سخنرانان نشست «تحلیل تازه‌های نشر در حوزه زن و خانواده» با محوریت «اخلاق و جنسیت»، با بررسی ظرفیت توحید برای مقابله با موانع نقش‌آفرینی زنان، جایگاه محبت در پرورش فضیلت و نقش مناسک در تربیت خویشتن، برداشت‌هایی را به پرسش کشیدند که عاملیت زنان مسلمان را صرفاً در فاصله‌ گرفتن از سنت دینی جستجو می‌کنند.

نشست تحلیل «تازه‌های نشر در حوزه زن و خانواده» با محوریت منشورات «اخلاق و جنسیت»، یکشنبه ۲۴ آبان‌ ۱۴۰۵ به مناسبت هفته کتاب و کتابخوانی، در پژوهشکده زن و خانواده قم برگزار شد و سخنرانان با رویکردهایی برخاسته از فلسفه دین، فلسفه اخلاق، عرفان اسلامی و مطالعات مردم‌نگارانه، ابعاد مختلف عاملیت زنان و نسبت آن را با دینداری، مناسبات قدرت، مسئولیت اجتماعی و زندگی روزمره بررسی کردند.

در این نشست، پروفسور لگنهاوسن درباره «عاملیت زنان و الهیات مقاومت» سخن گفت و محمدسعید عبداللهی نیز ضمن ارائه گزارشی تحلیلی از کتاب «اخلاق فمینیستی؛ درآمدی بر مفاهیم بنیادین و مسائل معاصر»، کتاب «دانه‌های گندم: رنج و روایت‌های کتاب مقدس» را معرفی کرد و درباره محورهای گفتگوی خود با النورا استامپ، نویسنده این اثر، و ظرفیت روایت‌های دینی برای فهم رنج و بازخوانی نقش زنان توضیح داد.

همچنین سیداحمد فاضلی عضو هیئت علمی دانشگاه قم موضوع «اُنسیت و جنسیت؛ خوانش عبدالرزاق کاشانی از ابن‌ عربی» را با تمرکز بر نسبت توحید، محبت و فضیلت بررسی کرد و طاهره حبیبی، مترجم کتاب «سیاست پارسایی؛ احیای اسلامی و سوژه فمینیستی» اثر صبا محمود، درباره نقد برداشت‌های تقلیل‌گرایانه از کنشگری زنان مسلمان سخن گفت و زهرا شریف نیز تصویری از جهت‌گیری تازه‌های نشر در حوزه اخلاق و جنسیت ارائه داد.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

رصد تازه‌های نشر راهی برای شناخت تحولات فکری حوزه زن و خانواده است

زهرا شریف در آغاز نشست، با اشاره به اهداف برگزاری برنامه‌های تازه‌های نشر زن و خانواده اظهار کرد: این برنامه‌ها فرصتی برای بررسی جریان‌های فکری و شناخت تحولاتی است که در آثار منتشرشده بازتاب پیدا می‌کند و از همین رو، معرفی کتاب در این مجموعه نشست‌ها، صرفاً گزارش عنوان‌ها و موضوعات نیست، بلکه تلاشی برای فهم پرسش‌ها و تغییراتی است که در حوزه زن و خانواده شکل می‌گیرد.

شریف با اشاره به تجربه دوره گذشته این برنامه خاطرنشان کرد: در بررسی‌های پیشین، علاوه بر آثار تألیفی و ترجمه‌شده در ایران، بخشی از کتاب‌های ترجمه‌نشده نیز وارد دامنه مطالعه شد و این تلاش در برنامه امسال ادامه یافته است تا رصد جریان‌های فکری، تنها به آنچه از مسیر ترجمه در دسترس مخاطب فارسی‌زبان قرار می‌گیرد، محدود نماند و امکان شناخت مستقیم‌تر برخی موضوعات تازه نیز فراهم شود.

وی با توضیح توسعه دامنه بررسی‌ها در دوره جدید تصریح کرد: امسال در کنار کتاب‌ها، مقالات نیز به مجموعه آثار مورد مطالعه افزوده شده‌اند و در برنامه‌های آینده، اضافه‌ شدن پایان‌نامه‌ها و صورت‌های دیگر تولید علمی نیز دنبال خواهد شد، زیرا برای دستیابی به تصویری دقیق‌تر از تحولات دانشی، باید به قالب‌های مختلف انتشار اندیشه توجه کرد و تنها به یک بخش از این مجموعه بسنده نکرد.

تخصصی‌ شدن نشست‌ها و تمرکز بر مسئله اخلاق و جنسیت

شریف با بیان اینکه فراوانی آثار و تنوع حوزه‌های علمی، بررسی همه موضوعات زن و خانواده را در یک جلسه دشوار می‌کند، اظهار کرد: یکی از تفاوت‌های برنامه امسال، تخصصی‌ شدن نشست‌ها و تفکیک حوزه‌های دانشی است و بر همین اساس، جلسه حاضر به موضوع اخلاق و جنسیت اختصاص یافته تا امکان گفتگویی متمرکزتر درباره مبانی، جریان‌ها و مسئله‌های این حوزه فراهم شود و آثار منتخب در نسبت با یکدیگر بررسی شوند.

وی در تشریح ترکیب برنامه گفت: در این نشست، از یک سو مقاله و بحثی درباره عاملیت زنان و مقاومت مطرح می‌شود و از سوی دیگر، گزارش تحلیلی یک اثر درباره اخلاق فمینیستی، گفتگو درباره رنج و روایت‌های دینی، خوانشی از اخلاق عرفانی و بررسی یک مطالعه مردم‌نگارانه درباره زنان مسلمان ارائه خواهد شد تا تنوع روش‌ها و زاویه‌های ورود به مسئله اخلاق و جنسیت آشکار شود.

او با تأکید بر اینکه کنار هم قرار گرفتن این موضوعات به معنای یکسان‌ بودن مبانی آنها نیست، افزود: اهمیت چنین برنامه‌ای در آن است که امکان مشاهده تفاوت پرسش‌ها و شیوه‌های پاسخگویی فراهم می‌شود و مخاطب می‌تواند دریابد که مسئله زنان در یک دستگاه نظری، از منظر حقوق و قدرت، در دستگاهی دیگر از منظر تربیت اخلاقی و در رویکردی دیگر، از نسبت انسان با توحید و محبت بررسی می‌شود.

شریف همچنین با اشاره به ضرورت نگاه مقایسه‌ای خاطرنشان کرد: بررسی آثار داخلی و انگلیسی‌ زبان، هنگامی ثمربخش‌تر خواهد بود که تنها به تفاوت عنوان‌ها یا اصطلاحات محدود نشود، بلکه روشن کند هر اثر اخلاق را در چه جایگاهی قرار می‌دهد، چه مسئله‌ای را در کانون توجه می‌نشاند و چگونه میان مبانی نظری و شرایط واقعی زندگی زنان ارتباط برقرار می‌کند، زیرا همین تفاوت‌ها جهت حرکت پژوهش‌ها را نشان می‌دهد.

اخلاق؛ از بحث مبنایی تا نیروی اثرگذار در حیات اجتماعی

شریف در تبیین برداشت کلی خود از آثار بررسی‌شده اظهار کرد: مسئله اخلاق و جنسیت را دیگر نمی‌توان تنها در قالب رویارویی اندیشه اسلامی و اندیشه غربی توضیح داد، زیرا شکل‌گیری تجربه‌ها و صورت‌بندی‌های فکری مسلمانانی که در جوامع اروپایی و آمریکایی زندگی می‌کنند، فصل تازه‌ای به این بحث افزوده و پرسش از امکان زیست اخلاقی و دینی را در زمینه‌های اجتماعی متفاوت، برجسته‌تر ساخته است.

وی با اشاره به پیوند اخلاق و سیاست در بخشی از آثار مورد مطالعه افزود: در این نوشته‌ها، مفاهیمی مانند خشونت‌پرهیزی یا پارسایی، تنها موضوع تأمل انتزاعی نیستند، بلکه برای توضیح شیوه حضور در جهان اجتماعی و مواجهه با مناسبات قدرت به کار گرفته می‌شوند و از این جهت، اخلاق در جایگاه امکانی برای فهم مسئله و جهت‌ دادن به کنش اجتماعی ظاهر می‌شود.

او در مقایسه این روند با بخشی از تألیفات فارسی گفت: در آثاری که در رصد امسال بررسی شده‌اند، نوشته‌های تألیفی ایرانی بیشتر در مرحله روشن‌ کردن مبانی و تعیین نسبت نظری اخلاق و جنسیت قرار دارند و هنوز ظرفیت اخلاق برای تبدیل‌ شدن به چارچوبی منسجم در مواجهه با مسئله‌های عینی، به اندازه کافی در آنها بسط نیافته است و این تفاوت، نیازمند تأمل و بررسی بیشتری است.

شریف با تأکید بر اینکه اخلاق در اندیشه اسلامی صرفاً یک ابزار یا راهبرد نیست، خاطرنشان کرد: اخلاق ضرورتی فراگیر در زندگی فردی، خانوادگی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است و مسئله پیش روی پژوهشگران آن است که این ضرورت چگونه در زبان تألیف و پژوهش امروز صورت‌بندی شود تا پیوند آن با تجربه‌های واقعی زندگی روشن‌تر گردد و ظرفیت مبانی اسلامی در سطح مسائل اجتماعی نیز به نمایش درآید.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

الهیات مقاومت افقی برای بازخوانی عاملیت زنان فراهم می‌کند

پروفسور لگنهاوسن در ارائه خود با عنوان «عاملیت زنان و الهیات مقاومت»، با اشاره به تأثیر مباحث مقاومت بر بازاندیشی‌های خود اظهار کرد: توجه به این موضوع، زمینه‌ای فراهم کرده است تا نقش زنان در انقلاب اسلامی و استمرار حضور آنان در عرصه‌های اجتماعی، در چارچوبی متفاوت بررسی شود و به جای محدود کردن بحث به حمایت از زنان، مسئولیت و توانایی خود آنان در مقابله با ظلم مورد توجه قرار گیرد.

