پژوهشگر فلسفه و مطالعات میان‌رشته‌ای با انتقاد از تقلیل سینمای دینی به انتقال مستقیم پیام، بر ضرورت شناخت قواعد ژانر، نظریه‌پردازی و توجه به نقش مخاطب در خلق آثار اثرگذار تأکید کرد.
در این نشست که به همت مؤسسه آفرینش‌های هنری آستان قدس رضوی برگزار شد، یوسف شیخی، پژوهشگر فلسفه و مطالعات میان‌رشته‌ای، در نشست «عصر سینما» با موضوع «ظرفیت‌شناسی ژانرهای سینمایی برای ارائه مفاهیم دینی» که یکشنبه سوم آبان‌ماه در مدرسه عالی هنر رضوی برگزار شد، به بررسی نسبت میان سینما، مفاهیم دینی، شناخت ژانر و شیوه‌های روایت پرداخت.
ژانر؛ بستری برای خلاقیت، نه محدودیت
شیخی با تأکید بر اهمیت شناخت ژانرهای سینمایی، توضیح داد: هر ژانر از قواعد، ویژگی‌ها و ظرفیت‌های روایی خاص خود برخوردار است. شناخت این ویژگی‌ها به فیلم‌ساز کمک می‌کند تا به‌جای استفاده سطحی از قالب‌های سینمایی، از امکانات هر ژانر برای روایت خلاقانه موضوعات بهره ببرد.
به گفته وی، ژانر نباید به چارچوبی محدودکننده برای فیلم‌ساز تبدیل شود؛ بلکه شناخت درست آن می‌تواند زمینه‌ای برای نوآوری و خلق آثار متفاوت فراهم کند. ناآگاهی از قواعد ژانر نیز ممکن است به تولید آثاری منجر شود که در انتقال مفهوم یا برقراری ارتباط با مخاطب موفق نباشند.
سینمای دینی فراتر از انتقال مستقیم پیام
این پژوهشگر یکی از چالش‌های مهم سینمای دینی را غلبه نگاه محتوامحور دانست؛ رویکردی که در آن، انتقال یک پیام یا مفهوم دینی بر الزامات هنری و قواعد روایت اولویت پیدا می‌کند.
بر اساس این دیدگاه، صرف انتخاب موضوعی مذهبی یا قراردادن مفاهیم دینی در دیالوگ‌های شخصیت‌ها، لزوماً به خلق اثری موفق در حوزه سینمای دینی منجر نمی‌شود. سینما زبان و منطق خاص خود را دارد و مفاهیم موردنظر باید متناسب با ظرفیت‌های این رسانه و از طریق عناصر داستانی و روایی به مخاطب منتقل شوند.
شیخی با تأکید بر ضرورت توجه به ویژگی‌های هنری سینما، این پرسش را پیش کشید که آیا می‌توان بدون شناخت زبان و قواعد این رسانه، صرفاً با تأکید بر محتوای موردنظر، به اثری تأثیرگذار دست‌یافت؟
چرا برخی آثار دینی نتیجه معکوس می‌دهند؟
از دیگر محورهای مطرح شده در این نشست، پیامدهای احتمالی انتقال مستقیم و شعاری مفاهیم بود؛ مثلاً هنگامی که فیلم‌ساز به‌جای پرداخت هنرمندانه موضوع، بر بیان صریح پیام تأکید کند، ممکن است اثر نه‌تنها به هدف خود نرسد، بلکه مخاطب را از موضوع موردنظر دور کند.
شیخی گفت: در چنین شرایطی، مسئله تنها محتوای اثر نیست؛ بلکه شیوه روایت، چگونگی شکل‌گیری موقعیت‌های داستانی و تناسب پیام با زبان سینما نیز اهمیت دارد. از این منظر، تولید اثر دینی موفق نیازمند پیوند میان دغدغه محتوایی و شناخت حرفه‌ای امکانات هنری است.
«مارمولک»؛ فاصله میان اثر و برداشت مخاطب
شیخی در بخشی از سخنانش با اشاره به فیلم «مارمولک»، به تفاوت میان اثر هنری و برداشت‌های مخاطبان از آن پرداخت. یک اثر سینمایی ممکن است از سوی گروه‌های مختلف مخاطبان به شیوه‌های متفاوتی فهمیده شود و برداشت نهایی آنان الزاماً با نیت اولیه سازندگان یکسان نباشد.
این موضوع نشان می‌دهد که نمی‌توان معنای یک فیلم را صرفاً به توضیح سازنده یا پیام آشکار آن محدود کرد. مخاطب نیز در فرایند فهم اثر نقش دارد و پیشینه ذهنی، تجربه‌ها و شیوه مواجهه او با روایت می‌تواند بر تفسیرش تأثیر بگذارد.
از این منظر، شناخت مخاطب و توجه به چگونگی دریافت پیام، بخشی مهم از فرایند تولید اثر سینمایی است؛ به‌ویژه زمانی که فیلم‌ساز قصد دارد مفاهیم دینی و فرهنگی را در قالبی هنری روایت کند.
مخاطب؛ تماشاگر صرف یا مشارکت‌کننده در فهم اثر؟
یکی دیگر از نکات محوری این نشست، ضرورت توجه به نقش فعال مخاطب در مواجهه با اثر هنری بود. فیلم تنها مجموعه‌ای از پیام‌های آماده نیست که بدون واسطه به مخاطب منتقل شود؛ بلکه شیوه روایت، نشانه‌ها، شخصیت‌پردازی و موقعیت‌های داستانی در شکل‌گیری معنای اثر نقش دارند.
براین‌اساس، فیلم‌ساز باید به‌جای تکیه صرف بر توضیح مستقیم مفاهیم، ظرفیت‌های روایت سینمایی را بشناسد و به مخاطب فرصت دهد تا در فرایند فهم اثر مشارکت کند. چنین رویکردی می‌تواند زمینه ارتباطی عمیق‌تر میان اثر و تماشاگر فراهم کند.
ضرورت پیوند نظریه‌پردازی و تولید سینمایی
شیخی همچنین بر اهمیت نظریه‌پردازی در حوزه سینما تأکید کرد و خلأ موجود در پیوند میان مباحث نظری و تجربه عملی تولید فیلم را از مسائل قابل‌توجه این عرصه دانست.
وی گفت: از این منظر، شناخت ژانر و ظرفیت‌های سینمایی نباید به مباحث نظری محدود بماند؛ بلکه باید در سیاست‌گذاری فرهنگی، آموزش فیلم‌سازان و فرایند تولید آثار نیز موردتوجه قرار گیرد. فاصله میان نظریه و عمل می‌تواند مانع بهره‌گیری درست از ظرفیت‌های سینما برای پرداختن به موضوعات دینی و فرهنگی شود.
گفتنی است، نشست «عصر سینما» با موضوع «ظرفیت‌شناسی ژانرهای سینمایی برای ارائه مفاهیم دینی» یکشنبه سوم آبان‌ماه، ساعت ۱۶، در مدرسه عالی هنر رضوی واقع در کوهسنگی ۱۷، پلاک ۱۴ برگزار شد.