سدیم خون یکی از مهم‌ترین عوامل حفظ تعادل مایعات و عملکرد مغز و قلب است؛ اما اگر مقدار آن از حد طبیعی کمتر یا بیشتر شود، ممکن است عوارض خطرناکی به دنبال داشته باشد. از سردرد و گیجی تا تشنج و کما؛ با محدوده طبیعی سدیم خون و علائمی آشنا شوید که نباید نادیده بگیرید.
آزمایش سدیم خون یکی از آزمایش‌های مهم برای ارزیابی وضعیت الکترولیت‌های بدن است که می‌تواند اطلاعاتی درباره عملکرد مغز، قلب و تعادل مایعات بدن ارائه دهد. بالا یا پایین بودن غیرطبیعی سدیم خون ممکن است نشانه مشکلاتی مانند کم‌آبی بدن، اختلالات کلیوی یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای باشد.
به گزارش سلامت نیوز، آزمایش سدیم خون میزان سدیم موجود در خون را اندازه‌گیری می‌کند. نتایج این آزمایش معمولاً برحسب میلی‌اکی‌والان در لیتر (mEq/L) گزارش می‌شوند:
بدن معمولاً با تنظیم دفع سدیم از طریق کلیه‌ها، دفع آب از طریق ادرار و ایجاد احساس تشنگی، غلظت سدیم خون را در محدوده طبیعی حفظ می‌کند. با این حال، اختلال در این تعادل می‌تواند بر عملکرد مغز و قلب تأثیر بگذارد.
اگر میزان سدیم خون به کمتر از ۱۳۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر برسد، فرد دچار هیپوناترمی یا کاهش سدیم خون شده است. در موارد شدید، به‌ویژه زمانی که سطح سدیم به ۱۲۰ یا کمتر برسد، احتمال بروز عوارض جدی افزایش می‌یابد.
این وضعیت در سالمندان و افراد مبتلا به بیماری‌های کلیوی، قلبی یا کبدی شایع‌تر است. همچنین برخی داروها می‌توانند باعث کاهش سدیم خون شوند، از جمله:
مصرف آب بیش از میزانی که بدن قادر به دفع آن است نیز می‌تواند غلظت سدیم خون را کاهش دهد. همچنین از دست دادن مقدار زیادی سدیم از طریق بدن ممکن است به بروز این وضعیت منجر شود.
هیپرناترمی زمانی اتفاق می‌افتد که غلظت سدیم خون از ۱۴۵ میلی‌اکی‌والان در لیتر بیشتر شود. این وضعیت نسبت به هیپوناترمی کمتر شایع است، اما در نوزادان، سالمندان و افرادی که احساس تشنگی طبیعی ندارند یا به آب کافی دسترسی ندارند، بیشتر دیده می‌شود.
از دست دادن مقدار زیادی آب بدن، به‌ویژه در اثر کم‌آبی، استفراغ شدید، تعریق زیاد یا دفع بیش‌ازحد ادرار، می‌تواند باعث افزایش غلظت سدیم خون شود.
برخی داروها نیز ممکن است در بروز هیپرناترمی نقش داشته باشند، از جمله:
لیتیوم که برای درمان برخی اختلالات روان‌پزشکی استفاده می‌شود.
در موارد کمتر شایع، دریافت مقادیر بسیار زیاد سدیم، برای مثال از طریق تزریق سرم نمکی در بخش مراقبت‌های ویژه، می‌تواند باعث افزایش سدیم خون شود. با این حال، افزایش سدیم خون صرفاً در اثر مصرف نمک غذایی، بدون وجود مشکلات زمینه‌ای مانند بیماری کلیوی، بسیار نادر است.
یکی از نکات مهم این است که افراد مبتلا به هیپوناترمی یا هیپرناترمی ممکن است دچار کم‌آبی، آب‌رسانی طبیعی یا حتی تجمع بیش‌ازحد مایعات در بدن باشند.
