشته باشند
این تجربه به این دلیل قابل توجه است که ترکیه نیز مانند ایران دارای ساختار دولتی در سیاست‌گذاری فرهنگ و نشر است و مسئولیت سامان‌دهی اطلاعات کتاب و تخصیص شابک را در چارچوب ساختار عمومی انجام می‌دهد.
در هند، آژانس ملی شابک با عنوان Raja Rammohun Roy National Agency for ISBN زیرمجموعه ساختار دولتی آموزش عالی فعالیت می‌کند. تخصیص شابک در این کشور رایگان است و ناشران می‌توانند درخواست‌های خود را از طریق سامانه الکترونیکی ثبت کنند. این سامانه با هدف تسهیل فرایند ثبت‌نام، کاهش مکاتبات اداری و مدیریت اطلاعات ناشران و کتاب‌ها توسعه یافته است. در سوی دیگر، کشورهایی قرار دارند که برای تخصیص شابک هزینه دریافت می‌کنند. با این حال، بررسی این کشورها نشان می‌دهد که باید میان هزینه خرید شماره و هزینه خدمات حرفه‌ای مرتبط با اطلاعات کتاب تفاوت قائل شد.
در آمریکا، شرکت Bowker آژانس رسمی شابک است. ناشران برای دریافت شماره باید هزینه پرداخت کنند. بر اساس تعرفه‌های منتشرشده این شرکت، قیمت یک بسته هزار شماره‌ای شابک برای ناشر حدود هزار و ۵۰۰ دلار است. یعنی ناشر برای هر شماره حدود یک و نیم دلار باید بپردازد. گو اینکه همین آژانس قیمت بسته ۱۰تایی شابک را ۲۹۵ دلار اعلام کرده است. این ساختار نشان می‌دهد که خرید تعداد بیشتری شابک، هزینه متوسط هر شماره را کاهش می‌دهد.
اما فعالیت Bowker فقط به فروش شماره محدود نیست. این شرکت خدماتی مانند ثبت اطلاعات ناشر، ورود اطلاعات کتاب به پایگاه Books in Print، ارائه خدمات بارکد و کمک به قابل شناسایی شدن کتاب در شبکه کتابخانه‌ها و کتاب‌فروشی‌ها را نیز عرضه می‌کند.
در این الگو، ناشر علاوه بر دریافت شناسه، امکان استفاده از بخشی از زیرساخت اطلاعاتی و تجاری بازار کتاب را به دست می‌آورد. البته باید توجه داشت که برخی خدمات جانبی هزینه جداگانه دارند و نباید همه آنها را بخشی از قیمت پایه شابک محسوب کرد. همچنین نباید از نظر دور داشت که دو پلتفرم(سکوی) بزرگ نشر دیجیتال یعنی آمازون و اینگرام‌اسپارک که یک شرکت خودناشری آنلاین است، امکان دریافت شابک رایگان را فراهم کرده‌اند.
در آلمان، آژانس شابک در ساختار MVB فعالیت می‌کند. این مجموعه علاوه بر مدیریت شابک، در توسعه خدمات اطلاعاتی و تجاری صنعت نشر نیز نقش دارد. یکی از مهم‌ترین خدمات این مجموعه، پایگاه VLB یا فهرست کتاب‌های قابل عرضه در بازار آلمان است. این پایگاه اطلاعات کتاب‌ها را در اختیار کتاب‌فروشان، توزیع‌کنندگان و سایر فعالان بازار قرار می‌دهد و امکان شناسایی و سفارش محصولات کتابی را فراهم می‌کند.
ثبت شابک و ثبت اطلاعات کتاب در VLB دو خدمت متفاوت هستند و هزینه‌های آنها نیز باید جداگانه بررسی شود. اهمیت تجربه آلمان در این است که اطلاعات کتاب به یک ابزار عملیاتی برای فروش و توزیع تبدیل شده است.