وی با بیان اینکه توحید نقطه آغاز این صورت‌بندی است، افزود: شهادت به «لا اله الا الله» تنها بیان یک آموزه اعتقادی نیست، بلکه نفی آن قدرت‌ها و وابستگی‌هایی را نیز در بر می‌گیرد که انسان را از عبادت خداوند، انجام عمل صالح و تحقق توانایی‌های خود باز می‌دارند و از همین رو، می‌توان میان حقیقت توحید و رهایی انسان از موانع فاعلیت، نسبتی عملی برقرار کرد.

لگنهاوسن با اشاره به تقسیم‌بندی‌های رایج توحید در مباحث فلسفی و کلامی خاطرنشان کرد: بحث درباره توحید ذاتی، صفاتی و افعالی اهمیت دارد، اما در کنار این مباحث باید به معنای زیسته و عملی توحید نیز توجه کرد، زیرا گفتن شهادتین در سطح زبان، آغاز مسیری است که باید در خلوص قلب، نحوه رفتار و کیفیت مواجهه انسان با قدرت‌های محدودکننده نیز ظهور پیدا کند.

وی تأکید کرد: اگر توحید تنها در سطح آموزش مفاهیم باقی بماند و به رفع موانع درونی و بیرونی عمل مسئولانه پیوند نخورد، بخش مهمی از ظرفیت اخلاقی آن نادیده می‌ماند و به همین دلیل، الهیات مقاومت می‌کوشد نسبت میان ایمان و کنش را آشکار کند و نشان دهد که باور دینی چگونه می‌تواند انسان را به پذیرفتن مسئولیت در برابر خود و دیگران فرا بخواند.

بت‌شکنی درونی و بیرونی؛ از ترس و خرافه تا ساختارهای سلطه

لگنهاوسن در توضیح مقصود خود از بت‌شکنی اظهار کرد: بت را نباید تنها در صورت یک شیء بیرونی تصور کرد، زیرا هر چیزی که توجه انسان به خداوند و توان او برای انجام وظیفه را مختل کند، می‌تواند چنین نقشی پیدا کند و در این معنا، ترس، خرافه، رذایل اخلاقی و قدرت‌های اجتماعی نیز ممکن است به موانعی تبدیل شوند که انسان را از عمل بازمی‌دارند.

وی افزود: انسان گاه وابستگی‌هایی می‌سازد و سپس خود در برابر همان ساخته‌ها احساس ناتوانی می‌کند و از همین رو، آزادی مورد نظر در این بحث، تنها رفع اجبار آشکار نیست، بلکه رهایی از سیطره تصورها، ترس‌ها و مناسباتی را نیز شامل می‌شود که امکان تصمیم و اقدام را محدود می‌کنند و اجازه نمی‌دهند فرد، ظرفیت واقعی خود را در زندگی به کار گیرد.

او با بیان اینکه توحید باید با پاک‌ شدن قلب از این موانع همراه شود، خاطرنشان کرد: مسئله اصلی آن است که چه چیزی انسان را از توجه به حقیقت و عمل صالح باز می‌دارد و این پرسش، هم ناظر به زندگی درونی است و هم به مناسبات بیرونی مربوط می‌شود، زیرا خودسازی و مقابله با ساختارهای ستمگر را نمی‌توان دو قلمرو کاملاً بی‌ارتباط با یکدیگر دانست.

این استاد فلسفه با تأکید بر جنبه اجتماعی بحث تصریح کرد: اگر مانعی در سطح جامعه، امکان رشد و فاعلیت گروهی از انسان‌ها را سلب کند، نمی‌توان آن را صرفاً مسئله شخصی همان افراد تلقی کرد، بلکه جامعه نیز در برابر آن مسئول است و توحید، از این منظر، انسان‌ها را به شکستن موانعی فرا می‌خواند که راه مشارکت مسئولانه و شکوفایی توانایی‌ها را بسته‌اند.

نقد بسنده‌ کردن به زبان حقوق در مسئله زنان

لگنهاوسن در بخش دیگری از سخنانش، با طرح نقدی به برخی صورت‌بندی‌های رایج مسئله زنان اظهار کرد: وقتی تمام بحث به این محدود شود که زنان حقوقی دارند و باید دیگرانی از آن حقوق محافظت کنند، این خطر وجود دارد که خود آنان در جایگاه فاعل دیده نشوند و بیشتر به صورت افرادی معرفی شوند که همواره در معرض قربانی‌ شدن قرار دارند و نیازمند حمایت‌اند.

وی با تأکید بر اینکه این نقد به معنای انکار ضرورت حفاظت از حقوق زنان نیست، افزود: پرسش آن است که در کنار شناسایی حقوق، چه تصویری از خود زنان ارائه می‌شود و آیا آنان نیز به عنوان صاحبان مسئولیت، اندیشه و توان تغییر شرایط شناخته می‌شوند یا نقش اصلی همچنان به کسانی واگذار می‌شود که قرار است از بیرون، حمایت و مراقبت از آنان را بر عهده بگیرند.

او خاطرنشان کرد: الهیات مقاومت می‌کوشد نقطه آغاز را تغییر دهد و به جای آنکه زن صرفاً موضوع حمایت باشد، او را مخاطب دعوتی مشترک برای مقابله با ظلم بداند و در این چارچوب، زنان و مردان هر دو وظیفه دارند در میدان مسئولیت حاضر شوند، موانع عمل را بشناسند و برای رفع آنها بکوشند و از توانایی‌های خود در جهت خیر عمومی استفاده کنند.

لگنهاوسن با اشاره به تفاوت میان حمایت از انسان و به‌ رسمیت‌ شناختن فاعلیت او تصریح کرد: جامعه‌ای که تنها به حفاظت از افراد می‌اندیشد، ممکن است ناخواسته امکان ابتکار و نقش‌آفرینی آنان را نادیده بگیرد، در حالی که توجه به عاملیت اقتضا می‌کند خود افراد نیز در تشخیص مسئله، تبیین تجربه، تصمیم‌گیری و ساختن مسیر آینده سهم داشته باشند و صرفاً دریافت‌کننده تصمیم دیگران باقی نمانند.

رفع موانع کنشگری زنان؛ لازمه تعهد به توحید

لگنهاوسن با پیوند زدن بحث توحید و عدالت اجتماعی اظهار کرد: نمی‌توان از تعهد به توحید سخن گفت و همزمان، ساختارهایی را تحمل کرد که بر زنان ستم می‌کنند و ظرفیت فاعل‌ شدن آنان را محدود می‌سازند، زیرا هر آنچه انسان را از تحقق توانایی‌های خود در مسیر عمل مسئولانه باز دارد، باید موضوع نقد قرار گیرد و رفع آن، بخشی از مسئولیت اخلاقی جامعه شناخته شود.

وی افزود: در این نگاه، ظلم به زنان تنها در رفتار آشکار یک فرد خلاصه نمی‌شود، بلکه می‌تواند در موانعی ظاهر شود که فرصت مشارکت، رشد یا اثرگذاری را از آنان می‌گیرد و از همین رو، مقابله با آن نیز نیازمند توجه همزمان به سطح فردی و جمعی است و نمی‌توان همه بار تغییر وضعیت را بر دوش زنان گذاشت و دیگران را از مسئولیت معاف دانست.

او با بیان اینکه شهادت دینی، کنشی صرفاً درونی و منزوی نیست، خاطرنشان کرد: انسان‌ها در کنار یکدیگر با ظلم مخالفت می‌کنند، از کسانی که امکان دفاع از خود ندارند حمایت می‌کنند و برای برداشتن موانع می‌کوشند و همین بُعد جمعی نشان می‌دهد که عاملیت را نباید فقط توان تصمیم‌گیری فردی دانست، بلکه مشارکت در یک حرکت مشترک نیز از صورت‌های مهم تحقق آن است.

لگنهاوسن همچنین با اشاره به برداشت خود از مفهوم جهاد کبیر، بر اهمیت اطاعت‌ نکردن از خواسته‌های تحمیل‌گرانه تأکید کرد و گفت: حفظ استقلال فکری و عملی، بخشی از مقاومت است و هنگامی که این بحث در نسبت با زنان مطرح می‌شود، باید پرسید چه چارچوب‌هایی امکان حضور و تصمیم‌گیری آنان را محدود می‌کند و چگونه می‌توان بدون نادیده‌ گرفتن مسئولیت دینی، این موانع را کنار زد.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

انقلاب اسلامی و نقد دوگانه دینداری یا حضور اجتماعی زنان

لگنهاوسن با اشاره به حضور زنان در ارکان مختلف انقلاب اسلامی اظهار کرد: یکی از تصورهای رایج درباره جوامع اسلامی آن بود که دینداری زنان، آنان را به کناره‌گیری از تحولات اجتماعی و ماندن در خانه سوق می‌دهد، در حالی که دعوت امام خمینی (ره) از زنان برای مشارکت در انقلاب، این تصویر را به چالش کشید و نشان داد که ایمان دینی می‌تواند خود منشأ حضور فعال و مسئولانه در عرصه عمومی باشد.

وی با تأکید بر اینکه این حضور را نباید امری تزئینی یا صرفاً مقطعی تلقی کرد، افزود: در این چارچوب، زنان نیز همچون مردان مخاطب تکلیف و مسئولیت‌اند و مشارکت آنان به نیاز موقت یک حرکت سیاسی فروکاسته نمی‌شود، بلکه در پیوند با وظیفه‌ای تعریف می‌شود که فرد مؤمن در برابر سرنوشت جامعه دارد و باید برای تحقق آن، ظرفیت‌های خود را به کار گیرد.

او در ادامه، با اشاره به تأکیدات قائد شهید امت بر نقش‌آفرینی زنان خاطرنشان کرد: اهمیت مادری و همسری نباید به نادیده‌ گرفتن توانایی‌های فکری، علمی، سیاسی و اجتماعی زنان منجر شود و می‌توان این نقش‌ها را در کنار یکدیگر دید، بی‌ آنکه حضور در خانواده به معنای حذف از عرصه عمومی یا مشارکت اجتماعی به معنای بی‌اعتنایی به مسئولیت‌های خانوادگی تلقی شود.

