بندرانزلی- ایرنا- بندرانزلی در کنار جاذبه های طبیعی دریا و تالاب بین المللی بندرانزلی، مناطق تجاری چون منطقه آزاد، گنجینه ای از بناهای تاریخی با معماری های روسی، یونانی و غیره را در خود جای داده است؛ بنای تاریخی هواشناسی با معماری روسی عمارت قندچیان با پیشینه قاجاری و ساختمان دادگستری نمونه‌هایی از این میراث ارزشمند هستند که می‌توان به آن اشاره کرد.
به گزارش ایرنا، بندرانزلی با حدود ۱۴۰ هزار نفر جمعیت و ۲۶ روستا دومین شهر پرجمعیت گیلان است که زمانی دروازه اروپا لقب داشت؛ این شهر با ثبت ۲۷ اثر ثبتی مجموعه‌ای از بناهای تاریخی را در خود جای داده است آثاری که در میان آمد و شدهای روزمره شهری شاید کمتر مورد توجه گردشگران و شهروندان قرار گرفته باشد؛ ارتباط تجاری بندرانزلی با کشورهای همسایه به ویژه روسیه تاثیر بسزایی در شکل گیری هویت و معماری این شهر بندری داشته است و آثار باقی مانده از دوران مختلف تاریخی نشانه دهنده تعامل فرهنگی و معماری میان ایران و دیگر ملت هاست.
ساختمان هواشناسی با معماری روسی و قفقازی و عمارت قندچیان با معماری آجری و پیشینه قاجاری از جمله بناهایی هستند که گوشه‌ای از تاریخ این شهر توریستی را روایت می کنند.
ساختمان تاریخی هواشناسی؛ یادگار معماران روسی در انزلی
ساختمان قدیمی هواشناسی با بیش از یک قرن قدمت یکی از آثار شاخص معماری این شهر به شمار می‌رود؛ بنایی با نشانه‌هایی از معماری روسی و قفقازی که بخشی از تاریخ حضور خارجی‌ها و تحولات بندری انزلی را در خود جای داده است.
بر اساس روایت‌های تاریخی و اطلاعات موجود این ساختمان در فاصله سال‌های ۱۲۸۰ تا ۱۳۰۵ خورشیدی احداث شده و در منابعی زمان بهره برداری از این بنا سال ۱۲۹۷ ذکر شده است؛ کاربری اولیه بنا به‌طور دقیق مشخص نیست، برخی روایت‌ها از استفاده آن برای وضعیت هوا و دیده‌بانی وضعیت دریا، رصد عبور و مرور کشتی‌ها و راهنمایی شناورها حکایت دارند؛ موضوعی که با توجه به همزمانی ساخت آن با موج‌شکن‌های بندرانزلی قابل توجیه است.
این بنا از سال ۱۳۲۷ در اختیار مجموعه هواشناسی قرار گرفت و به یکی از مراکز قدیمی ثبت اطلاعات جوی و دریایی در شمال کشور تبدیل شد. ایستگاه هواشناسی بندرانزلی با برخورداری از سابقه طولانی ثبت داده‌ها از ایستگاه‌های باسابقه ایران محسوب می‌شود و اطلاعات اقلیمی آن در مطالعات مربوط به دریای خزر و شرایط آب‌وهوایی منطقه اهمیت دارد.
یکی از ویژگی‌های جالب توجه در این ساختمان، صورتک‌های نقش‌بسته بر نمای آن است که به‌عنوان یکی از شاخصه‌های معماری بنا شناخته می‌شوند؛ این صورتک نماد مرد معروف به چشم بنا یا نگهبان ساختمان است که معمولا معماران در یکی از گوشه‌های ورودی بنا می‌ساختند تا نشان دهند ساختمان اداری و تحت نظارت دولت است.
درباره هویت این صورتک‌ها و شخصیتی که چهره آن‌ها به او نسبت داده می‌شود روایت‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی آن را به یکی از شخصیت‌های برجسته روسیه نسبت می‌دهند؛ با این حال هویت دقیق این نقش‌ها همچنان در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و بررسی‌های تاریخی و معماری بیشتری را می‌طلبد.
ساختمان هواشناسی بندرانزلی در سال ۱۹ اسفند سال ۱۳۹۷ و با توجه به ارزش تاریخی و معماری آن، در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسید؛ این بنای قدیمی که همچنان در اختیار مجموعه هواشناسی گیلان قرار دارد، علاوه بر کارکرد اداری و تخصصی خود، یادگاری ارزشمند از گذشته بندرانزلی و یکی از ظرفیت‌های گردشگری تاریخی این شهر ساحلی است.
