مازندران- در آستانه برگزاری نخستین دوره جایزه مازندران‌شناسی شهاب، ۱۰ اثر پژوهشی و تالیفی به‌عنوان آثار منتخب این رویداد معرفی شدند.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) در ساری، در آستانه برگزاری نخستین دوره جایزه مازندران‌شناسی شهاب، ۱۰ اثر پژوهشی و تالیفی به‌عنوان آثار منتخب این رویداد معرفی شدند؛ آثاری که هر یک از زاویه‌ای متفاوت به بازخوانی تاریخ، فرهنگ، زبان، ادبیات و هویت مازندران پرداخته‌اند و در مجموع، طیف متنوعی از مطالعات تاریخی، اجتماعی، زبانی و فرهنگی این خطه را دربرمی‌گیرند.
این آثار از تاریخ جنگ‌های بابیان و تحولات سیاسی مازندران در دوره‌های گذشته تا دستور زبان و فرهنگ نام‌های تبری، کاتبان و خوشنویسان کجور، روند نوگرایی آموزشی در عصر قاجار، تاریخ مدارس، اسناد رجال و زندگی سیاسی چهره‌های اثرگذار استان را شامل می‌شوند؛ مجموعه‌ای که نشان‌دهنده ظرفیت گسترده پژوهش در حوزه مازندران‌شناسی و ضرورت ثبت و صیانت از میراث مکتوب این سرزمین است.
معرفی این ۱۰ اثر، فرصتی برای توجه دوباره به تلاش پژوهشگران و نویسندگانی است که با تصحیح متون تاریخی، گردآوری اسناد، مطالعات زبان‌شناختی و بازخوانی رویدادهای گذشته، در مستندسازی حافظه تاریخی و فرهنگی مازندران نقش‌آفرینی کرده‌اند.
نخستین دوره جایزه شهاب به نام و یاد شادروان سیدمحمد طاهری شهاب، پژوهشگر و مصحح برجسته آثار تاریخی و ادبی و از چهره‌های اثرگذار مازندران‌شناسی و ایران‌شناسی برگزار می‌شود؛ رویدادی که با هدف شناسایی، معرفی و پاسداشت آثار ارزشمند پژوهشی در حوزه مازندران‌شناسی و تقویت جایگاه مطالعات علمی درباره تاریخ و فرهنگ این منطقه شکل گرفته است.
سیدمحمد طاهری شهاب، پژوهشگر برجسته مازندران‌شناسی و ایران‌شناسی، در تصحیح و احیای متون ادبی نقشی اثرگذار داشت. تصحیح دیوان‌های طالب آملی، مهستی گنجوی و ملا محمد صوفی مازندرانی، تالیف آثاری مانند تاریخ ادبیات مازندران و گنجینه‌های تاریخی مازندران و ترجمه تاریخ تمدن اسلامی از جمله فعالیت‌های علمی اوست. بیش از ۲۰۰ مقاله و یادداشت نیز از او به یادگار مانده است.
جایزه شهاب با هدف شناسایی و معرفی آثار ارزشمند مازندران‌شناسی و ارتقای کیفیت پژوهش‌های این حوزه بنیان گذاشته شده است. در این رویداد، آثار منتشرشده در هر سال بررسی و پس از معرفی نامزدها و داوری تخصصی، اثر برگزیده انتخاب می‌شود. نخستین دوره جایزه به آثار منتشرشده در سال ۱۴۰۴ اختصاص دارد و برگزیده آن با اهدای تندیس، لوح یادبود و جایزه نقدی تقدیر خواهد شد.
