مرگ شادی خیری در خوابگاه دانشگاه صنعتی شریف، تازهترین حادثه در زنجیره مرگ و اقدام به خودکشی دانشجویان است؛ بحرانی که آمارهای رسمی و روایتهای دانشجویی از ابعاد نگرانکننده آن و ضعف حمایتهای دانشگاهی حکایت دارند.
رویداد۲۴| صبح شنبه در خوابگاه دخترانه طرشت دانشگاه صنعتی شریف تلختر از هر وقت دیگری شروع شد. این حادثه در شرایطی رخ داده که در ماههای گذشته نیز خبرهایی از مرگ یا اقدام به خودکشی دانشجویان در دانشگاههای مختلف منتشر شده و آمارهای رسمی از موارد متعدد اقدام به خودکشی در دانشگاههای علوم پزشکی حکایت دارد.
شادی خیری، دانشجوی ۲۲ ساله رشته مهندسی شیمی و از دانشآموختگان دبیرستان فرزانگان ملایر، شامگاه جمعه ۲۹ آبان در خوابگاه جان باخت. بر اساس گزارشهای رسمی پلیس آگاهی تهران بزرگ، بررسیهای اولیه حاکی از «مرگ خودخواسته» این دانشجوی در آستانه فارغالتحصیلی است و پرونده برای روشن شدن ابعاد دقیق آن در مراجع قضایی جریان دارد.
با این حال، نگاهی به روایتهای منتشرشده از سوی فعالان دانشجویی و همدانشگاهیهای او نشان میدهد که این واقعه را نباید صرفاً یک رویداد فردی تلقی کرد. به گفته منابع دانشجویی، وی پیش از مرگ با فشارهای شدید روانی روبهرو بوده است. بررسی پیشینه فکری و فعالیتهای پیشین او نیز بازتابدهنده روحیهای دغدغهمند بود؛ چنانکه او پس از حادثه جانباختن سوگند صیادی، در کانال شخصی خود با اعتراض به سکوت در برابر خشونت علیه زنان نوشته بود: «چند زندگی دیگر باید قربانی شود تا بالاخره سکوتمان را بشکنیم؟ گاهی فاجعه فقط حاصل دست قاتل نیست؛ حاصل دهانهای بسته و وجدانهای خاموشی هم هست که سالها تماشاگر بودهایم».
حادثهای دیگر در دانشگاه تهران
تنها چند هفته پیش از مرگ شادی خیری، انتشار خبر حادثهای دیگر در دانشگاه تهران نیز توجه افکار عمومی را به وضعیت دانشجویان جلب کرده بود. دهم آبان ۱۴۰۵، خبرهایی درباره اقدام شاهین شکوهی، دانشجوی دکتری جامعهشناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، منتشر شد. برخی رسانهها و کانالهای دانشجویی از اقدام او به خودسوزی در مقابل ساختمان دانشگاه خبر دادند و دوستانش این اتفاق را به فشارهای انضباطی و امنیتی نسبت دادند.
در مقابل، معاونت فرهنگی و دانشجویی دانشگاه تهران در اطلاعیهای اعلام کرد که از اقدام اولیه دانشجو جلوگیری شده و اساساً حادثه خودسوزی رخ نداده است. به روایت دانشگاه، این دانشجو اقدام به جرح دست کرده و بلافاصله به بیمارستان منتقل شده است. دانشگاه همچنین اعلام کرد که وضعیت جسمی او پایدار است و هیچ حکمی در کمیته انضباطی برای او صادر نشده است.
اگرچه این حادثه با مرگ شادی خیری از نظر ماهیت و نتیجه متفاوت است، اما انتشار روایتهای متناقض درباره آن و طرح موضوع فشارهای روانی و انضباطی در محیط دانشگاه، بار دیگر ضرورت توجه به وضعیت دانشجویان و سازوکارهای حمایتی دانشگاهها را مطرح کرد.
