مهشید رنجبر محمدی_ کارشناس حقوق
درباره آگهی تبلیغاتی «کارآگاه خصوصی» که در آن کشف خیانت و ثبت فیلم و عکس با هدف ارائه به دادگاه تبلیغ شده است، باید گفت از منظر حقوقی، هر پیام عاشقانه، تماس تلفنی یا تصویر مشترک را نمی‌توان به‌طور خودکار دلیل اثبات خیانت دانست. برای ارزیابی این‌گونه مدارک، ابتدا باید مشخص شود منظور از خیانت، یک اختلاف عاطفی و خانوادگی است یا ادعای ارتکاب رفتاری با عنوان مجرمانه؛ زیرا این مفاهیم از نظر حقوقی یکسان نیستند.
در خصوص پیامک‌ها و چت‌های عاشقانه، محتوای مکالمات می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد. برای مثال، پیام‌هایی مشتمل بر ابراز علاقه صریح، پیشنهاد ملاقات پنهانی یا گفت‌وگوهایی که در کنار سایر قرائن، از وجود رابطه‌ای خاص حکایت می‌کنند، ممکن است در رسیدگی قضایی مورد توجه قرار گیرند. بااین‌حال، صرف وجود چنین پیام‌هایی لزوماً برای اثبات رابطه نامشروع یا زنا کافی نیست و نمی‌توان بدون بررسی محتوا، شرایط ارتباط و سایر شواهد، نتیجه قطعی گرفت.
در این زمینه، نظریه مشورتی شماره ۶۹۴/۱۴۰۳/۷ مورخ ۳۰/۱۰/۱۴۰۳ اداره کل حقوقی قوه قضاییه قابل توجه است. بر اساس این نظریه، در بررسی رابطه نامشروع موضوع ماده ۶۳۷ قانون مجازات اسلامی، محتوای پیامک‌ها و مکالمات می‌تواند مؤثر باشد و نبود ارتباط فیزیکی، به‌خودی‌خود مانع بررسی عنوان رابطه نامشروع نیست. البته تشخیص انطباق رفتار با عنوان قانونی و ارزیابی ادله، بر عهده مرجع قضایی است. همچنین باید میان رابطه نامشروع و زنا تفاوت گذاشت؛ زیرا اثبات هر یک تابع شرایط و ضوابط قانونی خاص خود است.
از نظر ادله الکترونیکی، اسکرین‌شات پیام‌ها، مکاتبات در شبکه‌های اجتماعی و سایر داده‌های دیجیتال ممکن است قابلیت ارائه و بررسی در دادگاه را داشته باشند. مواد ۱۲ و ۱۳ قانون تجارت الکترونیکی نیز صرفاً به دلیل الکترونیکی بودن، داده‌پیام را از قابلیت استناد محروم نمی‌کنند. بااین‌حال، اصالت پیام، انتساب آن به شخص موردنظر، احتمال دست‌کاری، کامل بودن مکالمه و ارتباط آن با موضوع پرونده، در ارزیابی ارزش اثباتی اهمیت دارد. بنابراین، یک اسکرین‌شات به‌تنهایی و در همه شرایط، دلیل قطعی محسوب نمی‌شود.
در کنار پیام‌ها، فیلم، عکس، سوابق تماس، شهادت اشخاص، اقرار و بررسی‌های کارشناسی نیز ممکن است حسب مورد در رسیدگی قضایی مؤثر باشند؛ اما هرکدام فقط در حدود دلالت خود ارزش دارند. برای نمونه، سابقه تماس معمولاً برقراری ارتباط و زمان آن را نشان می‌دهد، نه محتوای مکالمه را؛ همچنین، تصویر ملاقات دو نفر در یک مکان، لزوماً ماهیت رابطه میان آن‌ها را اثبات نمی‌کند. آنچه اهمیت دارد، بررسی مجموعه شواهد و میزان ارتباط هر یک با ادعای مطرح‌شده است.
نکته مهم دیگر، نحوه دستیابی به این مدارک است. جمع‌آوری اطلاعات نباید به نقض غیرقانونی حریم خصوصی، دسترسی غیرمجاز به تلفن همراه یا حساب‌های شخصی و ضبط یا انتشار غیرمجاز مکالمات و تصاویر منجر شود. سوءظن به همسر، مجوز نامحدود برای ورود به حریم خصوصی او ایجاد نمی‌کند و قانونی بودن روش جمع‌آوری اطلاعات نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
درباره آگهی مورد اشاره نیز عبارت «ثبت فیلم و عکس جهت ارائه به دادگاه» نیازمند دقت است؛ زیرا تهیه فیلم و عکس، به‌خودی‌خود به معنای اثبات ادعا در دادگاه نیست. همچنین، استفاده از عنوان «کارآگاه خصوصی» در یک آگهی، به‌تنهایی مجوز قانونی فعالیت یا اختیار انجام هر نوع تحقیق و مراقبت را اثبات نمی‌کند. برای ارزیابی قانونی بودن چنین خدماتی باید هویت ارائه‌دهنده، حدود فعالیت و روش‌های مورد استفاده بررسی شود و صرف مشاهده آگهی برای قضاوت قطعی درباره قانونی یا غیرقانونی بودن فعالیت آن کافی نیست.
در مجموع، پیام‌ها و چت‌های عاشقانه می‌توانند در شرایطی از قرائن قابل بررسی در پرونده باشند، اما هیچ قاعده‌ای وجود ندارد که هر پیام عاشقانه را دلیل قطعی خیانت یا اثبات‌کننده جرم بدانیم. ملاک، محتوای واقعی پیام‌ها، اصالت و انتساب آن‌ها، شرایط تحصیل مدارک، سایر قرائن و تشخیص مرجع قضایی است. ازاین‌رو، شهروندان باید بدانند که میان کشف یک ارتباط، ارائه مستندات و اثبات حقوقی یک ادعا تفاوت وجود دارد و هیچ تبلیغی نمی‌تواند پذیرش مدرک یا نتیجه رسیدگی دادگاه را تضمین کند.