برآورد مرکز پژوهش‌ها نشان داد با حذف یارانه انرژی، ارزش افزوده متانول و آهن اسفنجی به محدوده منفی می‌رسد.

به گزارش تجارت نیوز، تشدید ناترازی برق و گاز، پرسش درباره نحوه مصرف انرژی در صنایع بزرگ را جدی‌تر کرده است؛ بررسی پنج صنعت فولاد، آلومینیوم، سیمان، متانول و اوره نشان می‌دهد با محاسبه هزینه فرصت صادراتی انرژی، ارزش افزوده برخی حلقه‌های تولید به‌طور محسوسی کاهش می‌یابد و میزان اثرپذیری صنایع نیز یکسان نیست.

مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در این بررسی، ارزش افزوده صنایع منتخب را با دو مبنا سنجیده است: نرخ فعلی انرژی و هزینه فرصت صادراتی آن. در مبنای دوم، انرژی مصرف‌شده نه با تعرفه یارانه‌ای، بلکه با ارزشی محاسبه می‌شود که می‌توانست از صادرات آن به دست آید. به همین دلیل، ارقامی مانند ارزش افزوده منفی را باید نتیجه یک سناریوی تحلیلی دانست، نه معادل زیان نقدی ثبت‌شده در صورت‌های مالی شرکت‌ها.

ارزیابی انجام‌شده، افزون بر قیمت فروش محصولات، میزان مصرف انرژی و جایگاه هر محصول در زنجیره تولید را نیز در نظر می‌گیرد. شدت انرژی در این بررسی، مقدار گاز طبیعی معادل مصرف‌شده برای ایجاد ارزش فروش محصولات است. برای نمونه، تولید هر دلار سیمان حدود 3.5 مترمکعب گاز طبیعی مصرف می‌کند؛ با این حال، ارزش فروش به‌تنهایی نشان نمی‌دهد انرژی مصرف‌شده چه منفعت اقتصادی خالصی ایجاد کرده، زیرا هزینه مواد اولیه و دیگر نهاده‌های تولید نیز باید محاسبه شود.

فولاد؛ فشار اصلی در حلقه آهن اسفنجی

در صنعت فولاد، تفاوت شرکت‌ها در طول زنجیره تولید اهمیت زیادی دارد. برخی واحدها از مراحل ابتدایی تولید تا شمش را دربرمی‌گیرند و برخی دیگر تنها بخشی از این مسیر را طی می‌کنند. بنابراین، مقایسه مصرف انرژی یا ارزش افزوده شرکت‌ها بدون در نظر گرفتن دامنه فعالیت و ساختار تولیدشان، تصویر کاملی از عملکرد آن‌ها ارائه نمی‌دهد.

داده‌های شرکت‌های بررسی‌شده نشان می‌دهد برای تولید هر تن آهن اسفنجی، حدود 267 تا 340 مترمکعب گاز مصرف شده است. مصرف گاز برای تولید یک تن شمش فولادی نیز، با توجه به شرکت و ترکیب زنجیره تولید، متفاوت است و در برخی محاسبات به حدود 365 تا 428 مترمکعب می‌رسد. متوسط قیمت فروش شمش فولادی در شرکت‌های مورد بررسی حدود 422 دلار برای هر تن برآورد شده است.

حساسیت حلقه‌های فولاد به قیمت انرژی یکسان نیست. کنسانتره و گندله در مقایسه با مراحل پایین‌دستی کمتر به تغییر قیمت انرژی وابسته‌اند، اما تولید آهن اسفنجی به گاز طبیعی نیاز بالایی دارد. بر همین اساس، بیشترین افت ارزش افزوده در سناریوی محاسبه انرژی با هزینه فرصت صادراتی، در حلقه آهن اسفنجی دیده می‌شود و ارزش افزوده آن به محدوده منفی متمایل می‌شود. اثر افزایش هزینه انرژی به شمش نیز می‌رسد، هرچند شدت آن در محاسبات کمتر از آهن اسفنجی است.

مصرف گاز در پتروشیمی‌ها، به‌ویژه برای تولید متانول و اوره، سهم قابل‌توجهی از انرژی مصرفی این صنعت را تشکیل می‌دهد. برآورد انجام‌شده برای سال 1403 نشان می‌دهد حدود 14 میلیارد مترمکعب گاز طبیعی، شامل خوراک و سوخت، در تولید متانول و اوره و آمونیاک مصرف شده است؛ رقمی که نزدیک به 58 درصد کل مصرف گاز صنعت پتروشیمی عنوان شده است.

