اخترشناسان پس از ۱۵ سال سرانجام راز یک ستاره عجیب را کشف کرده‌اند که تاکنون دست‌کم ۲۷ بار خودش را به شکل یک ابرنواختر نشان داده است. مشاهدات جدید رصدخانه پرتو ایکس چاندرا ناسا نشان می‌دهد که این پدیده احتمالاً نتیجه فعالیت یک سیاه‌چاله یا ستاره نوترونی پنهان است که با نزدیک شدن به ستاره‌ای

اخترشناسان پس از ۱۵ سال سرانجام راز یک ستاره عجیب را کشف کرده‌اند که تاکنون دست‌کم ۲۷ بار خودش را به شکل یک ابرنواختر نشان داده است.

مشاهدات جدید رصدخانه پرتو ایکس چاندرا ناسا نشان می‌دهد که این پدیده احتمالاً نتیجه فعالیت یک سیاه‌چاله یا ستاره نوترونی پنهان است که با نزدیک شدن به ستاره‌ای عظیم و ناپایدار، مواد آن را به سمت خود می‌کشد.

هنگامی که یک ستاره پرجرم در پایان عمر خود سوخت هسته‌ای لازم برای انجام واکنش‌های همجوشی در هسته‌اش را از دست می‌دهد، ممکن است در انفجاری عظیم به نام ابرنواختر نابود شود. اخترشناسان در ابتدا تصور می‌کردند چنین اتفاقی در ۱۱ ژانویه ۲۰۱۲ رخ داده است؛ زمانی که آن‌ها جرمی نورانی را در حاشیه کهکشان مارپیچی NGC 4559 مشاهده کردند. این کهکشان در فاصله تقریبی ۲۵ میلیون سال نوری از زمین و در صورت فلکی گیسو قرار دارد.

بااین‌حال، پس از محو شدن نور انفجار، مشخص شد که ستاره همچنان وجود دارد. عجیب‌تر اینکه این جرم آسمانی هر ۱۱۳ روز یک‌بار دوباره درخششی شدید از خود نشان می‌داد.

موجگان آق‌خانلو، از دانشگاه ویرجینیا در شارلوتزویل، در بیانیه‌ای گفت:

اخترشناسان به مدت ۱۵ سال شاهد بوده‌اند که این ستاره به‌طور منظم بسیار درخشان می‌شود و سپس دوباره نورش کاهش پیدا می‌کند.

در طول یکی دو دهه گذشته، نمونه‌های دیگری از اجرامی با رفتار مشابه نیز مشاهده شده‌اند که به آن‌ها ابرنواخترهای تقلبی (Supernova Impostors) می‌گویند. بااین‌حال، تا پیش از این مشخص نبود چه عاملی باعث می‌شود چنین ستاره‌هایی بارها وانمود کنند که در آستانه انفجار نهایی خود قرار دارند. اکنون آق‌خانلو و گروهی از اخترشناسان با کمک توانایی‌های رصدخانه پرتو ایکس چاندرا تصور می‌کنند سرانجام پاسخ این معما را پیدا کرده‌اند.

یک خون‌آشام کیهانی چگونه خودش را به شکل ابرنواختر پنهان کرد؟

جرم آسمانی موردبحث AT 2016blu نام دارد و در دسته‌ای از ستاره‌ها با عنوان «متغیر آبی درخشان» (Luminous Blue Variable یا LBV) قرار می‌گیرد. این ستاره‌ها از پرجرم‌ترین و درخشان‌ترین اجرام ستاره‌ای جهان هستند و به دلیل ویژگی‌های افراطی خود، پایداری چندانی ندارند. آن‌ها گاهی مقادیر زیادی از جرمشان را از دست می‌دهند و مواد لایه‌های بیرونی خود را به فضای اطراف پرتاب می‌کنند.

بااین‌حال، تظاهر به انفجار ابرنواختری رفتار معمول این دسته از ستاره‌ها نیست. به همین دلیل، اخترشناسان برای کشف علت فعالیت‌های AT 2016blu به روش متفاوتی برای بررسی آن نیاز داشتند.

نور ایکس می‌تواند اطلاعاتی از فرایندهای بسیار پرانرژی اطراف اجرام فشرده‌ای مانند سیاه‌چاله‌ها و ستاره‌های نوترونی در اختیار اخترشناسان قرار دهد. این اجرام هنگام جذب مواد اطراف خود می‌توانند تابش‌های پرقدرتی تولید کنند که با مشاهده نور مرئی به‌تنهایی قابل شناسایی نیستند.

