دنیای اقتصاد: وقتی دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و نزدیک به ۲۰ رهبر دیگر این هفته در شنژن گرد هم می‌آیند، شی جین‌پینگ با نمایشی از شگفتی‌های چین به استقبال آن‌ها می‌رود. پهپادها در آسمان رژه می‌روند و نورافشانی می‌کنند، لشکری از ربات‌های انسان‌نما مهمانان را در سالن‌های کنفرانس راهنمایی می‌کنند و خودروهای برقی با شارژ فوق‌سریع، هیئت‌های دیپلماتیک را میان محل‌های برگزاری نشست جابه‌جا خواهند کرد.
به گزارش گروه آنلاین روزنامه دنیای اقتصاد، وقتی دونالد ترامپ، ولادیمیر پوتین و نزدیک به ۲۰ رهبر دیگر این هفته در شنژن گرد هم می‌آیند، شی جین‌پینگ با نمایشی از شگفتی‌های چین به استقبال آن‌ها می‌رود.
پهپادها در آسمان رژه می‌روند و نورافشانی می‌کنند، لشکری از ربات‌های انسان‌نما مهمانان را در سالن‌های کنفرانس راهنمایی می‌کنند و خودروهای برقی با شارژ فوق‌سریع، هیئت‌های دیپلماتیک را میان محل‌های برگزاری نشست جابه‌جا خواهند کرد. پیام این نمایش برای نشست سالانه مجمع همکاری‌های اقتصادی آسیا و اقیانوسیه کاملا روشن است و نشان می‌دهد که چین در لبه فناوری روز دنیا حرکت می‌کند.
اما در پس این هیاهو، پیام ظریف‌تری هم نهفته است. نشریه اکونومیست با کنار زدن پرده این نمایش فناورانه، در مطلب اخیر خود به واکاوی این پیام پنهان پرداخته که جهان مطلوب شی جین‌پینگ را به تصویر می‌کشد. شعار اصلی اجلاس، یعنی «ساختن جامعه آسیا و اقیانوسیه برای شکوفایی مشترک»، بازتابی حساب‌شده از دکترین اصلی سیاست خارجی او با عنوان «ساختن جامعه‌ای با آینده مشترک برای بشریت» است.
ما جائوشو، معاون وزیر خارجه چین، به صراحت این پیوند را تایید کرده و ریشه شعار اجلاس را به فراخوان‌های مکرر شی از سال ۲۰۱۳برای شکل‌گیری «جامعه آسیا و اقیانوسیه با آینده مشترک» نسبت داده است.
این ادبیات برای بسیاری از ناظران گنگ و البته دهان‌پرکن به نظر می‌رسد. حتی منتقدان سرسخت چین هم کار دشواری در پیش دارند تا به افکار عمومی توضیح دهند چرا «آینده مشترک» یک تهدید است. ترجمه کلمه‌به‌کلمه این عبارت از زبان چینی، «سرنوشت مشترک» است که بار معنایی جبرگرایانه و دلهره‌آوری دارد و احتمالا به همین دلیل، پکن در برگردان انگلیسی به سراغ واژگان نرم‌تری رفته است.
با این حال، این عبارت یک شعار تبلیغاتی ساده نیست. این مفهوم به قانون اساسی چین راه یافته و بیش از یک دهه است که به تمام ابتکارهای بزرگ دیپلماتیک شی گره خورده است. بنابراین، باید پرسید منظور واقعی او از این عبارت چیست؟
کلاف سردرگم شعارهای دیپلماتیک
نقطه شروع طبیعی برای یافتن پاسخ، «کتاب سفید» دولت چین است که در سال ۲۰۲۳ با هدف تشریح دکترین شی منتشر شد. در نگاه اول به نظر می‌رسد این سند ۱۳ هزار کلمه‌ای به زوایای مختلفی پرداخته باشد، اما محتوای آن به شکل عجیبی کلی و مبهم است. این سند توصیه می‌کند که کشورها «با هماهنگی و اتحاد کار کنند» و در کنار تقویت گفت‌وگو، «صلح و توسعه» را ترویج دهند.
هرچند مخالفت با چنین حرف‌هایی دشوار است، این متن بیشتر به فهرستی از آرزوهای کلی شباهت دارد تا یک برنامه عملیاتی و مشخص. در سراسر این سند تنها چهار تعهد ناظر به آینده دیده می‌شود. اینکه چین به دنبال هژمونی نمی‌رود، انتشار کربن را کاهش می‌دهد، اقتصادش را نوسازی می‌کند و با دیگر کشورها همکاری خواهد کرد. تمام این موارد صرفا تکرار سیاست‌های فعلی پکن هستند و سرنخ تازه‌ای به دست نمی‌دهند.
پژوهشگران چینی کوشیده‌اند به این اسکلت نظری، گوشت و پوست بپوشانند. یانگ جیمیان از موسسه مطالعات بین‌المللی شانگهای، امسال گام مهمی در این راستا برداشت و اعلام کرد که این دکترین را باید یک منظومه علمی کامل دانست.
به گفته او، این دکترین اهداف مشخصی همچون صلح پایدار را دنبال می‌کند، نقشه راهش بر چهار ابتکار جهانی شی در حوزه‌های توسعه، امنیت، تمدن و حکمرانی استوار است و در قالب طرح زیرساختی «کمربند و جاده» رنگ واقعیت به خود می‌گیرد.