نتیجه محاسبات برای متانول در سناریوی هزینه فرصت صادراتی قابل‌توجه است: ارزش افزوده هر تن متانول حدود منفی 89 دلار برآورد شده است. متوسط قیمت فوب متانول در سال 1404 نیز حدود 212 دلار برای هر تن در نظر گرفته شده؛ بنابراین رقم منفی محاسبه‌شده معادل حدود 42 درصد ارزش فروش محصول برآورد می‌شود. این ارقام وابسته به داده‌ها و فرض‌های محاسباتی‌اند و نباید به‌عنوان زیان نقدی قطعی همه تولیدکنندگان متانول تعبیر شوند.

در این ارزیابی، بهره‌وری انرژی تولید متانول در میان صنایع بررسی‌شده پایین‌تر از سایر بخش‌ها عنوان شده است. برآورد شده به‌ازای هر مترمکعب گاز طبیعی معادل مصرفی، حدود 8.8 سنت ارزش اقتصادی منفی ایجاد می‌شود. البته قیمت جهانی محصولات پتروشیمی با عرضه و تقاضا تغییر می‌کند و ارقام محاسبه‌شده نیز به دوره و داده‌های مبنا وابسته‌اند.

آلومینیوم؛ انرژی در کنار ریسک تأمین مواد اولیه

در صنعت آلومینیوم، محدودیت‌های فصلی و ناپایداری تأمین برق و گاز، بهره‌برداری از ظرفیت‌های تولید را دشوار می‌کند. هم‌زمان، توسعه بخش‌های بالادستی از جمله تأمین بوکسیت و تولید آلومینا با ظرفیت ذوب هم‌پای یکدیگر پیش نرفته و وابستگی به واردات آلومینا، تأمین مواد اولیه را با ریسک روبه‌رو کرده است.

میانگین نرخ فروش داخلی شمش آلومینیوم در اردیبهشت 1404 حدود سه‌هزار و 89 دلار به‌ازای هر تن ثبت شده است. مقایسه دو مبنای قیمت‌گذاری انرژی نشان می‌دهد محاسبه انرژی با نرخ صادراتی، ارزش افزوده شمش را در شرکت‌های بررسی‌شده کاهش می‌دهد؛ اما شدت کاهش در همه شرکت‌ها یکسان نیست. تفاوت بهره‌وری، میزان مصرف انرژی و ساختار فعالیت شرکت‌ها در این نتیجه نقش دارد.

تولید سیمان نیز به قیمت و دسترسی به انرژی وابسته است، اما مصرف انرژی در همه مراحل زنجیره یکسان نیست. تولید کلینکر به‌دلیل نیاز حرارتی کوره‌های دوار، انرژی‌برتر از مراحل بعدی تولید سیمان است. در نتیجه، ترکیب تولید هر کارخانه و نسبت کلینکر به سیمان می‌تواند بر هزینه‌ها و ارزش افزوده اثر بگذارد.

متوسط قیمت سیمان فله پرتلند نوع 2 در شرکت‌های بررسی‌شده حدود 35 دلار به‌ازای هر تن اعلام شده است. قیمت فروش برخی نمونه‌ها در نیمه نخست سال 1404 متفاوت بوده؛ برای نمونه، نرخ آرتا اردبیل حدود 41 دلار و نرخ سیمان تهران و هگمتان حدود 34 دلار به‌ازای هر تن برآورد شده است. محاسبه ارزش افزوده با نرخ صادراتی انرژی، هزینه بالاتر انرژی را در کنار قیمت فروش محصولات قرار می‌دهد و نشان می‌دهد ارزیابی سیمان نیز باید با توجه به ترکیب تولید و میزان مصرف هر واحد انجام شود.

جمع‌بندی این بررسی آن است که انرژی ارزان، به‌تنهایی معیار کافی برای سنجش سودآوری یا بهره‌وری صنایع نیست. میزان گاز و برق مصرفی، هزینه مواد اولیه، قیمت جهانی محصول و جایگاه هر واحد در زنجیره تولید، همگی در ارزش اقتصادی نهایی نقش دارند. به همین دلیل، تغییر مبنای قیمت انرژی ممکن است بر یک حلقه تولید اثر شدید بگذارد، اما نتیجه آن برای حلقه یا صنعت دیگری متفاوت باشد.

در پیشنهادهای سیاستی، بر اولویت‌بندی تخصیص انرژی و توسعه ظرفیت‌های جدید بر پایه «ارزش افزوده خالص ایجادشده به‌ازای انرژی مصرفی» تأکید شده است. این رویکرد می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره بازسازی و نوسازی صنایع و انتخاب طرح‌های جدید به کار گرفته شود؛ به‌ویژه در شرایطی که محدودیت برق و گاز، امکان تأمین انرژی ارزان برای همه صنایع را کاهش داده است.

منبع: تسنیم