در ایتالیا، آژانس ISBN از طریق موسسه EDISER اداره می‌شود. این کشور برای ناشران حرفه‌ای و خودناشران بسته‌های متفاوتی از شماره‌های شابک در نظر گرفته است. بر اساس تعرفه‌های رسمی اعلام‌شده از ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۵، هزینه بسته ۱۰ شماره‌ای برای ناشران حرفه‌ای ۷۰ یورو، بسته ۱۰۰ شماره‌ای ۲۰۰ یورو و بسته هزار شماره‌ای هزار یورو است. برای خودناشران نیز امکان خرید یک شماره با هزینه ۶۰ یورو یا بسته پنج‌تایی با هزینه ۲۰۰ یورو وجود دارد. عضویت اولیه نیز هزینه جداگانه دارد.
در کنار تخصیص شماره، خدماتی مانند تولید بارکد(رمزینه)، QR Code، ISBN-A، ثبت اطلاعات و پردازش سریع درخواست‌ها ارائه می‌شود. همچنین برای برخی خدمات، تخفیف‌هایی برای اعضای انجمن ناشران ایتالیا در نظر گرفته شده است.
فرانسه نیز از کشورهایی است که شابک در آن پولی است. البته هزینه دریافتی صرفا برای تشکیل پرونده و تخصیص تعدادی شماره شابک است نه برای هر شماره شابک. آژانس AFNIL مسئول تخصیص شابک است و بر اساس تعرفه رسمی، هزینه درخواست اولیه عادی ۳۷ یورو است. خدمات تکمیلی مانند تولید بارکد نیز تعرفه جداگانه دارد.
*تفاوت اصلی در چیست؛ دریافت پول یا ارائه خدمت؟
مقایسه تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که پولی یا رایگان بودن شابک نمی‌تواند معیار مناسبی برای ارزیابی عملکرد نهاد متولی آن باشد. مثلا کانادا شابک را رایگان ارائه می‌کند اما در کنار آن خدماتی مانند CIP، ثبت اطلاعات ناشران و نگهداری مجموعه ملی کتاب را توسعه داده است. در آمریکا، ناشر برای دریافت شابک پول می‌پردازد و می‌تواند از خدمات اطلاعاتی و تجاری Bowker استفاده کند. در ایتالیا نیز خدمات تکمیلی به شکل بسته‌های جداگانه و با تعرفه مشخص عرضه می‌شوند. در واقع، مساله اصلی این است که ناشر در مقابل هزینه‌ای که پرداخت می‌کند، چه ارزشی دریافت می‌کند.
یکی از مهم‌ترین خدماتی که آژانس‌های شابک در کشورهای توسعه‌یافته ارائه می‌کنند، ایجاد و نگهداری بانک جامع اطلاعات کتاب است. این اطلاعات شامل عنوان، نام نویسنده و مترجم، ناشر، سال انتشار، نوبت چاپ، تعداد صفحات، زبان، موضوع، تصویر جلد، قیمت و وضعیت عرضه کتاب است. اهمیت این اطلاعات زمانی بیشتر می‌شود که به شبکه فروش و توزیع متصل باشند. یک کتاب‌فروش یا فروشگاه اینترنتی باید بتواند با وارد کردن شابک، اطلاعات معتبر کتاب را دریافت کند و در صورت تغییر قیمت یا مشخصات اثر، اطلاعات خود را به‌روزرسانی کند.
برای تحقق چنین امکانی، ایجاد رابط تبادل اطلاعات یا API ضروری است. از طریق این ابزار، سامانه‌های فروش، کتابخانه‌ها، شرکت‌های پخش و ناشران می‌توانند اطلاعات را به‌صورت خودکار دریافت و تبادل کنند.
خدمات فراداده نیز از دیگر امکانات مهم این نظام است. فراداده به اطلاعات توصیفی و فنی کتاب گفته می‌شود که امکان معرفی، توزیع و فروش آن را در بازارهای مختلف فراهم می‌کند. این موضوع برای ناشرانی که قصد عرضه کتاب در نمایشگاه‌های بین‌المللی یا فروش در بازارهای خارجی را دارند، اهمیت ویژه‌ای دارد.
