حوزه / حجت‌الله سیفی با اشاره به ظرفیت آموزش و پرورش برای استفاده از سینمای کودک اظهار کرد: نمایش فیلم در مدرسه زمانی اثر فرهنگی بیشتری خواهد داشت که پس از آن درباره رفتار شخصیت‌ها و پیامد انتخاب‌های آنان با دانش‌آموزان گفت‌وگو شود.
خبرگزاری حوزه | حجت‌الله سیفی، کارگردان سینمای کودک در گفت‌وگو با خبرگزاری حوزه با بیان اینکه سینمای کودک فقط برای سرگرمی ساخته نمی‌شود، اظهار کرد: کودکان و نوجوانان در سال‌های نخست زندگی در حال شکل‌دادن به نگاه خود نسبت به خانواده، جامعه و جهان پیرامون هستند و رسانه می‌تواند در این مسیر اثرگذار باشد. به همین دلیل فیلمساز کودک باید بداند اثری که تولید می‌کند، ممکن است سال‌ها در ذهن مخاطب باقی بماند و حتی برخی شخصیت‌های آن برای کودک به الگو تبدیل شوند. اگر این ظرفیت به درستی شناخته شود، سینما می‌تواند در کنار خانواده و مدرسه، سهمی در تربیت نسل آینده داشته باشد.
وی افزود: البته این موضوع به معنای تبدیل سینما به کلاس درس نیست. کودک با فیلمی که دائماً او را نصیحت کند، ارتباط برقرار نمی‌کند. مفاهیم اخلاقی باید از دل قصه و رفتار شخصیت‌ها منتقل شوند. وقتی کودک می‌بیند شخصیت محبوبش در یک موقعیت دشوار تصمیم درست می‌گیرد، مسئولیت اشتباه خود را می‌پذیرد یا به خانواده و دوستانش احترام می‌گذارد، این رفتار را بهتر از یک توصیه مستقیم درک می‌کند. به نظرم سینمای کودک زمانی موفق است که هم مخاطب را سرگرم کند و هم بعد از پایان فیلم، موضوعی برای فکرکردن در ذهن او باقی بگذارد.
خانواده؛ نخستین میدان روایت
سیفی با اشاره به نقش خانواده در آثار کودک بیان کرد: بسیاری از مفاهیم تربیتی از محیط خانواده آغاز می‌شوند و سینما می‌تواند این مفاهیم را در موقعیت‌هایی ساده و قابل لمس به تصویر بکشد. احترام به پدر و مادر، توجه به بزرگ‌ترها، مسئولیت‌پذیری، کمک به اعضای خانواده و گفت‌وگو هنگام اختلاف، موضوعاتی هستند که کودک هر روز با آنها مواجه است. بنابراین نیازی نیست برای بیان این مفاهیم حتماً به سراغ داستان‌های پیچیده برویم. یک موقعیت خانوادگی درست طراحی‌شده می‌تواند به اندازه یک قصه بزرگ اثرگذار باشد.
وی ادامه داد: اگر بخواهیم به صورت مستقیم به کودک بگوییم «به والدین احترام بگذار»، ممکن است نتیجه مطلوبی نداشته باشد، اما اگر شخصیت داستان را در شرایطی قرار دهیم که احترام به پدر و مادر در تصمیم او تأثیر داشته باشد، مخاطب خودش مفهوم را دریافت می‌کند. هنر سینما در همین کشف و تجربه است. کودک باید فرصت داشته باشد درباره رفتار شخصیت‌ها فکر کند و خودش به نتیجه برسد، نه اینکه فیلمساز همه پاسخ‌ها را از ابتدا مقابل او قرار دهد.