بنابراین آزمایش سدیم خون به‌تنهایی نمی‌تواند میزان آب بدن را مشخص کند. پزشک برای ارزیابی وضعیت آب‌رسانی بدن، علاوه بر بررسی سابقه پزشکی و معاینه، ممکن است آزمایش‌های دیگری نیز درخواست کند.
اختلال در سطح سدیم خون، به‌ویژه اگر شدید باشد یا در مدت کوتاهی ایجاد شود، می‌تواند عوارض قابل‌توجهی به همراه داشته باشد.
عوارض کاهش سدیم خون
هیپوناترمی در مراحل اولیه ممکن است بدون علامت باشد، اما با تشدید آن احتمال بروز سردرد، بی‌حالی و سرگیجه وجود دارد. در موارد شدید، عوارض زیر ممکن است رخ دهد:
عوارض افزایش سدیم خون
علائم هیپرناترمی در بزرگسالان معمولاً خفیف‌تر است و می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
در موارد شدید، به‌ویژه در نوزادان یا افرادی که سطح سدیم خون بسیار بالایی دارند، احتمال تشنج و کما نیز وجود دارد.
آزمایش سدیم خون ممکن است در چکاپ‌های معمول، هنگام مراجعه به اورژانس یا بستری شدن در بیمارستان درخواست شود.
همچنین در شرایط زیر انجام این آزمایش اهمیت دارد:
این آزمایش مشخص می‌کند که غلظت سدیم خون طبیعی، پایین یا بالاست، اما به‌تنهایی علت اختلال را نشان نمی‌دهد و ممکن است برای تشخیص دقیق‌تر به آزمایش‌های تکمیلی نیاز باشد.
آزمایش سدیم خون روش مناسبی برای بررسی میزان نمک مصرفی در رژیم غذایی نیست. دلیل این موضوع آن است که بدن معمولاً می‌تواند با تنظیم دفع سدیم و آب، غلظت سدیم خون را در محدوده طبیعی نگه دارد.
بنابراین حتی اگر نتیجه آزمایش سدیم خون طبیعی باشد، ممکن است فرد بیش از نیاز خود نمک مصرف کند و در معرض افزایش فشار خون قرار داشته باشد.
برای بررسی میزان نمک دریافتی، ثبت مواد غذایی مصرفی و بررسی برچسب محصولات غذایی می‌تواند مفید باشد.
برچسب مواد غذایی را از نظر میزان سدیم بررسی کنید.
محصولاتی را انتخاب کنید که با عنوان کم‌سدیم یا سدیم کاهش‌یافته عرضه می‌شوند.
مصرف غذاهای کنسروی، بسته‌بندی‌شده و آماده با سدیم بالا را محدود کنید.
تا حد امکان غذاها را در خانه تهیه کنید.
هنگام آشپزی و غذا خوردن از نمک کمتری استفاده کنید.
برای طعم دادن به غذا به‌جای نمک از ادویه‌ها و چاشنی‌های بدون نمک استفاده کنید.
در صورت بالا یا پایین بودن سدیم خون، ممکن است برای بازگرداندن آن به محدوده طبیعی به درمان نیاز باشد. نوع درمان به شدت اختلال، سرعت ایجاد آن، وضعیت آب بدن و علت زمینه‌ای بستگی دارد.
درمان کاهش سدیم خون
در برخی موارد پزشک تنها وضعیت بیمار را تحت نظر می‌گیرد، اما در شرایط دیگر ممکن است اقدامات درمانی فوری ضروری باشد، از جمله:
در بعضی شرایط افزایش مصرف نمک روزانه ضروری است، اما این اقدام برای همه بیماران مناسب نیست و حتی ممکن است خطرناک باشد. بنابراین تغییر میزان نمک دریافتی باید با نظر پزشک انجام شود.
درمان افزایش سدیم خون
برای درمان هیپرناترمی ممکن است اقدامات زیر توصیه شود:
برخی افراد مبتلا به هیپرناترمی ممکن است در بلندمدت به محدود کردن مصرف نمک نیاز داشته باشند، اما این توصیه برای همه بیماران یکسان نیست و باید بر اساس علت اختلال و شرایط فرد تعیین شود.