به گزارش خبرگزاری کتاب ایران(ایبنا)، هشتاد و چهارمین شماره مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» به معرفی نسخه‌ای خطی از «التفهیم لأوائل صناعة التنجیم» اختصاص دارد. ابوریحان بیرونی در این درس‌نامه، با پرسش‌هایی درباره مفاهیم پایه هندسه آغاز می‌کند و خواننده را گام‌به‌گام با محاسبات ریاضی، حرکت اجرام آسمانی و کاربرد ابزارهای نجومی آشنا می‌کند.
مجموعه «کاوشی در گنجینه کتابخانه ملی ایران» با هدف معرفی آثار شاخص، ارزشمند و کمترشناخته‌شده موجود در مخازن سازمان، در هر شماره یکی از منابع این گنجینه را به پژوهشگران و علاقه‌مندان معرفی می‌کند.
محمد بن احمد ابوریحان بیرونی، دانشمند ایرانی سده‌های چهارم و پنجم هجری قمری، «التفهیم» را در سال ۴۲۰ قمری (۱۰۲۹ میلادی) در غزنه و در روزگار غزنویان تألیف کرد. این اثر از نوشته‌های علمی و آموزشی تاریخ علم در تمدن اسلامی است و شیوه تنظیم آن نشان می‌دهد بیرونی چگونه مفاهیم دشوار را برای خواننده‌ای توضیح می‌داد که می‌خواست مطالب را به‌صورت مستقل دنبال کند.
بیرونی هر مبحث را با یک پرسش آغاز می‌کند و برای روشن‌تر شدن پاسخ، در مواردی از مثال، شکل یا جدول کمک می‌گیرد. پرسش‌های آغازین کتاب درباره چیستی جسم، سطح، خط و نقطه‌اند. او سپس به حجم، دایره، نسبت‌ها و شکل‌های هندسی می‌پردازد و در مباحث حساب، اعداد و عملیات حسابی، جذر، ریشه مکعب و معادلات درجه دوم را توضیح می‌دهد.
بیرونی بر پایه همین مقدمات، ساختار عالم و جایگاه زمین، حرکت خورشید، ماه و سیارات، منطقه‌البروج و صورت‌های فلکی را شرح می‌دهد. او همچنین اسطرلاب و کاربردهای آن در محاسبات نجومی را معرفی می‌کند و به موضوعاتی چون خورشیدگرفتگی، ماه‌گرفتگی، گاه‌شماری و احکام نجوم می‌پردازد.
ترسیمات علمی بخشی از شیوه آموزش بیرونی در «التفهیم» است. در نسخه‌های خطی این کتاب، در کنار شکل‌های هندسی و جدول‌های عددی، ترسیم‌هایی از کره زمین و کره آسمانی، صورت‌های فلکی و جایگاه ستارگان، حرکت اجرام آسمانی و ساختار اسطرلاب دیده می‌شود. این شکل‌ها به خواننده کمک می‌کنند تا توضیحات مربوط به اندازه‌گیری، حرکت اجرام و کاربرد ابزارهای نجومی را دنبال کند.
از «التفهیم» دو روایت فارسی و عربی بر جای مانده است. روایت فارسی کتاب نمونه‌ای از کاربرد این زبان برای آموزش مفاهیم تخصصی در دوره‌ای است که عربی در بسیاری از مراکز علمی جهان اسلام زبان رایج تألیف بود. در سده‌های بعد، نسخه‌های متعددی از این اثر در مناطق مختلف جهان اسلام کتابت شد و امروزه نسخه‌های فارسی و عربی آن در کتابخانه‌ها و مجموعه‌های خطی جهان نگهداری می‌شوند.
نسخه معرفی‌شده با شماره بازیابی ۱۲۰۹۲-۵ در مخزن نسخه‌های خطی اداره کتاب‌های خطی و نادر کتابخانه ملی ایران نگهداری می‌شود. علی‌اکبر شیرازی این نسخه ۱۶۷ برگی را در ۱۵ صفر ۱۰۸۵ قمری، به خط نسخ و بر کاغذ دولت‌آبادی نخودی کتابت کرده است.
صفحه آغازین نسخه سرلوح مذهب، شرفه آبی و جدول زر محرر دور متن دارد. عنوان‌ها، جدول‌ها و شکل‌های متن به رنگ سرخ‌اند. جلد مقوایی نسخه با تیماج عنابی روکش شده و دارای جدول و حاشیه‌های ریسه‌ای ضربی و آستر تیماج قهوه‌ای است.