قهرمان‌های ایرانی را باید دوباره شناخت
این کارگردان سینمای کودک درباره ظرفیت فرهنگ ایرانی ـ اسلامی برای خلق شخصیت‌های جذاب اظهار کرد: ما در تاریخ، ادبیات و فرهنگ خودمان منابع فراوانی برای تولید داستان‌های کودک داریم. مفاهیمی مانند جوانمردی، فداکاری، مهربانی، احترام، کمک به دیگران و مسئولیت‌پذیری ریشه‌های عمیقی در فرهنگ ما دارند. مسئله این است که باید این مفاهیم را با زبان امروز و در قالب شخصیت‌هایی جذاب روایت کنیم. کودک امروز با شخصیت‌های زنده و باورپذیر ارتباط برقرار می‌کند؛ بنابراین قهرمان نباید صرفاً مجموعه‌ای از ویژگی‌های آرمانی و دست‌نیافتنی باشد.
وی افزود: قهرمان می‌تواند اشتباه کند، بترسد، شکست بخورد و دوباره تلاش کند. اتفاقاً همین مسیر رشد باعث می‌شود کودک خودش را در شخصیت ببیند. اگر بتوانیم قهرمان ایرانی را به شکلی جذاب و حرفه‌ای طراحی کنیم، مخاطب نیز با او همراه خواهد شد. صرفاً گفتن اینکه یک شخصیت ایرانی است، برای محبوبیت او کافی نیست؛ باید قصه خوب، شخصیت‌پردازی مناسب و کیفیت فنی قابل قبول داشته باشیم.
دفاع مقدس از زاویه زندگی کودکان
سیفی با اشاره به ظرفیت دوران دفاع مقدس برای تولید آثار کودک و نوجوان گفت: یکی از موضوعاتی که می‌تواند دستمایه آثار تربیتی قرار گیرد، زندگی کودکان و نوجوانان در دوران دفاع مقدس است. ما بیشتر این افراد را پس از تبدیل‌شدن به قهرمان می‌شناسیم، در حالی که آنها پیش از آن کودکانی بودند که در خانواده زندگی می‌کردند. اگر روابط خانوادگی، رفتار با والدین، مسئولیت‌هایی که برعهده می‌گرفتند و نوع ارتباطشان با اطرافیان را روایت کنیم، می‌توانیم شخصیت‌هایی قابل لمس برای نسل امروز بسازیم.
وی تصریح کرد: لازم نیست همیشه برای روایت دفاع مقدس سراغ اتفاقات بزرگ برویم. گاهی یک رفتار ساده خانوادگی یا تصمیم درست یک کودک می‌تواند یک قصه تأثیرگذار بسازد. اگر این روایت‌ها بدون شعار و با شناخت دنیای کودک ساخته شوند، نسل امروز می‌تواند با شخصیت‌های آن دوره ارتباط برقرار کند و بفهمد بسیاری از قهرمانان گذشته، روزی کودکان عادی بوده‌اند که در شرایط دشوار، انتخاب‌های بزرگی انجام داده‌اند.
مدرسه می‌تواند مخاطب فعال سینما باشد
این فیلمساز با اشاره به ظرفیت آموزش و پرورش در استفاده از فیلم اظهار کرد: مدارس می‌توانند یکی از مهم‌ترین بسترهای نمایش آثار مناسب کودک باشند، اما این کار باید برنامه‌ریزی‌شده باشد. صرفاً اینکه فیلمی را به دانش‌آموز نشان دهیم، به معنای اثرگذاری تربیتی نیست. می‌توان پس از نمایش فیلم، درباره شخصیت‌ها و رفتار آنها با دانش‌آموزان گفت‌وگو کرد و حتی از آنها پرسید که اگر در موقعیت مشابه قرار می‌گرفتند چه تصمیمی می‌گرفتند. این گفت‌وگو می‌تواند فیلم را از یک سرگرمی به یک تجربه فرهنگی تبدیل کند.
وی افزود: حتی فیلم‌های کوتاه ۱۰ تا ۲۰ دقیقه‌ای می‌توانند در مدارس مورد استفاده قرار گیرند و موضوعاتی مانند دوستی، مسئولیت‌پذیری، روابط خانوادگی و رفتار اجتماعی را مطرح کنند. آموزش و پرورش و نهادهای فرهنگی باید از این ظرفیت بیشتر استفاده کنند، زیرا امروز کودک با حجم عظیمی از محتوای تصویری مواجه است و نمی‌توان رسانه را از فرآیند تربیت جدا دانست.
