ملایر- ایرنا- «خاک کردن مُوی انگور» یک نظام دانش بومی، یک آیین اجتماعی و مهم‌ترین عامل بقای تاکستان‌های ملایر در برابر سرمای سوزان زمستان است. سنتی که به گفته سازمان خواروبار و کشاورزی ملل متحد (فائو) دست‌کم ۷۰۰ سال قدمت دارد و سال ۲۰۱۸ به عنوان پنجاه و سومین میراث کشاورزی مهم جهان در فهرست جیاس (GIAHS) ثبت شد.
به گزارش ایرنا؛ ملایر یکی از قطب‌های تولید انگور در ایران است و سطح زیر کشت تاکستان‌های این شهرستان بیش از ۱۳ هزار هکتار است و سالانه بیش از ۳۰۰ هزار تُن انگور از آن برداشت می‌شود، اما این اقلیم پربار، زمستان‌هایی سخت و یخبندان دارد.
در چنین شرایطی موهای انگور اگر در معرض هوای سرد قرار گیرند، خشک شده و محصول سال بعد از دست می‌رود و راه‌حل سنتی که باغداران ملایری قرن‌ها پیش به آن رسیده‌اند، ساده اما هوشمندانه است، «پنهان کردن مو در آغوش خاک»، این فرایند در دو مرحله مکمل انجام می‌شود که هر کدام زمان‌بندی و ظرافت خاص خود را دارد.
در مرحله نخست موهای انگور را همزمان با آغاز فصل بارش و سرما زیر خاک پنهان می‌کنند، معمولاً از اوایل آبان‌ماه تا نیمه اول آذر، باغداران پس از هرس پاییزه، با استفاده از بیل‌های مخصوص، خاک اطراف بوته را کنار زده و تنه و شاخه‌های اصلی مو را زیر لایه‌ای از خاک به ارتفاع حدود ۳۰ تا ۵۰ سانتی‌متر پنهان می‌کنند، این پوشش خاکی به مثابه یک عایق حرارتی طبیعی عمل می‌کند و بافت‌های گیاهی را از آسیب یخبندان مصون نگه می‌دارد.
مرحله دوم رستاخیز بهاری است، با گرم شدن هوا در بهار، زمانی که خطر سرمای شدید فروکش می‌کند، نوبت به «از خاک درآوردن» می‌رسد، این مرحله به مراتب حساس‌تر است، اگر خاک خیلی زود برداشته شود، جوانه‌های تازه بیدار شده در معرض سرمای ناگهانی قرار می‌گیرند و اگر دیر انجام شود، جوانه‌ها زیر خاک خفه می‌شوند.
خاک کردن مُو؛ پله جهانی شدن انگور
باغداران با تجربه‌ای که نسل به نسل منتقل شده، زمان دقیق را بر اساس نشانه‌های طبیعی و وضعیت خاک تعیین می‌کنند و ابزار کار، بیلی مخصوص و تیغه‌ای باریک و تیز برای شکافتن بهتر زمین و جای پای چوبی برای اعمال فشار بیشتر است.
خاک کردن مو اگرچه در ظاهر برای مقابله با سرما انجام می‌شود، اما مجموعه‌ای از اثرات مطلوب را به همراه دارد که آن را به یک راهبرد جامع مدیریت باغ تبدیل کرده است.
بیل زدن پای بوته‌ها، خاک را زیر و رو می‌کند و به آن اجازه نفس کشیدن می‌دهد؛ مواد مغذی سطحی به عمق منتقل می‌شوند، فشردگی خاک کاهش می‌یابد و ظرفیت جذب آب بهبود پیدا می‌کند، همزمان ریشه علف‌های هرز، به ویژه گیاهان مهاجمی مانند شیرین‌بیان، از خاک بیرون کشیده می‌شود و از رقابت آنها با مو برای جذب آب و مواد غذایی جلوگیری می‌شود.
اگر باغدار کود پاشی کرده باشد، این عمل باعث اختلاط یکنواخت کود با خاک می‌شود و نتیجه نهایی، نه تنها حفاظت از گیاه در برابر سرما، بلکه افزایش کیفیت و کمیت محصول در فصل بعد است.
آیین خاک کردن مُو خانواده‌ها را به هم پیوند می‌زند
آنچه «خاک کردن مُو» را از یک عملیات کشاورزی معمولی متمایز می‌کند، بعد اجتماعی و فرهنگی آن است، در گذشته، این کار به صورت کمکی و بلاعوض انجام می‌شد؛ خانواده‌ها و همسایگان برای خاک کردن باغ یکدیگر گرد هم می‌آمدند و صاحب باغ با بهترین غذاها و پذیرایی از آنها قدردانی می‌کرد، امروزه اگرچه شکل کار تا حدودی تغییر کرده و گاه به صورت نفر به نفر یا با کارگر روزمزد انجام می‌شود، اما روح همیاری همچنان زنده است.