فهرست ۱۰ اثر منتخب
تاریخ جنگ‌های بابیان در مازندران
نویسنده: ناشناخته (زنده در ۱۲۶۵ هجری قمری)
تصحیح و پژوهش: محمدحسین سلیمانی
ناشر: رسانش نوین، تهران
تاریخ منظوم دارالمرز (مازندران، گیلان و استرآباد در نسخه تاریخ شاه عباس یکم)
نویسنده: میرزاسیدمحمدباقر صدر مرعشی، سده یازدهم هجری
تصحیح و پژوهش: شهرام قلی‌پور گودرزی
ناشر: میرماه، تهران
نگاهی گذرا به دستور زبان مازندرانی "پسند" (بر پایه گویش مردم عباس‌آباد، چالوس و کلاردشت)
نویسنده: حسینعلی قربان‌پسندی
ناشر: نوین پویا، چابکسر
دستور زبان تبری (مازندرانی): بر پایه گفتار گویشوران البرز میانی
نویسنده: نصرالله هومند
ناشر: طالب آملی؛ پادینا، آمل
فرهنگ نام‌های تبری: با تکیه بر مبانی زبان‌شناسی
نویسنده: محمدصالح ذاکری
ناشر: میرماه، تهران
کاتبان و خوشنویسان کجور (رویان و رستمدار)
نویسنده: محرمعلی پاشازانوسی
ناشر: کتاب‌آرایی ایرانی، تهران
مازندران و نوگرایی آموزشی در عصر قاجار
نویسنده: علی‌اکبر عنایتی
ناشر: رسانش نوین، تهران
مدرسه مبارکه صدراعظم (خاتم‌الانبیاء) بابل
نویسندگان: یوسف الهی و شهرام قلی‌پور گودرزی
ناشر: میرماه، تهران
اسناد میرزا مسلم صادقی عمدةالتجار سولدهی (۱۲۶۰–۱۳۵۸ خورشیدی)
به کوشش: حسین صادقی و علیرضا نیک‌نژاد
ناشر: میرماه، تهران
میرزا آقاخان نوری صدراعظم: زندگی، سیاست، اوضاع زمانه و کارنامه
نویسنده: عبدالحمید نیّر نوری
به کوشش: شیرین نیّر نوری
ناشر: میرماه، تهران
تاریخ‌نگاری محلی راهی برای بازگرداندن صداهای به‌حاشیه رانده‌شده به روایت تاریخ است
پژوهشگر تاریخ در این نشست با اشاره به اهمیت و ضرورت تاریخ‌نگاری محلی گفت: این حوزه بستری برای تمرکززدایی از روایت‌های تاریخی، گسترش مشارکت اجتماعی و بازنمایی نقش گروه‌ها و کنشگرانی است که در تاریخ‌نگاری سنتی کمتر دیده شده‌اند.
علی رستم‌نژاد با اشاره به پیشینه حدود ۱۲۰ ساله تاریخ‌نگاری نوین در ایران و شکل‌گیری آن از دوره مشروطه اظهار کرد: تاریخ‌نگاری سنتی در ایران همواره از گفتمان‌های سیاسی تاثیر پذیرفته و بخش مهمی از روایت‌های تاریخی بر اساس نگاه و دیدگاه طبقات فرادست شکل گرفته است. در چنین شرایطی، پرداختن به تاریخ طبقات فرودست و گروه‌های کمتر دیده‌شده، نوعی عدول از چارچوب‌های موضوعی تثبیت شده در تاریخ‌نگاری به شمار می‌رود البته منظور از طبقه فرودست. صرفا افراد نیازمند نیست.
وی افزود: تمرکززدایی و مشارکت، دو روی یک سکه در پژوهش تاریخی هستند. این رویکرد کمک می‌کند تاریخ از یک تریبون با صدای واحد به ویترینی متکثر تبدیل شود؛ ویترینی که همه افراد و گروه‌ها بتوانند با صدا، زبان و روایت خود در آن حضور داشته باشند و سهمشان در ماندگاری تاریخ ثبت شود.
این پژوهشگر تاریخ با طرح این پرسش که جایگاه کنشگران ناکام در روایت‌های رسمی تاریخی کجاست، گفت: افرادی که در حوزه مسائل اجتماعی ساختارشکنی کردند، در فروپاشی نظم کهن نقش جدی داشتند، اما پس از پیروزی نتوانستند بر اریکه قدرت بنشینند، در بسیاری از روایت‌های تاریخی به حاشیه رانده شده‌اند. این افراد را می‌توان فاتحان بی‌تاج تاریخ نامید؛ کنشگرانی که در تحولات تاریخی نقش‌آفرین بودند، اما در روایت‌های مبتنی بر گفتمان غالب جایگاه شایسته‌ای پیدا نکردند.
رستم‌نژاد با بیان اینکه تاریخ را غالبا فاتحان نوشته‌اند، تصریح کرد: در دوره‌هایی که تاریخ‌نگاری بر مبنای گفتمان غالب شکل گرفته، بخشی از کنشگران تاریخی از روایت رسمی حذف یا به حاشیه رانده شده‌اند. تاریخ‌نگاری محلی می‌تواند فرصتی برای بازشناسی این گروه‌ها و تکمیل تصویر ما از گذشته فراهم کند.