تکرار یک تراژدی در غیاب ساختارهای حمایتی
مرگ شادی خیری، اما نخستین مورد از جانباختن دانشجویان نخبه در خوابگاههای دانشگاههای برتر کشور نیست. یکی از مواردی که در ماههای گذشته بازتاب گستردهای داشت، مرگ فرهاد سالاری و عرفان طاهرخانی، دو دانشجوی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران بود. خبر درگذشت این دو دانشجوی سال پنجم پزشکی در ۱۲ بهمن ۱۴۰۴ منتشر شد. روابط عمومی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تأیید درگذشت آنها اعلام کرد که هر دو دانشجوی دانشکده پزشکی و ساکن کوی دانشگاه بودند و بررسی علت حادثه در دستور کار قرار گرفته است.
پس از انتشار خبر، روایتهای مختلفی از سوی فعالان و منابع دانشجویی درباره شرایط این دو دانشجو و جزئیات حادثه مطرح شد. در برخی گزارشها نیز به نقل از دوستان و همدانشگاهیهای آنها، موضوع مشکلات روحی و سابقه قبلی اقدام به خودکشی یکی از این دانشجویان مطرح شده بود. با این حال، دانشگاه در اطلاعیه اولیه خود علت مرگ را اعلام نکرد.
این پرونده از دو جهت اهمیت داشت؛ نخست اینکه مرگ دو دانشجو در یک خوابگاه، نگرانیهایی درباره شرایط زندگی و حمایت از دانشجویان ایجاد کرد. دوم اینکه با گذشت چند ماه، هنوز برای افکار عمومی روشن نیست نتیجه بررسیهای دانشگاه درباره علت حادثه چه بوده است.
طی سالهای اخیر، انتشار خبرهایی درباره مرگ یا اقدام به خودکشی دانشجویان در دانشگاههای مختلف کشور، از جمله دانشگاههای تهران و مراکز آموزش عالی دیگر، نگرانیهایی درباره وضعیت سلامت روان در محیطهای دانشگاهی ایجاد کرده است.
کارشناسان سلامت روان و جامعهشناسان، عوامل مختلفی از جمله فشارهای تحصیلی، نگرانیهای اقتصادی، نااطمینانی درباره آینده شغلی، دوری از خانواده و انزوای اجتماعی را در بررسی وضعیت روانی دانشجویان مؤثر میدانند. مشکلات معیشتی روزافزون در کشور، سایه جنگ و نامعلومی آینده نیز مزید بر علت شده، اما نمیتوان بدون بررسی مستقل، این عوامل را علت مستقیم حوادث مشخصی مانند مرگ شادی خیری دانست.
آمارهایی که از وضعیت دانشجویان حکایت دارند
در کنار خبرهای پراکنده از حوادث دانشگاهی، آمارهای اعلامشده از سوی مسئولان نیز تصویری نگرانکننده از وضعیت بخشی از جامعه دانشجویی ارائه میکند. مسعود حبیبی، معاون فرهنگی و دانشجویی وزارت بهداشت، در شهریور ۱۴۰۵ اعلام کرد که در سال ۱۴۰۴، در مجموع ۱۲۲ مورد اقدام به خودکشی در میان دانشجویان و دستیاران دانشگاههای علوم پزشکی ثبت شده است؛ از این تعداد، ۱۰۶ مورد مربوط به دانشجویان و ۱۶ مورد مربوط به دستیاران پزشکی بوده است. همچنین در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵، ۳۰ مورد اقدام به خودکشی در همین گروهها گزارش شده است.
پیشتر نیز همین مقام مسئول اعلام کرده بود که در سال ۱۴۰۳، هفت دانشجوی علوم پزشکی بر اثر خودکشی جان باختهاند، ۸۴ دانشجو اقدام به خودکشی کردهاند و ۱۰۴۶ دانشجو افکار خودکشی داشتهاند.