صبح روز خاک کردن مُو، افراد دعوت‌شده به خانه صاحب باغ می‌روند و همراه او راهی تاکستان می‌شوند و به محض ورود به باغ، همه صلوات می‌فرستند و برای پرباری باغ و دوری از آفت دعا می‌کنند.
بیل‌زن‌ها بر اساس بُنیه و توانایی در کنار هم قرار می‌گیرند تا زمین یکدست شخم بخورد؛ چپ‌پاها در کنار راست‌پاها تا خاک جوی و پشته به درستی برگردانده شود، بانوی خانه، شیربرنج و سرشیر و چای به باغ می‌آورد و در فاصله صبحانه تا ناهار، شیره و باسلق و مغز گردو برای تجدید قوا آماده می‌کند و این آیین، صحنه‌ای از همبستگی خانوادگی و اجتماعی است که در آن زنان، مردان، دختران و جوانان همه سهیم‌اند و خاطره‌ای جمعی می‌سازند که نسل به نسل منتقل می‌شود.
چرا فائو سنت خاک کردن مُو انگور را برگزید؟
ثبت نظام تولید انگور درّه جوزان ملایر در فائو، نتیجه سال‌ها مستندسازی و ارزیابی بود و فائو معیارهای دقیقی برای انتخاب میراث‌های کشاورزی مهم جهانی دارد و نقش در امنیت غذایی و معیشت، تنوع زیستی کشاورزی، دانش بومی و سنتی، نظام‌های فرهنگی و اجتماعی و چشم‌اندازهای طبیعی، نظام تولید انگور ملایر در همه این معیارها نمره قبولی گرفت.
از منظر امنیت غذایی و معیشت، بیش از ۹۰ درصد درآمد روستاییان درّه جوزان به طور مستقیم یا غیرمستقیم به تولید انگور و کشمش وابسته است و از منظر تنوع زیستی، منطقه ملایر با تاریخ طولانی تاک‌کاری، ذخیره ژنتیکی غنی دارد و مرکز تحقیقاتی مستقر در آن حدود ۱۴۰ رقم مو را زیر کشت دارد.
از نظر دانش بومی، روش سنتی خاک کردن و از خاک درآوردن مو، همراه با شیوه‌های دقیق مدیریت آب و تنظیم آبیاری بر اساس وضعیت ظاهری برگ‌ها، نمونه‌ای برجسته از دانش تجربی انباشته است و از نظر چشم‌انداز، تغییر رنگ تاکستان‌ها در طول فصل از سبز به زرد، قهوه‌ای روشن و سپس سفید در زمان خشک کردن انگور، منظره‌ای فرهنگی و کشاورزی می‌سازد که هویت بصری منطقه را تعریف می‌کند.
رهاورد:
«خاک کردن مُو انگور» امروز نیز همچنان زنده است، هر پاییز باغداران ملایری بیل‌ها را برمی‌دارند و موها را به خواب زمستانی می‌فرستند؛ هر بهار، با همان دقت نیاکان، خاک را کنار می‌زنند و به جوانه‌ها اجازه دیدن نور می‌دهند، در کنار این سنت، روش‌های نوینی مانند داربستی کردن باغ‌ها و طرح «فراز» نیز مطرح شده که هزینه خاک‌ورزی و باغ اسپار را کاهش می‌دهند و کار را ساده‌تر می‌کنند، اما آنچه تغییر نمی‌کند، پیوند انسانی و فرهنگی است که این آیین در دل خود دارد، صحنه خانواده‌هایی که در سحرگاه پاییزی در کنار هم بیل می‌زنند، دعا می‌خوانند، غذا می‌خورند و خاطره می‌سازند.
خاک کردن مُوی انگور در ملایر، تنها یک روش حفاظت از گیاه در برابر سرما نیست، یک نظام دانشی است که هفت قرن آزمون و خطا آن را صیقل داده؛ یک آیین اجتماعی است که همبستگی را زنده نگه می‌دارد و یک میراث جهانی است که به جهان نشان می‌دهد چگونه می‌توان با کمترین دخالت مخرب و بیشترین هماهنگی با طبیعت، از زمین روزی گرفت و آن را برای نسل‌های بعد حفظ کرد.