نوریا تورس-آلبا، یکی دیگر از اعضای گروه پژوهشی دانشگاه ویرجینیا، توضیح داد:

برای درک علت این فوران‌ها متوجه شدیم به داده‌های پرتو ایکس نیاز داریم که زمان ثبت آن‌ها به‌گونه‌ای تنظیم شده باشد تا بتوانیم ستاره را دقیقاً هنگام فوران مشاهده کنیم.

گروه آق‌خانلو موفق شد برای بررسی فوران بعدی AT 2016blu از رصدخانه چاندرا استفاده کند. این فرصت در مارس ۲۰۲۶ فراهم شد.

این ابرنواختر تقلبی که ۱۵ سال اخترشناسان را سردرگم کرد سرانجام لو رفت | دیجینوی

مقایسه تصاویر ثبت‌شده توسط رصدخانه چاندرا در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ با تصاویر سال ۲۰۲۶ در بخش بالایی و تصاویر نور مرئی در بخش پایینی. این تصاویر فوران‌های ابرنواختری تقلبی AT 2016blu و پرتوهای ایکس مرتبط با آن‌ها را نشان می‌دهند.

رصدخانه چاندرا پیش‌تر و به‌صورت اتفاقی در سال‌های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۲ به سمت کهکشان NGC 4559 نشانه رفته بود، اما در آن زمان هیچ فعالیت غیرعادی مشاهده نکرد. این بار شرایط متفاوت بود؛ چاندرا توانست فورانی قدرتمند از پرتوهای ایکس را ثبت کند که هم‌زمان با یکی دیگر از فوران‌های ظاهراً ابرنواختری AT 2016blu رخ داده بود.

این کشف به گروه آق‌خانلو اجازه داد تصویر دقیق‌تری از اتفاقات احتمالی در این منظومه به دست آورد.

او گفت:

تا زمانی که نتوانستیم داده‌های چاندرا را در زمان مناسب به دست بیاوریم، نمی‌توانستیم بفهمیم چه عاملی باعث وقوع این پدیده می‌شود.

مشاهدات پرتو ایکس چاندرا نشان می‌دهد که AT 2016blu یک همدم پنهان دارد؛ جرمی بسیار فشرده با گرانش قدرتمند که احتمالاً یک ستاره نوترونی یا سیاه‌چاله‌ای با جرم ستاره‌ای است. این جرم در مداری بیضوی با دوره تناوب ۱۱۳ روز به دور ستاره متغیر آبی درخشان می‌چرخد.

ستاره‌های نوترونی و سیاه‌چاله‌ها با جرم ستاره‌ای، بقایای هسته‌ای ستاره‌های پرجرمی هستند که واقعاً انفجار ابرنواختری را پشت سر گذاشته‌اند.

بنابراین، AT 2016blu در گذشته بخشی از یک منظومه ستاره‌ای دوتایی بوده است.

ستاره آبی قربانی یک خون‌آشام کیهانی می‌شود

هر بار که جرم فشرده به نزدیک‌ترین نقطه مدار خود نسبت به ستاره متغیر آبی درخشان می‌رسد، گرانش قدرتمند آن می‌تواند بخشی از مواد ستاره ناپایدار را به سمت خود بکشد. همین اتفاق زنجیره‌ای از رویدادها را آغاز می‌کند که در نهایت به فوران‌های درخشان و تکرارشونده منجر می‌شوند.

مواد جداشده از ستاره به سمت جرم فشرده حرکت می‌کنند و در اطراف ستاره نوترونی یا سیاه‌چاله، قرصی چرخان به نام «قرص برافزایشی» (Accretion Disk) تشکیل می‌دهند. این مواد با سرعت بسیار زیادی به گردش درمی‌آیند و دمای آن‌ها به‌شدت افزایش پیدا می‌کند؛ به‌طوری‌که پرتوهای ایکس قدرتمندی منتشر می‌کنند. همان پرتوهایی که چاندرا موفق به ثبت آن‌ها شده است.

این پرتوهای ایکس انرژی بسیار زیادی دارند و ابر گازی اطراف منظومه را گرم می‌کنند. این ابر از موادی تشکیل شده است که ستاره متغیر آبی درخشان سال‌ها پیش به فضای اطراف خود پرتاب کرده بود. با گرم شدن این مواد، ابر گازی در طیف نور مرئی به‌شدت می‌درخشد و ظاهری شبیه به انفجار یک ابرنواختر ایجاد می‌کند.