لگنهاوسن با اشاره به موضوع جهاد تبیین تصریح کرد: زنان در برابر روایت‌های نادرست از رویدادها و مسائل جامعه، تنها مخاطب توضیح دیگران نیستند، بلکه خود می‌توانند روایتگر و تحلیلگر باشند و بر اساس ارزش‌ها و باورهایشان سخن بگویند و از این طریق، در شکل‌ دادن به فهم عمومی و دفاع از استقلال فکری جامعه مشارکت کنند و سهمی فعال در تولید معنا داشته باشند.

فاعلیت انسانی و ظهور عدالت، حکمت و رحمت در جامعه

لگنهاوسن در توضیح مبانی فلسفی بحث خود، با اشاره به مسئله فاعلیت الهی در سنت فلسفی شیعه پس از مرحوم ملاصدرا (ره) اظهار کرد: فاعلیت خداوند را نمی‌توان همانند رفتار انسانی توضیح داد که برای رسیدن به هدفی بیرون از خود اقدام می‌کند و از همین رو، برای فهم آن باید به افاضه وجود و ظهور حکمت و دیگر صفات الهی در خلقت توجه کرد و از یکسان‌ انگاری این دو سطح پرهیز داشت.

وی با استفاده از این بحث برای تبیین جهت‌گیری کنش انسانی افزود: فعالیت زنان و مردان را نیز نباید تنها با محاسبه دستیابی به یک نتیجه بیرونی توضیح داد، بلکه باید پرسید این فعالیت تا چه اندازه می‌تواند در حد فهم و توان انسان، با اراده الهی هماهنگ شود و عدالت، حکمت و رحمت را در مناسبات اجتماعی آشکار کند و به کیفیتی اخلاقی در زندگی بینجامد.

او با تأکید بر اینکه مقصود، نادیده‌ گرفتن هدف‌ها و نتیجه‌های عملی نیست، خاطرنشان کرد: مسئله آن است که فاعلیت، معنایی فراتر از افزایش توان اثرگذاری پیدا کند و با مسئولیت در برابر خداوند و دیگر انسان‌ها همراه شود، زیرا هر نوع قدرت یا فعالیتی، صرفاً به دلیل گستردگی تأثیر، اخلاقی نیست و باید جهت آن و نسبتی که با رفع ظلم برقرار می‌کند نیز بررسی شود.

لگنهاوسن در همین زمینه تصریح کرد: زنان در حرکت‌های اجتماعی و مقاومت، فقط نماد حمایت از مردان نیستند، بلکه می‌توانند الهیات‌دان، نویسنده و شکل‌دهنده اندیشه و آینده جامعه باشند و چنین تصویری، هم با دیدگاهی فاصله دارد که خودمختاری را مستلزم ترک سنت دینی می‌داند و هم با برداشتی مرزبندی می‌کند که به نام محافظت از سنت، نقش زنان را از حیات عمومی حذف می‌کند.

چهار عرصه مقاومت: نفس، خانواده، اقتصاد و سیاست

لگنهاوسن در بخش پایانی ارائه خود، با بیان اینکه می‌توان عرصه‌های مقاومت را به شیوه‌های مختلف تقسیم کرد، اظهار کرد: در یک تقسیم‌بندی پیشنهادی، نخستین عرصه مقاومت، نفس انسان است و تعهد به توحید باید از مقابله با موانع درونی آغاز شود، زیرا ترس، خودخواهی و تمایلاتی که انسان را از انجام وظیفه باز می‌دارند، می‌توانند پیش از هر مانع بیرونی، توان عمل اخلاقی او را محدود کنند.

وی خانواده را عرصه دوم معرفی کرد و افزود: خانواده، به عنوان کوچک‌ترین اجتماع، باید محل مقابله با ظلم و پرورش آرمان‌های اخلاقی باشد و هدف آن را نمی‌توان فقط در برخورداری از آسایش و تفریح خلاصه کرد، بلکه اعضای خانواده در برابر کیفیت روابط، نحوه رفتار با یکدیگر و افقی که برای زندگی مشترک ترسیم می‌کنند نیز مسئول‌اند و باید این مسئولیت را جدی بگیرند.

او اقتصاد را سومین عرصه مقاومت دانست و با اشاره به نقش زنان در شبکه‌های پشتیبانی خانوادگی و اجتماعی خاطرنشان کرد: بخشی از توان خانواده‌ها برای عبور از فشارها، در پیوندهایی شکل می‌گیرد که زنان برای تأمین نیازهای روزمره و حمایت از یکدیگر ایجاد می‌کنند و از همین رو، فعالیت‌های کمتر دیده‌شده زندگی عادی نیز می‌تواند واجد معنایی اجتماعی باشد و در پایداری جامعه نقش ایفا کند.

لگنهاوسن در معرفی عرصه چهارم، به مقاومت در برابر ستم سیاسی اشاره کرد و با یادآوری مشاهدات خود از حضور زنان و خانواده‌ها در تجمعات شبانه امت انقلابی گفت: همراهی نسل‌ها و گروه‌های مختلف نشان می‌دهد که مقاومت را نباید به یک شکل خاص از فعالیت محدود کرد، زیرا حفظ پیوند جمعی، تقویت روحیه مسئولیت و حضور آگاهانه در صحنه نیز بخشی از مشارکتی است که زنان در شکل‌گیری آن نقش دارند.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

معرفی اخلاق فمینیستی، مقدمه شناخت مسئله‌های پیش رو است

محمدسعید عبداللهی مدرس فلسفه دانشگاه در ادامه نشست با معرفی کتاب «اخلاق فمینیستی؛ درآمدی بر مفاهیم بنیادین و مسائل معاصر» اظهار کرد: اهمیت این اثر در آن است که تصویری نسبتاً جامع از مباحث نظری و مسئله‌های معاصر اخلاق فمینیستی ارائه می‌کند و به مخاطب امکان می‌دهد بداند این جریان امروز با چه پرسش‌هایی مواجه است و چگونه می‌کوشد میان سنت فلسفی و تجربه‌های اجتماعی پیوند برقرار کند.

وی با بیان اینکه هدف از مطالعه چنین آثاری، پذیرش یا رد شتاب‌زده آنها نیست، افزود: شناخت این مباحث به ما کمک می‌کند مسئله‌هایی را که در فضای فکری معاصر برجسته شده‌اند، دقیق‌تر ببینیم و برای مواجهه عقلانی با صورت‌های احتمالی آنها در جامعه خود آماده باشیم، زیرا نقد مؤثر نیز زمانی شکل می‌گیرد که موضوع، پیش از داوری، به‌ درستی فهمیده شده باشد و صورت مسئله روشن باشد.

عبداللهی با اشاره به ساختار هفده‌ فصلی کتاب خاطرنشان کرد: نویسندگان در بخش‌های آغازین، به بازخوانی نظریه‌های اخلاقی کلاسیک می‌پردازند و سپس به موضوعاتی چون مراقبت، معرفت، آزادی، محیط‌ زیست، عواطف، اخلاق زیستی، زبان، فناوری و عدالت جهانی وارد می‌شوند و همین ترکیب نشان می‌دهد که اخلاق فمینیستی در این اثر، هم درگیر پرسش‌های بنیادی است و هم می‌خواهد نسبت خود را با مسائل جدید روشن کند.

وی تأکید کرد: خط اصلی کتاب، کنار گذاشتن کامل سنت اخلاقی نیست، بلکه بررسی ظرفیت‌هایی است که در نظریه‌های پیشین برای طرح دغدغه‌های تازه وجود دارد و از این جهت، نویسندگان می‌کوشند با بازخوانی آراء کانت و جان استوارت میل نشان دهند که می‌توان در دل یک سنت فلسفی نیز پرسش‌هایی درباره نابرابری، قدرت و تجربه‌های نادیده‌ گرفته‌شده مطرح کرد و به بازسازی استدلال‌ها پرداخت.

بازخوانی کانت و میل؛ کرامت، خودآیینی و رفاه عمومی

عبداللهی در توضیح فصل مربوط به کانت اظهار کرد: پرسش اصلی این بخش آن است که چگونه می‌توان از ظرفیت‌های اخلاق کانتی برای توجه به کرامت برابر انسان‌ها و نقد روابط نابرابر قدرت استفاده کرد و در همین چارچوب، خودآیینی نیز باید با توجه به شرایط اجتماعی بررسی شود، زیرا امکان تصمیم‌گیری مستقل، در خلأ و بدون تأثیرپذیری از مناسبات پیرامونی تحقق پیدا نمی‌کند.

وی افزود: در این خوانش، اگر انسان‌ها مستقل از جنسیت دارای کرامت‌اند، باید پیامد این اصل در نقد ساختارهایی که برخی افراد را محدود می‌کنند نیز روشن شود و به همین دلیل، نویسنده می‌کوشد فاصله میان اصل برابری اخلاقی و وضعیت واقعی روابط اجتماعی را موضوع پرسش قرار دهد و نشان دهد که دفاع از کرامت، به تکرار یک گزاره کلی محدود نمی‌ماند.

او درباره فصل مرتبط با جان استوارت میل خاطرنشان کرد: در این بخش، نابرابری جنسیتی تنها به عنوان تضییع حق یا بی‌عدالتی سیاسی بررسی نمی‌شود، بلکه نسبت آن با کاهش رفاه عمومی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد و استدلال نویسندگان آن است که محدود کردن توانایی‌های زنان، پیامدی فراتر از زندگی فردی آنان دارد و می‌تواند ظرفیت کلی جامعه برای دستیابی به خیر و رفاه را کاهش دهد.

عبداللهی با اشاره به تفاوت دو سطح استدلال تصریح کرد: در این صورت‌بندی، برابری زنان هم به عنوان یک اصل اخلاقی و هم به مثابه شرطی برای افزایش رفاه همگانی مطرح می‌شود و اهمیت این بحث در آن است که مسئله را از یک مطالبه متعلق به گروهی خاص فراتر می‌برد و به پرسشی درباره کیفیت نظم اجتماعی و نحوه استفاده جامعه از توانایی همه اعضای خود تبدیل می‌کند.