ساختمان قندچیان؛ عمارتی آجری در قلب انزلی
قدمت عمارت قندچیان یا ساختمان بانک ملی به اواخر دوران قاجاریه برمی گردد؛ این بنا در ضلع شمالی میدان اصلی بندرانزلی قرار دارد، بنایی آجری با تزئینات متفاوت و چشم نواز.
ساختمان قندچیان همزمان با شکل‌گیری مجموعه بناهای تاریخی میدان انزلی و در اواخر دوره قاجار احداث شده است؛ طبق اطلاعات مندرج در کتاب «تاریخ جامع بندر انزلی» نوشته عزیز طویلی، طراحی مهندسی این بنا بر عهده اسدالله بیگ و معماری آن بر عهده اسماعیل برهان‌جو معروف به «اسماعیل چپ» بوده است؛ معماری که طراحی و ساخت چند بنای دیگر در محدوده میدان انزلی را نیز بر عهده داشته است.
این ساختمان در ۲ طبقه ساخته شده، طبقه همکف هشت باب مغازه داشته که چهار باب آن در اختیار بانک ملی قرار گرفته و به شعبه این بانک تبدیل شده بود؛ نمای آجری بنا و نقش‌برجسته‌هایی که با قالب‌گیری آجرها ایجاد شده‌اند از ویژگی‌های شاخص معماری آن به شمار می‌روند؛ تزئیناتی که این عمارت را از بسیاری از ساختمان‌های هم‌دوره خود که عمدتا دارای کنده‌کاری روی سیمان هستند، متمایز می‌کند.
یکی دیگر از ویژگی‌های جالب توجه این عمارت، اتاق کوچک چهارگوش و مخروطی‌شکلی است که در بخش میانی و بالای ساختمان قرار دارد و در رأس آن گنبدی کوچک دیده می‌شود؛ بر اساس روایت‌های تاریخی، زمانی صلیبی بر فراز این بخش نصب بوده و این موضوع با سکونت خانواده‌های ارمنی در طبقه بالای ساختمان ارتباط داشته است.
این بنا علاوه بر کاربری تجاری و بانکی، محل سکونت برخی خانواده‌ها نیز بوده است از جمله سکونت زنی ارمنی به نام مادام آراکس لیمونادیان که نامه‌ها و کارت‌پستال‌هایی به زبان‌های ارمنی و روسی از دوران حضور او در ساختمان باقی مانده است؛ اسنادی که می‌توانند گوشه‌ای از زندگی اجتماعی و ارتباطات فرهنگی ساکنان قدیمی بندرانزلی را بازگو کنند.
عمارت قندچیان در ۱۱ مهرماه ۱۳۸۳ به شماره ۱۱۱۴۵ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است مالکیت این ساختمان متعلق به بانک ملی ایران بوده و هم اکنون شعبه بانک ملی در این ساختمان فعال است.
عمارت‌های محدوده تاریخی انزلی
محدوده‌های تاریخی بندرانزلی حول میدان مرکزی این شهر واقع شده که بخش مهمی از هویت معماری آن در اوایل دوره پهلوی شکل گرفته است؛ ساخت‌وساز در این میدان از سال ۱۳۰۴ خورشیدی آغاز شد که شامل سه ساختمان در میدان شهر و ۲ ساختمان در خیابان ابوذر غفاری(سپه سابق) بود.
این بناها عبارت بودند از ساختمان معروف به دادگستری، ساختمان قندچیان، ساختمان داود زاده، ساختمان معروف به بانک روس، ساختمان ماشین چی، ساختمان مسافرخانه آرارات و ساختمان گراند هتل غازیان. (تاریخ جامع انزلی عزیز طویلی(۱۳۸۳)، ص۷۹۳). بناهایی که هرکدام با معماری و کاربری متفاوت، گوشه‌ای از تاریخ اجتماعی، اقتصادی و شهری بندرانزلی را روایت می‌کنند.