از سوی دیگر، آژانس‌های ملی می‌توانند با استفاده از داده‌های ثبت‌شده، آمارهای دقیقی درباره تولید کتاب، تعداد ناشران فعال، سهم حوزه‌های مختلف نشر، میزان انتشار ترجمه و رشد کتاب‌های الکترونیکی و صوتی ارائه کنند. البته تعداد شابک‌های صادرشده لزوماً معادل تعداد کتاب‌های فروخته‌شده نیست و برای تحلیل بازار، اطلاعات فروش و توزیع نیز باید در دسترس باشد.
*شرایط ارائه شابک در ایران را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
در ایران، خانه کتاب و ادبیات ایران طی سال‌های گذشته سامانه شابک را توسعه داده و امکانات مختلفی را در اختیار ناشران قرار داده است.
در گزارشی به نقل از روابط عمومی خانه کتاب، از امکانات سامانه جدید شابک از جمله کنترل صحت شماره‌ها، مدیریت اطلاعات ناشران، تغییر مشخصات پروانه نشر و کاهش مراجعات حضوری خبر داده شده بود. در تحولات اخیر نیز اتصال درخواست شابک به فرایند مجوز انتشار، برنامه‌ریزی برای ثبت قیمت مرجع و حرکت به سمت اعلام وصول الکترونیکی مطرح شده است. این اقدامات در مجموع می‌توانند به یکپارچه‌سازی اطلاعات کتاب و کاهش فرایندهای تکراری کمک کنند. به‌ویژه اگر اطلاعاتی که ناشر یک‌بار در سامانه ثبت می‌کند، در مراحل بعدی صدور مجوز، اعلام وصول، فروش و توزیع دوباره مورد استفاده قرار گیرد.
*با این حال، مساله اصلی همچنان پابرجاست؛ پولی شدن شابک دقیقا چه خدمات جدیدی را برای ناشر به همراه خواهد داشت؟
اگر قرار است ناشر برای هر شماره شابک هزینه پرداخت کند، انتظار می‌رود مشخص شود این مبلغ صرف چه بخشی از فعالیت‌های خانه کتاب می‌شود و چه بهبودی در خدمات به وجود خواهد آورد. آیا بانک اطلاعات کتاب توسعه پیدا می‌کند؟ آیا اطلاعات کتاب‌ها از طریق API (رابط برنامه‌نویسی کاربردی پل ارتباطی بین دو نرم‌افزار) در اختیار کتاب‌فروشی‌ها و پلتفرم‌ها(سکوها) قرار می‌گیرد؟ آیا خدمات فراداده و معرفی بین‌المللی کتاب توسعه می‌یابد؟ آیا ناشر می‌تواند اطلاعات کتاب‌های خود را بدون ثبت چندباره در سامانه‌های مختلف مدیریت کند؟ آیا فرایند اعلام وصول کوتاه‌تر می‌شود و آیا در مقابل نسخه‌هایی که ناشر برای ثبت و نگهداری تحویل می‌دهد، سازوکار مشخصی وجود خواهد داشت؟ پاسخ به این پرسش‌هاست که می‌تواند ضرورت دریافت هزینه را روشن کند.
موضوع دیگری که در کنار پولی شدن شابک باید مورد توجه قرار گیرد، الزام ناشران به تحویل نسخه‌های رایگان کتاب برای اعلام وصول و امور کتاب‌شناختی است. ناشر پیش از رسیدن کتاب به بازار، هزینه‌های تالیف یا ترجمه، ویرایش، آماده‌سازی، چاپ، صحافی و توزیع را پرداخت می‌کند. تحویل چند نسخه رایگان از هر عنوان نیز در مقیاس فعالیت ناشرانی که سالانه ده‌ها یا صدها عنوان منتشر می‌کنند، هزینه قابل توجهی ایجاد می‌کند.