نیتن اسمیت، یکی دیگر از اعضای گروه پژوهشی از دانشگاه آریزونا در توسان، گفت:

ما احتمال می‌دادیم که درخشش‌های شدید و تکرارشونده در طول‌موج‌های مرئی در واقع با فوران‌های دوره‌ای پرتوهای ایکس پرانرژی ایجاد شوند. گاز متراکمی که اطراف این منظومه قرار دارد، بر اثر پرتوهای ایکس گرم می‌شود و سپس در طیف نور مرئی می‌درخشد.

این ابرنواختر تقلبی که ۱۵ سال اخترشناسان را سردرگم کرد سرانجام لو رفت | دیجینوی

در تصویر بالا یک سیاه‌چاله که در حال جذب مواد یک ستاره است را مشاهده می‌کنید. مواد جداشده از ستاره به سمت سیاه‌چاله حرکت می‌کنند و در اطراف آن ساختاری چرخان تشکیل می‌دهند.

محاسبات پژوهشگران نشان می‌دهد که این جرم فشرده سالانه دست‌کم حدود ۲۰۰ میلیارد تریلیون کیلوگرم از مواد ستاره را جذب می‌کند؛ البته احتمال دارد مقدار واقعی تا ۱۰۰ برابر بیشتر از این میزان باشد. با وجود عظیم بودن این مقدار، جرم مواد جذب‌شده تنها معادل ۸۰۰ میلیونیم جرم خورشید است. در مقابل، جرم ستاره متغیر آبی درخشان AT 2016blu، دست‌کم ۳۳ برابر جرم خورشید برآورد می‌شود.

بااین‌حال، میزان جذب مواد در این منظومه بسیار بیشتر از حداکثر مقداری است که یک ستاره نوترونی می‌تواند با ایمنی جذب کند. این محدودیت با عنوان «حد ادینگتون» (Eddington Limit) شناخته می‌شود. به همین دلیل، چندان عجیب نیست که فرایند برافزایش مواد در اطراف جرم فشرده چنین انرژی عظیمی آزاد می‌کند.

حد ادینگتون به محدودیتی نظری برای نرخ جذب مواد توسط یک جرم فشرده اشاره دارد؛ با افزایش سرعت ورود مواد، تابش ناشی از این فرایند فشار رو به بیرونی ایجاد می‌کند. در شرایط معمول، زمانی که این فشار با نیروی گرانش مقابله کند، ادامه جذب مواد با محدودیت روبه‌رو می‌شود. عبور از این حد می‌تواند با فرایندهای بسیار پرانرژی همراه باشد.

ارتباط این کشف با یکی دیگر از معماهای کیهان

این ابرنواختر تقلبی که ۱۵ سال اخترشناسان را سردرگم کرد سرانجام لو رفت | دیجینوی

AT 2016blu با پدیده اخترفیزیکی نادر و مرموز دیگری نیز ارتباط دارد: منابع پرتو ایکس فوق‌درخشان (Ultraluminous X-ray Sources یا ULX).

هویت دقیق اجرامی که انرژی این منابع را تأمین می‌کنند هنوز مشخص نیست، اما دانشمندان احتمال می‌دهند اجرام فشرده‌ای مانند سیاه‌چاله‌ها و ستاره‌های نوترونی در شکل‌گیری آن‌ها نقش داشته باشند.

AT 2016blu به‌اندازه‌ای پرتو ایکس منتشر می‌کند که می‌توان آن را در دسته نامزدهای منابع پرتو ایکس فوق‌درخشان قرار داد. به همین دلیل، این منظومه می‌تواند سرنخ مهمی برای کشف ارتباط میان ابرنواخترهای تقلبی و منابع پرتو ایکس فوق‌درخشان باشد.

البته هنوز برای رسیدن به چنین نتیجه‌ای زود است؛ تاکنون تنها یک نمونه دیگر از ابرنواخترهای تقلبی شناسایی شده که پرتو ایکس آن با فرایند جدا شدن مواد از یک ستاره و جذب آن‌ها توسط جرمی فشرده مطابقت داشته است. این جرم با نام SN 2010da شناخته می‌شود؛ اما در آن منظومه مشخص شده که همدم ستاره، یک ستاره پرجرم دیگر از نوع ابرغول سرخ است، نه یک جرم فشرده مانند سیاه‌چاله یا ستاره نوترونی.

جزئیات کشف پرتوهای ایکس AT 2016blu در مقاله‌ی علمی نشریه The Astrophysical Journal شرح داده شده است.