سلیقه کودک با کیفیت شکل می‌گیرد
سیفی درباره ضرورت توجه به ذائقه مخاطب کودک بیان کرد: یکی از وظایف سینمای کودک، ارتقای سلیقه مخاطب است. کودک وقتی از سنین پایین آثار باکیفیت ببیند، به تدریج نسبت به داستان، شخصیت و کیفیت تولید حساس می‌شود. اگر آثار داخلی از نظر جذابیت و کیفیت با نمونه‌های خارجی فاصله زیادی داشته باشند، نمی‌توان از کودک انتظار داشت صرفاً به دلیل ایرانی‌بودن، آنها را انتخاب کند.
وی ادامه داد: ما باید شخصیت‌های ایرانی را به گونه‌ای بسازیم که کودک واقعاً آنها را دوست داشته باشد؛ برایشان هیجان داشته باشد، از موفقیتشان خوشحال شود و مشکلاتشان را دنبال کند. در این صورت ارزش‌های فرهنگی نیز به صورت طبیعی در ذهن او جای می‌گیرند. استفاده از تکنیک‌های روز سینما و انیمیشن ضروری است، اما این تکنیک باید در خدمت داستانی باشد که با زندگی و دنیای کودک ایرانی ارتباط برقرار کند.
بی‌توجهی به کودک، خلأ فرهنگی ایجاد می‌کند
کارگردان فیلم «بچه‌های جسور» با انتقاد از کم‌توجهی به سینمای کودک اظهار کرد: اگر برای کودکان محتوای جذاب و متناسب با فرهنگ خودمان تولید نکنیم، فضای ذهنی آنها خالی نمی‌ماند و تولیدات دیگر این فضا را پر می‌کنند. بخشی از این آثار نیز ممکن است الگوهایی را ترویج کنند که با فرهنگ و سبک زندگی ایرانی هماهنگ نباشد. بنابراین راه‌حل، فقط محدودکردن دسترسی کودک به آثار خارجی نیست؛ بلکه باید تولید داخلی را آنقدر جذاب کنیم که کودک خودش علاقه‌مند به دیدن آن باشد.
وی گفت: برای رسیدن به این هدف، تحقیق درباره زندگی واقعی مردم و کودکان ضروری است. ما باید بدانیم کودک ایرانی امروز چه دغدغه‌هایی دارد، خانواده او چگونه است و چه موقعیت‌هایی برایش قابل لمس است. اگر این شناخت وجود داشته باشد، می‌توان حتی از یک داستان ساده خانوادگی فیلمی ساخت که هم سرگرم‌کننده باشد و هم ارزش‌های مورد نظر را منتقل کند.
سینما در کنار خانواده و مدرسه حرکت کند
سیفی در پایان خاطرنشان کرد: سینما به تنهایی نمی‌تواند وظیفه تربیت را برعهده بگیرد، اما می‌تواند در کنار خانواده و مدرسه قرار گیرد و به عنوان یک ابزار فرهنگی مؤثر عمل کند. کودکی که فیلمی می‌بیند و بعد درباره رفتار شخصیت‌ها با پدر و مادر یا معلم خود صحبت می‌کند، در واقع یک تجربه فرهنگی را پشت سر گذاشته است. به همین دلیل باید میان نهادهای آموزشی، خانواده و سینمای کودک ارتباط بیشتری ایجاد شود. اگر می‌خواهیم نسل آینده با ارزش‌های اخلاقی و فرهنگی جامعه ارتباط داشته باشد، باید از دوران کودکی برای آن برنامه داشته باشیم. سینمای کودک می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد؛ به شرط اینکه کودک را جدی بگیریم، برای او داستان خوب بنویسیم و به جای شعار، ارزش‌ها را در دل زندگی و رفتار شخصیت‌ها نشان دهیم. اگر این اتفاق بیفتد، فیلم کودک هم می‌تواند مخاطب خود را سرگرم کند و هم بخشی از تجربه فرهنگی و تربیتی او را شکل دهد.