این آمارها فقط به دانشگاههای علوم پزشکی مربوط است و تصویر کاملی از وضعیت تمام دانشگاههای کشور ارائه نمیکند. با این حال، حتی همین دادههای محدود نیز نشان میدهد مسئله سلامت روان و رفتارهای خودکشی در محیطهای دانشگاهی را نمیتوان به چند حادثه پراکنده تقلیل داد.
ابعاد این مسئله در پژوهشهای علمی نیز مورد توجه قرار گرفته است. یک مرور نظاممند و فراتحلیل که نتایج آن در سال ۲۰۲۶ در نشریه علمی «بیپیسایک اُپن» منتشر شد، با بررسی ۲۸ پژوهش درباره دانشجویان دانشگاههای ایران، به برآوردی از میزان شیوع افکار و اقدام به خودکشی در میان آنها دست یافته است. بر منای این پژوهش شیوع افکار خودکشی در میان دانشجویان مورد مطالعه حدود ۱۷ درصد بوده است. بر اساس این پژوهش، برآورد اقدام به خودکشی در ۱۲ ماه گذشته سه درصد و اقدام به خودکشی در طول عمر هشت درصد بوده است.
پژوهشگران البته به تفاوت قابل توجه نتایج مطالعات مختلف اشاره کردهاند؛ بنابراین این ارقام را نمیتوان به تمام دانشجویان کشور تعمیم داد. با این حال، یافتههای پژوهش نشان میدهد مسئله افکار خودکشی در جامعه دانشگاهی ایران ابعادی دارد که نیازمند توجه جدی نظام آموزش عالی و سیاستگذاران حوزه سلامت است.
ناکارآمدی نهادهای متولی و سیستمهای مشاوره
با وجود تکرار این حوادث تلخ، واکنش مسئولان دانشگاهی و وزارت علوم معمولاً به بیانیههای تسلیت و بررسیهای پس از حادثه محدود مانده است. این در حالی است که سیستمهای مشاوره و سلامت روان موجود در دانشگاهها، به روایت بسیاری از دانشجویان، فاقد کارایی لازم برای مداخلات بهموقع و پیشگیرانه هستند. کمبود مشاوران متخصص، نبود خطوط امن و محرمانه برای تخلیه فشارهای روانی، و گاه وجود فضاهای امنیتی و انضباطی در محیطهای دانشگاهی باعث شده است تا دانشجویان ترجیح دهند رنجهای روحی خود را در سکوت تحمل کنند.
یکی از مسائل مهم در این میان، فاصله میان وجود ساختارهای رسمی مشاوره در دانشگاهها و میزان دسترسی واقعی دانشجویان به این خدمات است. دانشگاهها معمولاً از فعالیت مراکز مشاوره و برنامههای پیشگیرانه سخن میگویند، اما آمار روشنی درباره تعداد دانشجویان تحت پوشش، تعداد مراجعات، میزان نیروی متخصص، زمان انتظار برای دریافت خدمات و نحوه پیگیری موارد پرخطر منتشر نمیشود. در چنین شرایطی، مشخص نیست این مراکز تا چه اندازه توانایی مداخله مؤثر و بهموقع دارند و آیا دانشجویان در شرایط بحرانی واقعاً میتوانند به آنها دسترسی پیدا کنند یا خیر.
جانباختن شادی خیری بار دیگر این پرسش اساسی را پیش روی مدیران آموزش عالی و سیاستگذاران کشور قرار میدهد که تا چه زمانی قرار است هزینههای سنگینِ فقدان سیاستهای پیشگیرانه و بیتوجهی به سلامت روان نخبگان با جان دانشجویان پرداخت شود؟ پاسخگویی شفاف مسئولان دانشگاه شریف و وزارت علوم و ایجاد ساختارهای واقعی حمایتی در خوابگاهها، مطالبهای است که دیگر نمیتوان آن را به تعویق انداخت.