اخلاق مراقبت؛ فضیلتی اجتماعی با هزینه‌هایی که باید دیده شود

عبداللهی با اشاره به فصل‌های اخلاق مراقبت اظهار کرد: یکی از نکات مهم کتاب، عبور از تلقی صرفاً احساسی از مراقبت و توجه به مناسبات اجتماعی و سیاسی آن است، زیرا پرسش فقط این نیست که مراقبت فضیلت محسوب می‌شود یا نه، بلکه باید روشن شود چه کسی مراقبت می‌کند، چه کسانی از آن بهره می‌برند و بار زمانی، اقتصادی و عاطفی آن چگونه توزیع می‌شود.

وی افزود: اگر جامعه مراقبت از کودک، بیمار، سالمند و دیگر افراد نیازمند را ارزشمند می‌داند، نمی‌تواند همه هزینه این ارزش را به دوش زنان بگذارد و خود را از مسئولیت کنار بکشد و از همین رو، نویسندگان می‌پرسند چگونه می‌توان از فضیلت‌مندی یک جامعه سخن گفت، در حالی که مسئولیت تحقق یکی از فضایل مهم آن، به شکلی نابرابر میان اعضا تقسیم شده است.

او با بیان اینکه ستایش مراقبت‌گری، جایگزین توجه به پیامدهای واقعی آن نیست، خاطرنشان کرد: نحوه توزیع وظایف مراقبتی می‌تواند بر فرصت‌های آموزشی، شغلی و اجتماعی اثر بگذارد و به همین دلیل، این مسئله با قدرت و عدالت پیوند پیدا می‌کند و جامعه باید نسبت میان ارزش‌گذاری اخلاقی و پشتیبانی عملی را روشن سازد، نه اینکه تنها یک رفتار را تحسین کند و هزینه آن را نبیند.

عبداللهی همچنین با اشاره به بحث کتاب درباره اخلاق کنفوسیوسی تصریح کرد: نمی‌توان هر سنتی را که به روابط انسانی یا احترام خانوادگی اهمیت می‌دهد، بی‌ درنگ با اخلاق مراقبت یکسان دانست، زیرا احترام به سلسله‌ مراتب ممکن است در شرایطی به بازتولید اقتدار و تبعیض بینجامد و از همین رو، باید بررسی کرد که یک سنت در عمل، چه نسبتی با عدالت و امکان رشد اعضای خانواده برقرار می‌کند.

تجربه‌های حذف‌شده و بازاندیشی در صورت‌بندی داوری اخلاقی

عبداللهی در تبیین جهت‌گیری معرفتی کتاب اظهار کرد: نویسندگان صرفاً در پی آن نیستند که صدایی زنانه به مجموعه صداهای موجود اضافه کنند، بلکه مدعی‌اند برخی نظریه‌های اخلاقی، پیش از رسیدن به مرحله داوری، بخشی از تجربه انسانی را کنار گذاشته‌اند و بنابراین، مسئله تنها اصلاح پاسخ‌ها نیست، بلکه باید پرسید چه واقعیت‌هایی از ابتدا وارد صورت مسئله شده و چه تجربه‌هایی نادیده مانده‌اند.

وی افزود: در این رویکرد، پرسش آشنای اخلاق درباره اینکه یک فرد عاقل در موقعیتی مشخص چه باید بکند، با پرسش‌هایی درباره قدرت، اقتصاد، روابط اجتماعی و سوگیری‌ها همراه می‌شود و بدین ترتیب، وضعیت تصمیم‌گیری نیز موضوع بررسی قرار می‌گیرد، زیرا فاعل اخلاقی در جهانی خالی از محدودیت زندگی نمی‌کند و کیفیت انتخاب او با شرایطی که در آن قرار دارد، ارتباط پیدا می‌کند.

او با اشاره به بحث عاملیت در شرایط ستم خاطرنشان کرد: اگر فردی در وضعیتی نابرابر زندگی کند، نمی‌توان رفتار او را بدون توجه به محدودیت فرصت‌ها و امکانات تحلیل کرد و در عین حال، باید از فرو کاستن او به موجودی کاملاً بی‌اختیار نیز پرهیز داشت و از همین رو، بررسی نسبت میان ساختار، توان عمل و مسئولیت فردی، به یکی از مسئله‌های مهم این حوزه تبدیل می‌شود.

عبداللهی درباره جایگاه عواطف در کتاب نیز گفت: موضوعاتی مانند عشق، خشم و انگیزه‌های انسانی در این اثر، اموری فرعی در حاشیه استدلال نیستند، بلکه در فهم کنش اخلاقی نقش دارند و این توجه نشان می‌دهد که نویسندگان می‌خواهند تصویری پیچیده‌تر از فاعل اخلاقی ارائه کنند؛ تصویری که در آن، عقلانیت در کنار روابط، احساس‌ها، وابستگی‌ها و تجربه‌های اجتماعی بررسی می‌شود.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

فناوری و هوش مصنوعی؛ پرسش از مسئولیت در بازتولید تبعیض

عبداللهی با معرفی بخش اخلاق فناوری اظهار کرد: یکی از هشدارهای کتاب آن است که ابزارهای فناورانه را نباید فقط به دلیل برخورداری از ظاهر محاسباتی، بی‌طرف فرض کرد، زیرا اگر داده‌ها و الگوهای مورد استفاده حامل تبعیض باشند، این امکان وجود دارد که همان نابرابری‌ها در صورت جدیدی بازتولید شوند و پشت زبان فنی و نتیجه‌های ظاهراً دقیق پنهان بمانند.

وی با اشاره به کاربرد الگوریتم‌ها در استخدام و ارزیابی صلاحیت افراد افزود: اگر یک سامانه در چنین فرایندی تبعیض ایجاد کند، باید پرسید مسئولیت اخلاقی آن بر عهده طراح، شرکت سازنده، نهاد استفاده‌ کننده یا ساختاری است که داده‌های تبعیض‌آمیز را تولید کرده است و اهمیت طرح مسئله در این است که تصمیم فناورانه، به عنوان امری بیرون از مسئولیت انسانی و اجتماعی تلقی نشود.

او خاطرنشان کرد: در این بحث، کیفیت داده و نحوه حضور تجربه‌های انسانی در محیط اطلاعاتی نیز اهمیت دارد و نویسندگان دغدغه دارند که روایت‌ها و ارزش‌های مورد توجه آنان در داده‌ها بازتاب پیدا کند، زیرا در غیر این صورت، فناوری ممکن است همان تصویرهای نامتوازن گذشته را مبنای تصمیم قرار دهد و تفاوت ظاهری ابزار، تغییری در محتوای تبعیض ایجاد نکند.

عبداللهی با اشاره به فصل اخلاق ارتباطات تصریح کرد: مسئولیت اخلاقی زبان تنها به سخن‌ گفتن محدود نیست و سکوت نیز می‌تواند موضوع پرسش باشد و از همین رو، بحث عدالت در کتاب، به رسانه، بازنمایی و محیط‌های جدید تولید معنا گسترش پیدا می‌کند و مخاطب را با این پرسش روبرو می‌سازد که صداها چگونه شنیده یا حذف می‌شوند و چه کسانی در شکل‌ دادن به روایت عمومی سهم دارند.

خطر تبدیل‌ شدن یک گفتمان رهایی‌بخش به روایت مسلط

عبداللهی در طرح نقد خود به بخشی از ادبیات اخلاق فمینیستی اظهار کرد: جریانی که برای شنیدن صداهای حاشیه‌ای شکل می‌گیرد، باید مراقب باشد خود به روایتی مسلط تبدیل نشود و از همین رو، این پرسش اهمیت دارد که چه کسی تعیین می‌کند کدام تجربه زنانه باید در نظریه اخلاق برجسته شود و کدام تجربه، به دلیل ناسازگاری با انتظارهای نظری، همچنان در حاشیه بماند.

وی افزود: زبان تخصصی و مفاهیم پیچیده دانشگاهی، اگر از زندگی عادی فاصله بگیرد، ممکن است تجربه زنان فقیر یا زنان جوامع غیر غربی را کمتر ببیند و در چنین شرایطی، حتی ادعای نمایندگی تفاوت‌ها نیز می‌تواند به انتخاب گزینشی تجربه‌ها منجر شود و تنها آن بخش از واقعیت به رسمیت شناخته شود که با چارچوب فکری یا جهت‌گیری سیاسی غالب سازگاری بیشتری دارد.

او با بیان اینکه ادعای سخنگویی نهایی برای همه زنان، خود نیازمند نقد است، خاطرنشان کرد: نقد سلطه زمانی جدی خواهد بود که ساز و کار تولید دانش و مرجعیت نظری نیز در معرض پرسش قرار گیرد و امکان شنیده‌ شدن تجربه‌هایی فراهم باشد که با روایت مسلط دانشگاهی همخوان نیستند، زیرا صرف استفاده از زبان عدالت، تضمین نمی‌کند که هیچ صدایی در حاشیه قرار نگیرد.

عبداللهی در جمع‌بندی این بخش تصریح کرد: مواجهه با چنین آثاری باید همزمان دقیق و انتقادی باشد و در کنار شناخت مسئله‌های تازه، ظرفیت استدلال‌ها و پرسش‌های آینده‌ساز، پیش‌فرض‌ها و محدودیت‌های آنها نیز بررسی شود و از این منظر، معرفی کتاب فرصتی برای گسترش افق پژوهش است، نه واگذاری داوری به یک دستگاه آماده یا جایگزین‌ کردن آن با تأمل مستقل درباره مسائل جامعه.

«دانه‌های گندم»؛ پیوند روایت دینی و تأمل فلسفی درباره رنج

عبداللهی در بخش دوم ارائه خود، با معرفی کتاب «دانه‌های گندم: رنج و روایت‌های کتاب مقدس» اثر النورا استامپ اظهار کرد: این اثر، مسئله رنج را با تکیه بر روایت‌های دینی بررسی می‌کند و می‌کوشد نشان دهد که داستان‌های کتاب مقدس می‌توانند موضوع تحلیل فلسفی و منبعی برای شناخت الهیاتی باشند و از این جهت، میان تأمل استدلالی و فهم روایت، پیوندی جدی برقرار می‌شود.