ایراد چنین توضیحاتی این است که یک مفهوم انتزاعی را با مفهومی انتزاعی‌تر توضیح می‌دهند و به یک دور باطل می‌رسند. وقتی می‌پرسید منظور شی از «آینده مشترک» چیست، پاسخ می‌دهند که تجلی ابتکارهای جهانی اوست. وقتی هم ماهیت خود این ابتکارها را جویا می‌شوید، می‌گویند ابزاری برای تحقق اصولی مانند حاکمیت ملی، چندجانبه‌گرایی و گفت‌وگو است که این تعریف هم دوباره بحث را به همان پله اول و مفهوم «آینده مشترک» برمی‌گرداند.
دست‌کم پروژه‌های کمربند و جاده، از خطوط راه‌آهن در جنوب شرق آسیا گرفته تا جاده‌سازی در آفریقا، ملموس و عینی هستند. اما این پروژه‌ها هم راهبرد کلان به حساب نمی‌آیند، بلکه سرمایه‌گذاری‌های خارجی هستند که برخی سودآور و برخی زیان‌ده بوده‌اند. وقتی دولت‌های خارجی از دیپلمات‌هایشان در پکن می‌خواهند گزارشی خلاصه و روشن درباره مفهوم «آینده مشترک» شی تهیه کنند، واقعا باید به حال آن دیپلمات‌ها دل سوزاند.
کتاب تازه‌ای که به قلم استیو تسانگ از دانشکده مطالعات شرقی و آفریقایی لندن و اولیویا چئونگ از کینگز کالج لندن منتشر شده، این ابهام را کنار می‌زند. آن‌ها استدلال می‌کنند که گفتمان آینده مشترک، بیان رسمی آرزوی واقعی شی برای برپایی یک نظم جهانی چین‌محور است.
با این حال، این دو پژوهشگر در ادعای مکرر شی مبنی بر اینکه چین به دنبال هژمونی نیست هم حقیقتی اساسی می‌بینند، چراکه پکن تمایلی ندارد بار سنگین ژاندارمی جهان را به دوش بکشد. شی فقط می‌خواهد برتری چین به رسمیت شناخته شود و سایر کشورها حتی زمانی که رفتار پکن با منافعشان در تضاد است، در برابر آن کوتاه بیایند. جهان مطلوب او جایی است که رهبران هر کشور بتوانند در داخل مرزهای خود هر طور که می‌خواهند عمل کنند. جهانی امن برای خودکامگان و رها از موعظه‌های اخلاقی غربی‌ها درباره خوب و بد در دیگر کشورها.
ویترین جدید برای یک راهبرد قدیمی
برای پژوهشگران تاریخ چین، این «آینده مشترک» مفهومی آشناست. این ایده شباهت زیادی به اصل معروف «عدم مداخله متقابل» دارد که از دهه ۱۹۵۰ میلادی، همواره به عنوان قطب‌نمای سیاست خارجی چین تبلیغ شده است.
به باور اکونومیست، انتقادهای همیشگی به هر دو مفهوم وارد است. چین سابقه مداخله‌جویی در کارنامه دارد که از حمایت از جنبش‌های شورشی آفریقا در دوران مائو تا تصرف سرزمین‌های مورد مناقشه را در بر می‌گیرد. کافی است به اقدامات اخیر پکن در آب‌های نزدیک فیلیپین و تحرکاتش در مرزهای مناقشه‌برانگیز با هند نگاه کرد.
از سوی دیگر، مقامات چینی در برابر تعرض نزدیک‌ترین شرکای خود به سایر کشورها واکنش چندانی نشان نمی‌دهند و در عمل، راه را برای حمله روسیه به اوکراین هموار کرده‌اند.
آنچه از دهه ۱۹۵۰ تاکنون تغییر کرده، شرایط زمانی و معادلات قدرت است. توان اقتصادی و نظامی چین چندین برابر شده و پکن اکنون می‌تواند پشتوانه‌ای از زور واقعی را ضمیمه درخواست خود برای دخالت نکردن دیگران در امور داخلی‌اش کند.از نظر اکونومیست این موضوع نگران‌کننده است، به‌ویژه اگر در نهایت به پوششی برای چین تبدیل شود تا هر طور که می‌خواهد با تایوان برخورد کند.
با این حال، در حال حاضر دولت‌ها و بنگاه‌های اقتصادی در سراسر جهان بیشتر درگیر پیامدهای جنگ آمریکا علیه ایران و تعرفه‌های ترامپ هستند. ابهام اصلی امروز این نیست که شی در شنژن چه خواهد گفت، بلکه این است که ترامپ در قامت رئیس‌جمهوری که پس از پیروزی قاطع دموکرات‌ها در انتخابات میان‌دوره‌ای به شدت زخم‌خورده است، چه رفتاری از خود نشان می‌دهد.
در چنین فضایی، سخن گفتن از آینده مشترک چندان تهدیدآمیز به نظر نمی‌رسد، دقیقا به این دلیل که چشم‌اندازی نو و جسورانه برای جهان نیست. از نگاه اکونومیست، این طرح در واقع ویترین جدیدی برای همان راهبرد قدیمی است که عمیقا محافظه‌کارانه، گاه ریاکارانه و متمرکز بر منافع و ارتقای جایگاه خود چین است. کشورهای دیگر شاید دل خوشی از این رویکرد نداشته باشند، اما دست‌کم آن را می‌شناسند.