وی یکی دیگر از ضرورت‌های تاریخ‌نگاری محلی را ایجاد لذت تاریخ‌خوانی دانست و اظهار کرد: لذت مواجهه با تاریخ زمانی شکل می‌گیرد که افراد خود را در فرایند تاریخ‌نگاری سهیم ببینند و نقش و روایت آنها در ثبت گذشته مورد توجه قرار گیرد. این اتفاق به‌ویژه در حوزه تاریخ‌نگاری بومی و محلی، با مشارکت کارگزاران واقعی تاریخ، امکان تحقق بیشتری دارد.
تاریخ‌نگاری محلی، فرصت آشتی با نسل جوان
این پژوهشگر تاریخ با اشاره به فاصله گرفتن نسل جوان از تاریخ خاطرنشان کرد: در جامعه امروز با نوعی تاریخ‌گریزی مزمن در میان نسل جوان مواجه هستیم. اگر بخواهیم میان این نسل و تاریخ آشتی برقرار کنیم، یکی از عرصه‌هایی که می‌تواند این ارتباط را دوباره شکل دهد، تاریخ‌نگاری محلی است؛ زیرا افراد در این نوع تاریخ‌نگاری با گذشته زیسته، محیط اجتماعی و ریشه‌های هویتی خود ارتباط مستقیم‌تری برقرار می‌کنند.
رستم‌نژاد در ادامه با تاکید بر پیوند هویت و تاریخ گفت: هر هویتی ریشه‌ای تاریخی دارد، اما برای بهره‌گیری از کارکردهای تاریخ باید دید کدام بخش از جامعه دچار مسئله و چه نوع دردی شده است. گاهی این درد، ریشه تاریخی دارد و می‌توان با شناخت و بازخوانی گذشته، راهی برای فهم و مواجهه با آن پیدا کرد. حفظ بهداشت تاریخی جامعه نیز یکی از وظایف مهم پژوهشگران تاریخ است.
وی با اشاره به چالش‌های هویتی نسل جدید اظهار کرد: گاهی بخشی از نسل جوان صرفا می‌داند که با نسل‌های پیشین خود تفاوت دارد اما از مبانی فکری و پارادایم مشخصی برای توضیح این تفاوت برخوردار نیست و فقط خود را نسل زد می‌داند. بخشی از این چالش را می‌توان با بازخوانی تاریخی و شناخت ریشه‌های شکل‌گیری هویت‌ها بررسی کرد.
این پژوهشگر تاریخ با بیان اینکه تمایز بدون توجه به وجوه مشترک می‌تواند به واگرایی منجر شود، افزود: تمایز منهای توجه، نتیجه‌ای جز واگرایی ندارد؛ اما تمایز همراه با تشابه و شناخت وجوه مشترک می‌تواند زمینه‌ساز همگرایی باشد.
رستم‌نژاد، هویت را پدیده‌ای پیچیده و متراکم‌شده در گذر زمان توصیف کرد و گفت: هویت صرفا به شاخه‌های نژادی، زمانی و مکانی محدود نمی‌شود، بلکه بخشی از آن جنبه بینشی دارد. از این رو، پژوهشگران تاریخ باید در شناخت لایه‌های مختلف هویت و تبیین روند شکل‌گیری آن نقش موثری ایفا کنند.
وی در ادامه به مفهوم «کش‌سانی تاریخ» اشاره کرد و افزود: برخی پدیده‌های تاریخی به زمان و مکان مشخصی محدود می‌شوند، اما برخی دیگر از محدوده جغرافیایی و زمانی خود فراتر می‌روند و آثارشان در دوره‌های بعدی نیز باقی می‌ماند. برای نمونه، ماجرای سقیفه از جمله پدیده‌هایی است که اثرات آن در طول تاریخ استمرار یافته و بسیاری از تحولات تاریخ اسلام را نمی‌توان بدون توجه به تاثیرات این رخداد تاریخی بررسی کرد.
این پژوهشگر تاریخ در پایان سخنان خود، مقیاس را هسته سخت تاریخ‌نگاری محلی دانست و گفت: در ساده‌ترین تعریف، تاریخ‌نگاری محلی به معنای مطالعه گذشته در مقیاس بومی است. هنگامی که پژوهشگر محدوده جغرافیایی مشخص‌تری را برای مطالعه انتخاب می‌کند، امکان مشاهده دقیق‌تر پدیده‌ها و دستیابی به جزئیات بیشتری فراهم می‌شود و دست او برای بررسی لایه‌های مختلف رویدادها و روایت دقیق‌تر گذشته، بازتر خواهد بود.