وی با اشاره به گفتگوی خود با نویسنده کتاب افزود: در برنامه تازه‌های نشر تلاش می‌شود علاوه بر معرفی آثار، امکان ارتباط با نویسندگان نیز فراهم شود، اما تفاوت زمانی و محدودیت برنامه‌ها همیشه اجازه حضور همزمان را نمی‌دهد و به همین دلیل، گفتگو با استامپ به صورت جداگانه انجام شده تا دیدگاه او درباره برخی محورهای اثر، در اختیار مخاطبان نشست قرار گیرد.

او درباره ساختار کتاب خاطرنشان کرد: استامپ ابتدا به سراغ روایت‌هایی از رنج، از جمله داستان ایوب (ع) و ابراهیم (ع) و برخی دیگر از شخصیت‌های کتاب مقدس می‌رود و سپس مباحثی درباره رنج، عشق الهی، شکوفایی و مواجهه با شر مطرح می‌کند و بدین ترتیب، تحلیل فلسفی را در پیوند با زندگی و تجربه اشخاص پیش می‌برد و از جدا کردن مسئله از زمینه روایی آن پرهیز می‌کند.

عبداللهی با بیان اینکه روایت در این رویکرد صرفاً شاهدی برای یک استدلال از پیش‌ آماده نیست، تصریح کرد: داستان می‌تواند افقی از شناخت را بگشاید که در صورت‌بندی انتزاعی کمتر آشکار می‌شود و از همین رو، عنوان کتاب نیز با این ایده پیوند دارد که متون مقدس در بستر تأمل و اندیشیدن ثمر می‌دهند و امکان فهم تازه‌ای از نسبت انسان، رنج و خداوند فراهم می‌کنند.

معرفت دوم‌ شخص و محدودیت توضیح صرفاً گزاره‌ای

عبداللهی در توضیح خوانش استامپ از داستان ایوب (ع) اظهار کرد: در برخی تفسیرها، پرسش بر این متمرکز است که آیا سخن خداوند پاسخی درباره عدالت و خیر ارائه می‌کند یا تنها قدرت الهی را نشان می‌دهد، اما استامپ تلاش می‌کند نوع دیگری از شناخت را برجسته سازد که در مواجهه شخصی تحقق می‌یابد و نمی‌توان آن را به دریافت مجموعه‌ای از اطلاعات درباره جهان فرو کاست.

وی افزود: تمایز مهم در اینجا، تفاوت میان دانستن گزاره‌هایی درباره یک شخص و شناخت او در یک رابطه مستقیم است و از این منظر، اعتماد، محبت، حضور و شرم، ابعادی دارند که صرف توصیف عمومی آنها، جای تجربه رابطه را نمی‌گیرد و همین تفاوت، زمینه‌ای برای فهم آن چیزی فراهم می‌کند که استامپ از آن به معرفت دوم‌ شخص تعبیر می‌کند.

او با تأکید بر اینکه این بحث به معنای کنار گذاشتن استدلال فلسفی نیست، خاطرنشان کرد: مسئله آن است که همه آنچه در تجربه انسانی اهمیت دارد، الزاماً به یک صورت در زبان گزاره‌ای بیان نمی‌شود و روایت می‌تواند کیفیت مواجهه، دگرگونی رابطه و نحوه فهم شخص از موقعیت خود را نشان دهد و بدین ترتیب، در کنار استدلال، ظرفیتی مستقل برای شناخت فراهم آورد.

عبداللهی تصریح کرد: وقتی رنج در بستر یک زندگی و مجموعه‌ای از روابط بررسی شود، پرسش از معنای آن نیز با حالت انتزاعی تفاوت پیدا می‌کند و مخاطب فقط با یک مسئله کلی مواجه نیست، بلکه تغییرهای فرد، نسبت او با دیگران و نحوه رویارویی‌اش با خداوند را دنبال می‌کند و از همین رو، روایت می‌تواند چیزی را آشکار سازد که بیان یک قاعده عمومی به‌ تنهایی نشان نمی‌دهد.

خوانش جنسیت‌آگاه و بازنگری در نقش زنان در روایت‌های مقدس

عبداللهی در توضیح نسبت کتاب استامپ با موضوع نشست اظهار کرد: اگرچه این فیلسوف، آثار خود را در چارچوب فمینیسم تعریف نمی‌کند، می‌توان در نوشته‌های او حساسیتی نسبت به مسئله جنسیت و نحوه بازنمایی زنان مشاهده کرد و از این جهت، تعبیر جنسیت‌آگاه برای توضیح بخشی از رویکرد او مناسب است، زیرا توجه به تجربه زنان لزوماً به معنای پذیرش یک هویت نظری مشخص نیست.

وی با اشاره به بحث کتاب درباره مریم بیت‌ عنیا افزود: استامپ می‌کوشد نقش زنان را از جایگاهی حاشیه‌ای، تکراری یا فاقد ابتکار بیرون بیاورد و نشان دهد که آنان در ساخت معنای روایت حضور دارند و از همین رو، برخی تفسیرهایی را نقد می‌کند که رفتار زنان را بر اساس انتظارهای فرهنگیِ از پیش‌ موجود توضیح داده‌اند و امکان‌های دیگر فهم متن را کمتر دیده‌اند.

او با اشاره به طرح دیدگاه‌های مفسرانی چون یوحنای زرین‌ دهان و ریموند براون خاطرنشان کرد: پرسش مهم آن است که آیا نسبت‌ دادن کم‌ایمانی، انفعال یا حاشیه‌ای‌ بودن به زنان، مستقیماً از روایت به دست می‌آید یا بخشی از آن، حاصل زاویه دید مفسر است و از همین رو، مطالعه متن باید با توجه به تاریخ تفسیر و پیش‌فرض‌های مؤثر در آن همراه شود.

عبداللهی تأکید کرد: اهمیت این رویکرد برای مطالعات اخلاق و جنسیت در آن است که پژوهشگر تنها به مضمون آشکار متن بسنده نکند، بلکه بپرسد چه نقش‌هایی برجسته شده‌اند، کدام تجربه‌ها کمتر دیده شده‌اند و چگونه یک بازخوانی دقیق می‌تواند درک متفاوتی از شخصیت و کنش زنان فراهم کند، بی‌ آنکه صرف تغییر زاویه دید را جایگزین استدلال یا بررسی مستند متن سازد.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

اخلاق عرفانی، زبان و دستگاه مفهومی مستقل دارد

سیداحمد فاضلی عضو هیئت علمی دانشگاه قم هم در ارائه خود با عنوان «اُنسیت و جنسیت؛ خوانش عبدالرزاق کاشانی از ابن‌عربی» اظهار کرد: اخلاق عرفانی را باید در دستگاه مفهومی خود آن فهمید و نباید از ابتدا به دنبال تناظر مستقیم اصطلاحات آن با اخلاق فلسفی بود، زیرا حتی واژه‌های مشترک نیز ممکن است در این دو حوزه، معنا و کارکرد متفاوتی داشته باشند و به پرسش‌های یکسانی پاسخ ندهند.

وی افزود: اگر این تفاوت نادیده گرفته شود، بخش زیادی از گفتگو صرف توضیح این نکته خواهد شد که مقصود از یک واژه، همان معنایی نیست که مخاطب در حوزه‌ای دیگر می‌شناسد و از همین رو، ورود به بحث زنانگی و جنسیت در خوانش کاشانی، نیازمند روشن‌ شدن نسبت انسان، فضیلت، قلب، محبت و توحید در منظومه فکری او است و نمی‌توان از این مقدمه چشم پوشید.

فاضلی با اشاره به ایجاز آثار عبدالرزاق کاشانی خاطرنشان کرد: نوشته‌های او غالباً مخاطب خاص دارند و گاه بحثی گسترده در چند سطر بیان می‌شود و به همین دلیل، نمی‌توان با جدا کردن یک عبارت از زمینه نظری، تصویری کامل از دیدگاه وی ارائه داد و در یک نشست محدود نیز باید میان تقریر همه اجزای نظام و توضیح یک نقطه محوری از آن، تفاوت گذاشت.

وی در صورت‌بندی اولیه بحث تصریح کرد: می‌توان از محورهای ماهیت انسان، هویت و فضیلت سخن گفت، اما نباید از ابتدا فرض کرد که همه مفاهیم این دستگاه، معادل مستقیم تقسیم‌بندی‌های متعارف امروز هستند و به‌ ویژه در مسئله زنانگی، لازم است از تحمیل تقابل‌های آشنا بر متن پرهیز کرد تا روشن شود که نویسنده در چه سطحی از حقیقت انسانی سخن می‌گوید و چه نسبتی را توضیح می‌دهد.

از اعتدال قوای نفس تا مسئله وحدت فضیلت

فاضلی در توضیح زمینه تاریخی بحث اظهار کرد: با ورود ادبیات فضیلت ارسطویی به فلسفه اخلاق اسلامی، اعتدال قوای نفس به یکی از صورت‌بندی‌های مهم فضیلت تبدیل شد، اما در کنار این تقریر، پرسش‌هایی نیز درباره کفایت آن شکل گرفت و برخی متفکران کوشیدند روشن کنند که آیا انسان فضیلت‌مند صرفاً با جمع چند حالت معتدل تعریف می‌شود یا به وحدتی بنیادی‌تر نیاز دارد.

وی با اشاره به ابوالحسن عامری و دیگر چهره‌های این سنت افزود: نکته اصلی در این تأمل‌ها آن است که کنار هم قرار گرفتن ویژگی‌های مطلوب، لزوماً توضیح نمی‌دهد که چگونه حقیقتی واحد به نام شخصیت فضیلت‌مند پدید می‌آید و از همین رو، مسئله وحدت در برابر جمع اعتباری فضایل مطرح می‌شود و راه را برای پرسش از منشأ عمیق‌تر اخلاق و پیوند میان ساحت‌های انسان باز می‌کند.

او با اشاره به اثر مرحوم خواجه نصیرالدین طوسی (ره) خاطرنشان کرد: در خوانشی که از این مسیر ارائه می‌شود، باید به افقی توجه کرد که با عنوان شرافت مطرح می‌شود و کتاب «اوصاف‌ الاشراف» نیز در نسبت با آن قابل بررسی است، زیرا بحث تنها در تنظیم شناخته‌شده فضایل متوقف نمی‌ماند و پرسش از کیفیتی دیگر در شدن انسان و مقصد زندگی اخلاقی نیز مطرح می‌شود.