یکی از شاخص‌ترین این بناها، ساختمان معروف به دادگستری یا عمارت حاجی علی عباس است که در شمال شرقی میدان قرار دارد؛ این ساختمان چهارطبقه با معماری اسماعیل برهان‌جو، معروف به «اسماعیل چپ» ساخته شده و نمای آن با کنده‌کاری‌های ظریف روی سیمان تزئین شده است. استفاده از آجرهای فشرده که طبق روایت‌های تاریخی از روسیه وارد شده بودند و به کارگیری چوب نراد روسی در بخش‌هایی از ساختار داخلی از ویژگی‌های معماری این عمارت به شمار می‌رود.
عمارت حاجی علی عباس در دوره‌های مختلف کاربردهای اداری داشته و سال‌ها محل استقرار ادارات دادگستری و ثبت اسناد بندرانزلی بوده است.
این ساختمان در شهریور ۱۳۲۰ و همزمان با اشغال انزلی توسط ارتش شوروی به تصرف آنان درآمد و به‌عنوان محل فرمانداری نظامی آنان مورد استفاده قرار گرفت. پس از انتقال ادارات یادشده به ساختمان‌های دیگر بنا از کاربری اداری خارج شد و با وجود ارزش تاریخی و معماری، همچنان یکی از یادگارهای شاخص بافت قدیمی شهر محسوب می‌شود.
در بخش غربی میدان نیز ساختمان داوودزاده با نمای آجری و ساختار متفاوت معماری خودنمایی می‌کند. این بنا دارای ۶ باب مغازه در طبقه همکف و واحدهای مسکونی در طبقات بالایی بوده و طراحی آن نیز به اسماعیل برهان‌جو نسبت داده شده است.
در کتاب تاریخ جامع انزلی چاپ سال ۱۳۸۳ صفحه ۸۰۱ اینگونه آمده است: درباره این ساختمان شایعات چندی ساخته‌اند از جمله اینکه زندان رضاخان بوده و معروف به قفس است (این مسئله یک شایعه بی اساس است) هم اینک این ساختمان تعمیر شده و به نام گل سنگ به عنوان مسافرخانه درآمده است.
در خیابان ابوذر غفاری (سپه سابق) نیز ساختمان معروف به بانک روس یا عمارت قاسم‌اف قرار دارد که تاریخ احداث آن به سال ۱۳۰۴ خورشیدی برمی‌گردد.
در صفحات ۸۰۱ تا ۸۰۲ کتاب تاریخ جامع انزلی از عزیز طویلی در مورد این بنای تاریخی نقل قولی تاریخی از مرحوم حاج غلامحسین قاسمیان که پدر و پدربزرگ وی از بازرگانان معروف منطقه و جزء کشتی داران بوده با این مضمون بیان شده است: «شوروی‌ها روی این اصل از پدرم تقاضا کردند ساختمانی برای بانک آنان بسازد»، نقشه ساختمان را روس‌ها دادند و معمار آن هم از اهالی شهر رشت بوده است، مخارج ساختمان نیز بعدا توسط بانک روس پرداخت شده است.
نمای این ساختمان با کنده‌کاری‌ها و تزئینات زیبا از جلوه‌های قابل توجه معماری بناهای تاریخی بندرانزلی است.
این عمارت‌ها در کنار ساختمان قندچیان، مجموعه‌ای از آثار معماری ارزشمند در محدوده تاریخی میدان بندرانزلی را تشکیل می‌دهند؛ بناهایی که شکل‌گیری آن‌ها با رونق تجارت دریایی، حضور بازرگانان خارجی و ارتباطات فرهنگی بندرانزلی با کشورهای حاشیه دریای کاسپین پیوند خورده است؛ تماشای این آثار در کنار دیگر جاذبه‌های تاریخی این شهر می‌تواند تجربه‌ای متفاوت از گردشگری در بندرانزلی را برای علاقه‌مندان به تاریخ و معماری رقم بزند.
مفاهیم گردشگری در دنیای امروز عمق یافته و گیلان با همه گیرایی‌های کم نظیرش برای آنانی که از ذوق سفر سرشارند سفرنامه‌ای است بی‌انتها؛ ازاین‌رو ایرنا گیلان تلاش کرده در مجموعه گزارش‌هایی با عنوان «در مسیر باران، آشنایی با جاذبه‌های گیلان» با هدف بالابردن سطح آگاهی در مورد نقش گردشگری در جامعه جهانی و نشان‌دادن چگونگی تاثیر این صنعت بر ارزش‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی در سراسر جهان تنها اشارتی کلی به مقاصدی بارز از شهرستان‌های استان برای علاقه‌مندان به سیاحت گردی داشته باشد.