ایجاد بانک جامع اطلاعات پژوهشی، از ضرورت‌های توسعه پژوهش در مازندران
در بخش دیگری از این نشست، پژوهشگر و نویسنده حوزه تاریخ با تاکید بر ضرورت ساماندهی فعالیت‌های پژوهشی در مازندران، ایجاد بانک جامع اطلاعات پژوهش‌ها، نمایه‌سازی دیجیتال مقالات، ثبت طرح‌های در دست اجرا و تقویت فرهنگ نقد آثار را از مهم‌ترین بایسته‌های پژوهشی استان برشمرد.
علی ذبیحی با اشاره به راهکارهای گسترش پژوهش‌های مرتبط با مازندران اظهار کرد: هر پژوهشگر برای فعالیت خود نظام و چارچوب مدونی دارد، اما در گستره استان مازندران با چنین نظام منسجم و یکپارچه‌ای مواجه نیستیم و هر فرد یا مجموعه‌ای فعالیت‌های خود را به‌صورت مستقل دنبال می‌کند. در حالی که شایسته است فعالیت‌های پژوهشی استان در یک ساختار مشخص ساماندهی و متمرکز شوند.
وی افزود: برای دستیابی به بایسته‌های پژوهشی، ابتدا باید مقدمات و زیرساخت‌های لازم فراهم شود. یکی از مهم‌ترین این اقدامات، ایجاد بانک جامع اطلاعاتی از پژوهش‌های انجام‌شده در استان است؛ بانکی که بتوان از آن با عنوان «کتاب‌نامه مازندران» یاد کرد.
این پژوهشگر و نویسنده با بیان اینکه در حال حاضر دسترسی آسان و متمرکزی به کلیات پژوهش‌های انجام‌شده درباره مازندران وجود ندارد، تصریح کرد: ایجاد چنین بانک اطلاعاتی یکی از نیازهای اساسی و بایسته‌های پژوهشی استان است و می‌تواند دسترسی پژوهشگران به آثار و مطالعات پیشین را تسهیل کند.
ذبیحی، نمایه‌سازی دیجیتال مقالات و ثبت آنها در سامانه‌های ملی جست‌وجو را از دیگر ضرورت‌های این حوزه دانست و گفت: بستر مکتوب پژوهش در مازندران از دهه ۷۰ رونق بیشتری پیدا کرد و مجلاتی همچون «اباختر» در این زمینه فعالیت داشته‌اند، اما بخش قابل توجهی از مجلات استان در سامانه‌های معتبر نمایه نشده‌اند.
وی ادامه داد: نمایه‌سازی مقالات، دسترسی پژوهشگران به محتوای علمی و پژوهشی را آسان‌تر می‌کند و امکان جست‌وجو و بهره‌برداری از دستاوردهای پیشین را افزایش می‌دهد. این مسئله البته مختص مازندران نیست و بسیاری از استان‌هایی که در عرصه پژوهش‌های محلی فعالیت دارند نیز با این چالش مواجه هستند.
این پژوهشگر با اشاره به ضرورت ایجاد بانک اطلاعاتی پژوهش‌های در دست انجام خاطرنشان کرد: اطلاع نداشتن پژوهشگران از موضوعات و طرح‌هایی که هم‌اکنون در دست مطالعه و اجرا قرار دارند، ممکن است به انجام پژوهش‌های تکراری منجر شود. بنابراین، ثبت و اطلاع‌رسانی درباره پژوهش‌های در حال انجام نیز باید در کنار آثار منتشرشده مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت نقد مستمر آثار پژوهشی
ذبیحی در بخش دیگری از سخنان خود، نقد آثار و کتاب‌های منتشر شده را یکی از حلقه‌های مفقوده فعالیت‌های پژوهشی در مازندران دانست و اظهار کرد: به‌جز معدودی از آثار، نقد جدی و مستمری بر کتاب‌ها و پژوهش‌های منتشر شده در استان مشاهده نمی‌شود؛ در حالی که نقد علمی می‌تواند به ارتقای کیفیت تولیدات پژوهشی کمک کند.