البته باید میان سپردن قانونی نسخه کتاب به کتابخانه ملی برای حفظ میراث مکتوب و تحویل نسخه برای انجام امور اداری و ثبت اطلاعات تفاوت قائل شد. این دو الزام اهداف متفاوتی دارند و مبنای حقوقی و نحوه اجرای آنها نیز باید روشن باشد.
*آیا دریافت هزینه برای شابک می‌تواند ابتدای راهی باشد که در آن خدمات با کیفیت‌تری به ناشران ارائه می‌شود؟
تجربه کشورهای مختلف نشان می‌دهد که دریافت هزینه برای شابک در برخی نظام‌های نشر امری پذیرفته‌شده است. در مقابل، رایگان بودن این خدمت نیز در کشورهای متعددی به‌عنوان یک سیاست عمومی دنبال می‌شود.
بنابراین، نمی‌توان فقط با استناد به پولی بودن شابک در آمریکا، آلمان یا ایتالیا، دریافت هزینه در ایران را توجیه کرد؛ همان‌طور که رایگان بودن آن در کانادا، ترکیه و هند نیز به‌تنهایی به معنای ضرورت رایگان بودن همیشگی آن در ایران نیست. البته برخی صاحب‌نظران بر این عقیده هستند که در اغلب فعالیت‌ها و خدمات دولتی ارائه شده به شهروندان ایرانی کلیتی وجود دارد که در آن، خدمات دولت به شهروندان با معیار کشورهای جهان سوم صورت می‌پذیرد اما هزینه دریافتی برای همین خدمات نصف و نیمه در حد عالی‌ترین کشورهای اروپایی است. در هر حال آنچه اهمیت دارد، تناسب میان هزینه و خدمت، شفافیت در دریافت وجه و مشارکت ذی‌نفعان در تصمیم‌گیری است.
اگر خانه کتاب قصد دارد از صدور شابک درآمد کسب کند، می‌تواند این فرصت را به نقطه شروعی برای تحول در خدمات نشر تبدیل کند. بنابر این می‌توان خدماتی مانند بانک اطلاعات جامع و به‌روز کتاب، دسترسی عمومی و حرفه‌ای به اطلاعات، API، خدمات بارکد و QR، معرفی بین‌المللی کتاب‌ها، گزارش‌های آماری و آموزش تخصصی ناشران را در قالب یک نظام خدماتی مشخص طراحی کرد.
در چنین روشی، بهتر است خدمات پایه و ضروری مانند تخصیص شناسه، ثبت اطلاعات اصلی و امکان استعلام عمومی، بدون هزینه یا با حداقل هزینه در اختیار ناشران قرار گیرد و خدمات تخصصی و حرفه‌ای به‌صورت اختیاری و با تعرفه‌های روشن ارائه شود. همچنین ضروری است درآمدهای حاصل از خدمات، نحوه هزینه‌کرد آنها و میزان بهبود عملکرد سامانه به‌صورت دوره‌ای گزارش شود.
حضور نمایندگان تشکل‌های صنفی ناشران در طراحی و ارزیابی این خدمات نیز می‌تواند به افزایش اعتماد و کاهش اختلاف‌نظرها کمک کند. در نهایت، موضوع پولی شدن شابک نباید به اختلاف‌نظر بر سر مبلغ ۵۵ هزار تومان محدود شود. مساله اصلی، رابطه نهاد متولی و ناشر و تعریف حقوق و تعهدات متقابل آنهاست.
یادمان باشد شابک فقط یک شماره نیست؛ بخشی از زیرساخت اطلاعاتی و اقتصادی صنعت نشر است. اگر قرار است ناشر برای این زیرساخت هزینه پرداخت کند، باید سهم خود را از خدمات آن نیز دریافت کند. حمایت از نشر با دریافت هزینه‌های تازه زمانی سازگار خواهد بود که این هزینه‌ها به کاهش موانع، تسهیل فعالیت ناشران، توسعه بازار کتاب و ارتقای جایگاه نشر کشور منجر شوند.
منبع: ایرنا