فاضلی در ادامه، با اشاره به مرحوم ملاصدرا (ره) و برخی متفکران متأخر، از جمله مرحوم علامه طباطبایی (ره)، تصریح کرد: نسبت اخلاق و توحید در این مسیر به مسئله‌ای بنیادی تبدیل می‌شود و موضوع، صرفاً افزودن یک باور دینی به فهرست فضایل نیست، بلکه باید دید توحید چگونه در فهم حقیقت انسان و منشأ فعل دخالت می‌کند و چه تغییری در معنای فضیلت و صورت‌بندی کل دستگاه اخلاقی به وجود می‌آورد.

روح، قلب و نفس؛ سه ساحت مرتبط در فهم فضیلت

فاضلی در تبیین خوانش کاشانی اظهار کرد: برای فهم این دستگاه باید نسبت روح، قلب و نفس را در نظر گرفت، اما نباید آنها را اجزایی جدا افتاده تصور کرد که پس از شکل‌گیری مستقل، به یکدیگر متصل شده‌اند و همچنین نباید هر یک را بی‌درنگ با اصطلاحی در یک مکتب فلسفی دیگر یکسان گرفت، زیرا بحث از حقیقتی انسانی با ساحت‌های مرتبط و زبان خاص آن است.

وی افزود: در این صورت‌بندی، فضیلت در ساحت روح به صورت توحید، در ساحت قلب به صورت محبت و در ساحت نفس به صورت اعتدال ظهور می‌کند و از همین رو، این سه را نمی‌توان از یکدیگر برید و سپس هر کدام را به تنهایی بیان کامل فضیلت دانست، زیرا معنای رفتار اخلاقی در پیوستگی آن با حقیقت درونی انسان روشن می‌شود.

او با تأکید بر اینکه صورت متعادل رفتار، تمام حقیقت فضیلت نیست، خاطرنشان کرد: در این نگاه، باید منشأ فعل و نسبت آن با قلب و توحید نیز بررسی شود و مقصود این نیست که نظم رفتاری یا استدلال اخلاقی بی‌ارزش است، بلکه این عناصر، هنگامی در منظومه عرفانی معنای کامل خود را می‌یابند که از جهت‌گیری درونی و حقیقت وجودی انسان جدا نشده باشند.

فاضلی تصریح کرد: همین تفاوت مبنایی، مقایسه اخلاق عرفانی با دیگر نظریه‌ها را دشوارتر و نیازمند دقت بیشتر می‌کند، زیرا اگر یک دستگاه از تنظیم رفتار آغاز شود و دستگاهی دیگر توحید و تحول باطنی را نقطه عزیمت قرار دهد، اشتراک در واژه‌هایی مانند اعتدال، عدالت و فضیلت، به‌ تنهایی نشان‌دهنده یکسانی معنا نیست و پژوهش تطبیقی باید این فاصله را آشکار و توضیح‌پذیر کند.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

زنانگی در خوانش کاشانی؛ نسبت قلب، محبت و اتصاف به خُلق

فاضلی در بخش اصلی بحث خود درباره زنانگی اظهار کرد: در تقریری که از کاشانی ارائه می‌شود، نباید این مفهوم را بی‌درنگ در برابر مردانگی زیست‌شناختی قرار داد، زیرا سخن از نسبتی میان ساحت قلبی انسان، محبت و اتصاف به خُلق است و این نسبت در زبان عرفانی معنایی دارد که با کاربرد روزمره واژه زنانه یا با تقسیم ساده ویژگی‌ها میان دو جنس یکسان نیست.

وی افزود: محبت در اینجا صرف هیجان گذرا یا احساس شخصی نیست، بلکه به مقام قلب و امکان درونی‌ شدن فضیلت مربوط می‌شود و از همین رو، نمی‌توان آن را امکانی دانست که یک جنس از آن برخوردار و جنس دیگر از آن محروم است، زیرا بحث بر سر ساختار انسان‌شناختی و اخلاقی مفهومی است که در متون عرفانی به کار می‌رود و باید در همان زمینه خوانده شود.

او با اشاره به تفسیرهای عرفانی از روایات مربوط به محبت خاطرنشان کرد: باید میان سخن از رابطه بیرونی زن و مرد و کاربرد مفاهیم زنانگی و محبت برای توضیح حقیقت انسانی تمایز گذاشت، زیرا خلط این دو سطح ممکن است بحث را به مجموعه‌ای از داوری‌های اجتماعی تقلیل دهد و مقصود نویسنده از مقام قلب، خُلق و نسبت آن با توحید را پنهان سازد.

فاضلی تصریح کرد: در این خوانش، ساحت قلبی محل اتصاف انسان به فضیلت است و به همین دلیل، محبت را نمی‌توان به انفعال یا فقدان اثرگذاری فرو کاست و اگر از ابتدا فرض شود که پذیرندگی و محبت الزاماً در برابر فاعلیت قرار دارند، بخش مهمی از معنای بحث از دست می‌رود و امکان فهم جایگاهی که این دستگاه برای قلب در نظر می‌گیرد، محدود خواهد شد.

محبت، سلوک و عبور از محدودیت محاسبه سود و زیان

فاضلی در ادامه، با استفاده از مضامین شعر مولوی اظهار کرد: در ادبیات عرفانی، محاسبه سود و زیان یا تدبیر نتیجه، همه حقیقت اخلاق نیست و حتی اگر رفتاری از نظر ظاهری درست باشد، همچنان این پرسش باقی می‌ماند که انسان در درون از چه تعلقی پیروی می‌کند و فعل او ظهور چه نسبتی با حقیقت است و آیا رفتار مطلوب، با رهایی از بندگی تعلقات همراه شده است یا نه.

وی افزود: محبت در این معنا، نیرویی برای دگرگونی انسان است و صرفاً احساسی در کنار احساس‌های دیگر محسوب نمی‌شود و از همین رو، بیداری و آغاز سلوک را نیز نمی‌توان فقط به استدلال فرو کاست، زیرا کشش و انجذاب در آن نقش دارد و همین نکته، نسبت معرفت، انگیزش و عمل را از یک الگوی ساده و یکسویه پیچیده‌تر می‌کند.

فاضلی در پیوند این بحث با موضوع مقاومت تصریح کرد: در زبان اخلاق عرفانی می‌توان از مقاومت در سطح فعل و نفس تا مرتبه‌ای سخن گفت که در خُلق و محبت ریشه دارد و در این صورت، مسئله تنها انجام یک رفتار مقاومتی نیست، بلکه پایداری و درونی‌ شدن آن اهمیت پیدا می‌کند تا کنش، از واکنشی بیرونی به کیفیتی در شخصیت و جهت‌گیری انسان تبدیل شود.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

معرفی دو اثر؛ از مناظره عرفانی تا مواجهه با اضطراب و تأییدطلبی

در بخش معرفی آثار مرتبط با بحث عرفانی، کتاب «جلوه و جمال؛ مناظره‌ای در مقام زن با تکیه بر دیدگاه ابن‌ عربی» نوشته عبدالرضا مظاهری از سوی خانم شریف معرفی شد و در توضیح آن بیان شد که نویسنده برای تقریر دغدغه‌های خود درباره زن و جنسیت، از قالب مکالمه و روایت تمثیلی بهره گرفته و شخصیت‌هایی از موقعیت‌های تاریخی متفاوت را در فضایی مشترک به گفتگو نشانده است.

در شرح شیوه روایت این اثر تأکید شد که قرار گرفتن شخصیت‌ها در موقعیتی فراتاریخی، امکانی برای طرح پرسش‌هایی فراهم می‌کند که به یک زمان یا وضعیت خاص محدود نیستند و از همین رو، تمثیل و گفتگو در کتاب، تنها آرایه‌ای ادبی محسوب نمی‌شود، بلکه وسیله‌ای برای نزدیک‌ کردن مخاطب به مباحثی است که در زبان نظری عرفان، فشرده و دشوار بیان می‌شوند.

شریف همچنین کتاب «رواقی‌گری برای زنان» نوشته نیکولاس جیانوپولوس با ترجمه آوا انصاری را معرفی نمود و در توضیح آن، بر استفاده از ایده‌های رواقی برای مواجهه با اضطراب، کمال‌گرایی و تأییدطلبی تأکید کرد و این نکته را مطرح نمود که توجه به استواری شخصیت و خویشتن‌ داری، می‌تواند در برابر معیارهای متغیر بیرونی قرار گیرد و شیوه ارزیابی فرد از خود را موضوع بازاندیشی سازد.

وی در ادامه این معرفی خاطرنشان کرد که کنترل هیجان در این رویکرد، به معنای بی‌احساسی نیست، بلکه با شناخت محرک‌های بیرونی و آگاهی از اثر آنها بر فرد ارتباط دارد و قرار گرفتن این اثر در کنار پژوهش‌های تخصصی نشست نیز نشان می‌دهد که دامنه رصد، از متون نظری تا کتاب‌هایی امتداد یافته است که می‌کوشند مفاهیم اخلاقی را به مسائل عادی زندگی مخاطبان پیوند بزنند.

دین‌داری و کنشگری زنان؛ بازخوانی یک نسبت و نقد چند پیش‌فرض

«سیاست پارسایی» عاملیت زنان مسلمان را دوباره صورت‌بندی می‌کند

طاهره حبیبی، مترجم کتاب «سیاست پارسایی؛ احیای اسلامی و سوژه فمینیستی» اثر صبا محمود، در ارائه خود اظهار کرد: این کتاب در مرز چند حوزه دانشی، از جمله مطالعات جنسیت، اخلاق، سیاست و مطالعات پسااستعماری قرار می‌گیرد و اهمیت آن در طرح پرسشی است که برخی چارچوب‌های رایج را به چالش می‌کشد و می‌پرسد کنشگری زنان مذهبی را چگونه باید فهمید و بر چه اساسی باید درباره آن داوری کرد.