وی افزود: نقد یک اثر و بررسی دقیق نقاط قوت و ضعف آن موجب می‌شود نویسندگان و پژوهشگران در تولید آثار بعدی دقت بیشتری داشته باشند و از تکرار ضعف‌های موجود جلوگیری شود. البته این روند نیازمند نقد مستمر، تخصصی و مسئولانه است تا زمینه تولید آثار ضعیف و کم‌اعتبار کاهش یابد.
این نویسنده با تاکید بر اهمیت دفاع علمی از آثار پژوهشی گفت: اثری که نویسنده یا مولف آن بتواند با استدلال و مستندات از آن دفاع کند، از عیار و اعتبار علمی برخوردار است. تقویت این رویکرد برای آینده پژوهشی مازندران اهمیت بسیاری دارد.
ضرورت تدوین تاریخ معاصر مازندران
ذبیحی در ادامه، تدوین تاریخ مازندران در دوره معاصر را از دیگر موضوعات مهم و نیازمند توجه پژوهشگران برشمرد و تصریح کرد: با وجود اهمیت این دوره، هنوز اثر مستقل و مستند جامعی که بتواند تاریخ معاصر مازندران را به‌صورت علمی و منسجم روایت کند، در اختیار نداریم.
وی تاکید کرد: ضروری است پژوهشگران با انجام مطالعات دقیق، مستند و روشمند، زمینه تدوین و انتشار اثری قابل اتکا درباره تاریخ معاصر مازندران را فراهم کنند؛ چراکه ثبت و بازخوانی این دوره می‌تواند بخشی از خلاهای موجود در شناخت تاریخی و اجتماعی استان را برطرف کند.
جایزه شهاب فرصتی برای معرفی آثار برتر مازندران‌شناسی است
رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران، در این نشست با اشاره به اهداف برگزاری جایزه شهاب گفت: هدف اصلی از اعطای این جایزه، جلب توجه جامعه علم‌دوست و فرهنگ‌مدار مازندران به آثار و کتاب‌های حوزه مازندران‌شناسی و فراهم کردن فرصتی برای معرفی بیشتر این آثار در رسانه‌هاست.
رحیم موسوی با اشاره به نام‌گذاری این جایزه به نام شهاب اظهار کرد: شاید برای برخی افراد این پرسش مطرح شده باشد که چرا این جایزه به نام شهاب نام‌گذاری شده است. این نام‌گذاری با هدف پاسداشت یاد و جایگاه استاد فقید انجام شده و به‌زودی نیز مراسم بزرگداشتی برای این استاد برگزار خواهیم کرد.
وی افزود: جایزه شهاب به بهترین اثر در حوزه مطالعات مازندران‌شناسی اعطا می‌شود.
رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران با بیان اینکه معرفی آثار پژوهشی یکی از اهداف مهم این رویداد است، تصریح کرد: برگزاری این جایزه فرصتی فراهم می‌کند تا کتاب‌های ارزشمند حوزه مازندران‌شناسی بیش از گذشته در رسانه‌ها معرفی شوند و مخاطبان و علاقه‌مندان با دستاوردهای پژوهشی مرتبط با تاریخ، فرهنگ و هویت این سرزمین آشنایی بیشتری پیدا کنند.
موسوی با اشاره به روند انتخاب آثار این دوره خاطرنشان کرد: پس از بررسی‌های اولیه و ارزیابی انبوه کتاب‌های منتشرشده در سال ۱۴۰۴، هیئت داوران ۱۰ اثر را برای حضور در جمع آثار منتخب این دوره برگزیدند.
وی همچنین با تاکید بر نقش مشارکت اجتماعی در ماندگاری رویدادهای فرهنگی گفت: تجربه نشان می‌دهد هر فعالیتی که نهادهای مردمی، انجمن‌ها و جوامع محلی در آن مشارکت و نقش‌آفرینی داشته باشند، از ظرفیت بیشتری برای استمرار و ماندگاری برخوردار خواهد بود.
رئیس مرکز اسناد و کتابخانه ملی مازندران در پایان با اشاره به ماموریت این مرکز در پشتیبانی از فعالیت‌های علمی و پژوهشی استان اظهار کرد: مرکز اسناد و کتابخانه ملی، مرجعی برای ارائه خدمات به پژوهشگران است و تلاش می‌کند با فراهم کردن زمینه دسترسی به منابع و اسناد، از فعالیت‌های پژوهشی و مطالعات مرتبط با مازندران حمایت کند.
در پایان این نشست از ۱۰ نویسنده آثار راه‌یافته به بخش نهادی جایزه شهاب، قدردانی شد.