وی با اشاره به زمینه میدانی اثر افزود: پژوهش محمود بر تجربه زنان شرکت‌کننده در جنبش مساجد قاهره در دهه ۱۹۹۰ تکیه دارد؛ زنانی که در جلسات آموزش تفسیر قرآن، روایات و اخلاق حضور می‌یافتند و هدفشان تنها افزایش اطلاعات دینی نبود، بلکه می‌خواستند شیوه زندگی و شخصیت خود را در نسبت با دینداری بازسازی کنند و میان آموخته‌های دینی و کردار روزانه پیوند برقرار سازند.

حبیبی با بیان اینکه زنان طبقات مختلف در این جلسات شرکت می‌کردند، خاطرنشان کرد: هدف محوری آنان، احیای دینداری در زندگی روزمره بود و از همین رو، برای شناخت کنش آنان باید به خواسته‌ها، شیوه تربیت خویشتن و معنایی که برای رفتارشان قائل بودند، توجه کرد و نمی‌توان تنها با سنجش میزان فاصله‌ گرفتن آنان از هنجارهای دینی، درباره وجود یا فقدان عاملیت نتیجه گرفت.

وی تأکید کرد: مسئله محمود آن است که آیا می‌توان صورت‌هایی از عاملیت را شناخت که از مسیر پایبندی به یک سنت و تلاش برای دستیابی به فضیلت تحقق می‌یابند و از همین جهت، کتاب از پژوهشگر می‌خواهد پیش از قرار دادن تجربه زنان مذهبی در قالب‌های آماده، منطق عمل آنان را بفهمد و میان شناخت یک تجربه و تأیید یا رد نهایی آن، تمایز روشنی برقرار کند.

عاملیت فراتر از مخالفت آشکار با هنجارها

حبیبی در توضیح لایه نظری کتاب اظهار کرد: یکی از پیش‌فرض‌های مورد نقد محمود آن است که عاملیت زنان مسلمان تنها زمانی به رسمیت شناخته شود که در برابر هنجارهای مسلط بایستند و در چنین صورتی، رعایت قواعد دینی ممکن است پیشاپیش نشانه سرکوب، آگاهی کاذب یا انفعال تلقی شود، بی‌ آنکه بررسی شود خود فرد چه هدفی را دنبال می‌کند و رفتار او در چه زمینه‌ای معنا می‌یابد.

وی افزود: اگر زنی پرورش یک فضیلت دینی را مطلوب بداند و برای دستیابی به آن تمرین و تلاش کند، نمی‌توان بدون بررسی بیشتر، کنش او را فقط به نبود آزادی تقلیل داد و از همین رو، مسئله کتاب دفاع کلی از هر نوع تبعیت نیست، بلکه گسترش دامنه فهم عاملیت و پرهیز از محدود کردن آن به الگویی است که تنها مخالفت با هنجارها را کنش معنادار می‌شناسد.

او با بیان اینکه این جابجایی، جهت پرسش پژوهشگر را تغییر می‌دهد، خاطرنشان کرد: به جای آنکه تنها اطاعت یا سرپیچی سنجیده شود، باید دید فرد چگونه توانایی‌های اخلاقی خود را شکل می‌دهد، چه چیزهایی را ارزشمند می‌داند و چگونه از آموزش، تمرین و مناسک برای تغییر خویشتن استفاده می‌کند و این فرایند، چه اثری بر روابط و تصمیم‌های او در زندگی روزانه می‌گذارد.

حبیبی تصریح کرد: این رویکرد اجازه نمی‌دهد تجربه زنان مذهبی به دو تصویر محدود شود؛ یکی فردی کاملاً مطیع و فاقد اراده و دیگری کنشگری که در حقیقت قصد عبور از همه قواعد را دارد و از همین رو، کتاب امکان شناخت موقعیت‌هایی را مطرح می‌کند که در آنها، تعهد به هنجار و تلاش آگاهانه برای شکل‌دادن به شخصیت، همزمان در عمل یک فرد حضور دارند.

شکل‌گیری سوژه؛ نسبت کردار، قدرت و تربیت اخلاقی

حبیبی با اشاره به استفاده محمود از مباحث فوکو اظهار کرد: در این چارچوب، سوژه موجودی کاملاً شکل‌ گرفته و بیرون از تاریخ و فرهنگ فرض نمی‌شود که پس از تکمیل هویت خود، وارد روابط اجتماعی شده باشد، بلکه شخصیت، خواسته‌ها و توانایی‌های فرد نیز در جریان کردارها، آموزش‌ها و مناسبات قدرت شکل می‌گیرد و بنابراین، برای فهم عاملیت باید فرایند ساخته‌ شدن فاعل را نیز بررسی کرد.

وی افزود: این نگاه، توجه را از یک اراده انتزاعی به شیوه‌های پرورش خویشتن منتقل می‌کند و نشان می‌دهد که فرد، در دل روابط و تمرین‌هایی معین، ظرفیت‌هایی برای تشخیص، احساس و عمل پیدا می‌کند و از همین رو، پرسش درباره آزادی و مسئولیت، بدون توجه به چگونگی شکل‌گیری این ظرفیت‌ها کامل نخواهد بود و نباید زمینه اجتماعی را صرفاً مانعی بیرونی تصور کرد.

او با اشاره به گفتگوی محمود با دیدگاه‌های جودیت باتلر خاطرنشان کرد: کنشگری همیشه به صورت نفی آشکار هنجار ظاهر نمی‌شود و گاه در نحوه تکرار و اجرای آن، امکان تغییر معنا پدید می‌آید، اما محمود تأکید دارد که نباید هدف همه کنشگران را بر هم‌ زدن هنجار فرض کرد، زیرا ممکن است فرد واقعاً بخواهد از مسیر رعایت آن، به شخصیت مطلوب خود نزدیک شود.

حبیبی با اشاره به اهمیت سنت ارسطویی در این بحث تصریح کرد: کردارهای تکرارشونده می‌توانند عادت ایجاد کنند و عادت‌ها در فرایند تربیت، بخشی از شخصیت شوند و به همین دلیل، عمل تنها نتیجه یک فاعل از پیش‌ ساخته نیست، بلکه در ساخته‌ شدن او نیز نقش دارد و همین نکته، برای فهم زنانی که پرورش تقوا را هدف قرار داده‌اند، امکان تحلیلی متفاوتی فراهم می‌کند.

مطالعه میدانی؛ تفاوت‌های طبقاتی و تنوع شیوه‌های آموزش

حبیبی با اشاره به یافته‌های مردم‌نگارانه کتاب اظهار کرد: حضور در جنبش مساجد به زنان یک طبقه اجتماعی محدود نبود و در نمونه‌های مورد مطالعه، زنان متعلق به موقعیت‌های اقتصادی و آموزشی متفاوت مشارکت داشتند و از همین رو، نمی‌توان پایبندی فعال به هنجارهای دینی را صرفاً به فقر، تحصیلات پایین یا یک موقعیت اجتماعی خاص نسبت داد و از تنوع واقعی شرکت‌کنندگان چشم پوشید.

وی افزود: این تنوع به معنای یکسانی تجربه‌ها نیست، زیرا موقعیت طبقاتی، نوع پرسش‌ها و انتظارها را تغییر می‌دهد و بر شیوه سخن‌ گفتن مبلغان، مثال‌ها و روش‌های اقناع آنان اثر می‌گذارد و به همین دلیل، محمود به تفاوت میان مساجد توجه می‌کند تا روشن شود یک حرکت دینی مشترک، چگونه در زمینه‌های اجتماعی مختلف، زبان‌ها و صورت‌های متفاوتی پیدا می‌کند.

او خاطرنشان کرد: در این جلسات، انتقال دانش نظری با تلاش برای تغییر رفتار همراه است و زنان درباره روابط خانوادگی، مناسک، انتخاب‌ها و دشواری‌های زندگی پرسش می‌کنند و در پی آن‌اند که میان فهم دینی و عمل، نسبتی قابل اجرا برقرار سازند و از همین رو، مطالعه جلسه‌های آموزشی بدون توجه به زندگی بیرون از مسجد، تصویر کاملی از هدف و معنای مشارکت آنان ارائه نمی‌دهد.

حبیبی تأکید کرد: توجه به این تفاوت‌های درونی مانع از آن می‌شود که زن مسلمان به شخصیتی یکدست و فاقد زمینه اجتماعی تبدیل شود، زیرا زنان با امکانات و مسئله‌های متفاوت وارد این فضا می‌شوند و حتی هنگامی که هدفی مشترک مانند تقوا دارند، مسیر دستیابی به آن برای همه یکسان نیست و پژوهشگر باید همین تفاوت‌ها را بخشی از موضوع مطالعه بداند.

اخلاق و جنسیت؛ بازخوانی عاملیت زنان از الهیات مقاومت تا اخلاق عرفانی

پارسایی و تلاش برای بازیابی یکپارچگی زندگی دینی

حبیبی در توضیح بحث کتاب درباره سکولاریسم اظهار کرد: در این اثر، تنها جدایی دین از دولت مطرح نیست، بلکه محدود شدن دین به بخشی جدا افتاده از زندگی نیز اهمیت دارد و زنان مورد مطالعه احساس می‌کنند که بخش‌بندی حوزه‌های مختلف زیست، امکان تجربه یکپارچه دینداری را دشوار کرده است و از همین رو، می‌کوشند میان باور و کردار روزانه دوباره پیوند برقرار کنند.

وی افزود: تلاش برای پارسایی در این معنا، کوششی برای آن است که دین فقط به زمان یا مکانی محدود نشود و در روابط، عادت‌ها و انتخاب‌های زندگی حضور داشته باشد و این هدف، هرچند لزوماً در قالب برنامه‌ای مستقیم برای تصرف قدرت سیاسی بیان نمی‌شود، می‌تواند مرزبندی‌های مسلط بر حیات اجتماعی را به پرسش بکشد و نسبت دین با عرصه عمومی را دگرگون سازد.

او با بیان اینکه نمی‌توان سوژه اخلاقی را به‌ سادگی از سوژه سیاسی جدا کرد، خاطرنشان کرد: کنشی که با هدف اصلاح خویشتن انجام می‌شود، ممکن است پیامد اجتماعی داشته باشد و پرسش‌هایی درباره جایگاه مناسک و تعهدهای دینی در نهادهای عمومی ایجاد کند و از همین رو، برای شناخت اثر آن باید از دوگانه فعالیت سیاسی آشکار یا کناره‌گیری کامل از جامعه فاصله گرفت.

حبیبی تصریح کرد: اهمیت این کردارها همیشه در بزرگی ظاهری آنها نیست، بلکه در نسبتی است که میان فرد و نظم موجود ایجاد می‌کنند و به همین دلیل، تغییرهای تدریجی در برنامه روزانه، شیوه آموزش یا نحوه حضور اجتماعی نیز می‌تواند برای پژوهش معنا داشته باشد، زیرا نشان می‌دهد که دغدغه اخلاقی چگونه از محدوده نیت فردی فراتر می‌رود و در شکل زندگی جمعی بازتاب می‌یابد.

مبلغان زن و نقش تفسیر درون‌ دینی در شکل‌گیری کنشگری

حبیبی با اشاره به تفاوت مبلغان زن در مساجد مورد مطالعه اظهار کرد: برخی از آنان با تکیه بر آشنایی بیشتر با منابع دینی، به بررسی پرسش‌های مخاطبان می‌پردازند و ممکن است در فهم یک حکم یا روایت، تفسیری متفاوت از برداشت رایج عرضه کنند، اما این تفاوت را از درون منطق دینی توضیح می‌دهند و لزوماً آن را در قالب مخالفت با سنت یا اعلام موضع فمینیستی بیان نمی‌کنند.

وی در توضیح نمونه‌ای از بحث درباره امامت زن در نماز جماعت زنان افزود: نکته مورد توجه محمود آن است که تغییر در نقش زنان را نباید خود به‌ خود به خروج از چارچوب دینی تعبیر کرد، زیرا کنشگر ممکن است استدلال کند که منابع دینی، امکان فهم دیگری را فراهم می‌کنند و مسئله نه نفی مرجعیت دین، بلکه بازبینی برداشت‌هایی است که از آن ارائه شده است.

او خاطرنشان کرد: در مقابل، برخی مبلغان آموزش رسمی کمتری دارند و بیشتر از تجربه زیسته، آموزش شفاهی و شنیده‌های خود بهره می‌برند، اما کتاب پیش از کنار گذاشتن سخن آنان، منطق بیان و نسبت آن با سنت را بررسی می‌کند و تفاوت سطح آموزش، سبک بلاغی و موقعیت اجتماعی را در تحلیل دخالت می‌دهد تا اقتدار دینی زنان به یک صورت واحد فرو کاسته نشود.

حبیبی با تأکید بر نقش فعال این مبلغان تصریح کرد: آنان فقط انتقال‌دهنده منفعل سخنان دیگران نیستند، بلکه در انتخاب مثال، پاسخگویی به پرسش، توضیح منابع و پیوند زدن آموزش با تجربه مخاطبان نقش دارند و همین فعالیت تفسیری و آموزشی، حتی زمانی که در زبان تقابل و براندازی بیان نمی‌شود، برای فهم عاملیت زنان اهمیت پیدا می‌کند و باید در مطالعه مناسبات دینی دیده شود.

مناسک؛ راهی برای تربیت خویشتن و پرورش حالت‌های درونی

حبیبی در توضیح بخش دیگری از کتاب اظهار کرد: یکی از پیش‌فرض‌های مورد نقد، جدایی قاطع میان ظاهر عمل و باطن فرد است؛ به این معنا که ایمان، امری کاملاً درونی تصور شود و مناسک فقط نشانه بیرونی آن باشد، در حالی که تجربه زنان مورد مطالعه نشان می‌دهد خود انجام مناسک نیز می‌تواند در پرورش حالت‌های درونی و شکل‌گیری شخصیت اخلاقی نقش داشته باشد.

وی با اشاره به مثال توجه و خشیت در نماز افزود: فرد ممکن است از آغاز به حالت مطلوب دسترسی نداشته باشد، اما با تمرین و تکرار، ظرفیت تجربه آن را در خود ایجاد کند و از همین رو، رابطه عمل و شخصیت یک‌ سویه نیست، زیرا همانگونه که حالت درونی بر رفتار اثر می‌گذارد، رفتار نیز می‌تواند در ساخته‌ شدن عادت‌ها و کیفیت‌های درونی مؤثر باشد.

او با تأکید بر لزوم تمایز این فرایند از تظاهر برای فریب دیگران خاطرنشان کرد: موضوع در اینجا تربیت خویشتن و تلاش برای رسیدن به حالتی اخلاقی است، نه ساختن تصویری خلاف واقع در برابر مردم و بنابراین، فهم آن به توجه به هدف فرد، زمینه عمل و معنایی نیاز دارد که کنشگر برای تمرین خود قائل است و نمی‌توان صرف شباهت ظاهری را مبنای داوری یکسان قرار داد.

حبیبی تصریح کرد: این چارچوب در بررسی نماز، روزه، حجاب و برخی احکام مرتبط با زندگی خانوادگی نیز به کار می‌رود و پژوهشگر را وادار می‌کند بپرسد فرد چه فضیلتی را دنبال می‌کند و چگونه می‌کوشد آن را در خود محقق سازد، به جای آنکه از ابتدا همه این رفتارها را فقط با میل به تبعیت از یک نظم مسلط توضیح دهد و هدف اخلاقی کنشگر را نادیده بگیرد.

تصمیم اخلاقی در زندگی روزمره و نقد روایت‌های نجات‌بخش

حبیبی درباره بخش پایانی کتاب اظهار کرد: محمود با بازگشت به مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که انتخاب زندگی مذهبی، زنان را با پرسش‌های تازه‌ای در روابط و تصمیم‌های روزانه روبرو می‌کند و آنان ناچارند میان تعهدها، خواسته‌ها و شرایط خود نسبت برقرار کنند و در همین فرایند، شکل‌هایی از عاملیت آشکار می‌شود که نه به اطاعت مکانیکی فرو کاسته می‌شود و نه لزوماً در زبان رهایی از دین بیان می‌گردد.

وی افزود: این تصمیم‌ها می‌تواند مناسبات خانوادگی را نیز تغییر دهد، اما زنان ممکن است برای توضیح آن به اخلاق اسلامی استناد کنند و از همین رو، پژوهشگر باید منابع تصمیم‌گیری و منطق عمل آنان را بشناسد و نپندارد که هر تغییر، تنها هنگامی معنادار است که با نفی چارچوب دینی همراه شود، زیرا تجربه مورد مطالعه، صورت‌های متنوع‌تری از نسبت تعهد و کنش را نشان می‌دهد.

او در تشریح هشدار روش‌شناختی کتاب خاطرنشان کرد: تصویر کردن زن مسلمان به عنوان فردی فاقد عاملیت، می‌تواند با روایت‌های مداخله‌گرانه پیوند پیدا کند و در مثال افغانستان نیز تصویر رنج زنان در خدمت معرفی نیروی مداخله‌گر یعنی نظامیان آمریکایی به عنوان نجات‌بخش قرار گیرد و از همین رو، باید پرسید چه کسی سخن می‌گوید، چه ادعایی درباره نمایندگی زنان دارد و صدای خود آنان در این بازنمایی تا چه اندازه شنیده می‌شود.

حبیبی تأکید کرد: نقد روایت نجات به معنای انکار ستم یا بی‌اعتنایی به رنج زنان نیست، بلکه ناظر به نحوه استفاده از این رنج در یک صورت‌بندی سیاسی است و از همین جهت، به‌ رسمیت‌ شناختن عاملیت زنان مذهبی نیز به معنای تأیید همه انتخاب‌های آنان نیست، بلکه شرط آن است که نقد و داوری، بر شناخت دقیق تجربه‌ها و نه بر نتیجه‌ای از پیش‌ تعیین‌ شده استوار باشد.

جمع‌بندی نشست؛ ضرورت پیوند مبانی اخلاقی با واقعیت زندگی زنان

زهرا شریف در جمع‌بندی مباحث نشست اظهار کرد: در بخشی از آثار بررسی‌شده، اخلاق به مثابه نیرویی واقعی در شکل‌گیری فرد و تحول اجتماعی دیده می‌شود و توجه به بدن، زندگی روزمره، عادت‌ها و مناسک نشان می‌دهد که بحث اخلاق از تعریف مفاهیم فراتر رفته است و می‌پرسد هویت اخلاقی چگونه در عمل ساخته می‌شود و چه اثری بر موقعیت و امکان کنشگری زنان می‌گذارد.

وی با تأکید بر تمایز میان تألیفات ایرانی و آثار ترجمه‌شده افزود: هنگامی که از تفاوت جهت‌گیری آثار داخلی و خارجی سخن گفته می‌شود، باید این تفکیک را در نظر گرفت و داوری را به محدوده آثار رصدشده مقید کرد و در عین حال، به این پرسش پرداخت که چگونه می‌توان از ظرفیت مبانی اسلامی برای توضیح مسئله‌های عینی بهره گرفت و نسبت اخلاق با حیات اجتماعی را روشن‌تر ساخت.

شریف خاطرنشان کرد: بحث مبانی ضرورتی انکارناپذیر دارد، اما این ضرورت نباید مانع توجه به موقعیت‌های واقعی شود و از همین رو، پژوهش در اخلاق و جنسیت باید بتواند میان تأمل نظری و تجربه زیسته ارتباط برقرار کند تا موضوعاتی مانند مسئولیت خانوادگی، مراقبت، حضور اجتماعی، تربیت خویشتن و مواجهه با فناوری، در پرتو یک چارچوب منسجم بررسی شوند و از یکدیگر جدا نمانند.

گفتنی است؛ مجموع ارائه‌های نشست، با وجود تفاوت در مبانی و روش‌ها، عاملیت زنان را به مسئله‌ای مشترک تبدیل می‌کند و از نسبت توحید با رفع موانع کنشگری تا توزیع هزینه‌های مراقبت، بازخوانی نقش زنان در روایت‌های دینی، جایگاه محبت در اخلاق عرفانی و فهم پارسایی در زندگی روزمره، این پرسش را پیش روی مخاطبان می‌گذارد که چگونه می‌توان فاعل اخلاقی را در پیوند با باور، کردار، شرایط اجتماعی و مسئولیت او شناخت، بی‌ آنکه پیچیدگی تجربه انسانی به یک تصویر از پیش‌ آماده فروکاسته شود.