پروژه‌های محیط‌زیستی از نیروگاه‌های خورشیدی و بهینه‌سازی مصرف انرژی تا بازیافت پسماند و تصفیه آب، می‌توانند هزینه‌های اقتصادی و خسارت‌های زیست‌محیطی را کاهش دهند؛ اما تبدیل این منافع به جریان نقدی قابل اتکا، همچنان یکی از چالش‌های اصلی جذب سرمایه است.
به گزارش تجارت نیوز، در نگاه نخست، سرمایه‌گذاری در پروژه‌های محیط‌زیستی باید برای بانک‌ها و سرمایه‌گذاران جذاب باشد. یک نیروگاه خورشیدی می‌تواند برق تولید کند، یک طرح بازیافت می‌تواند از مواد دورریز درآمد بسازد و یک پروژه بهینه‌سازی انرژی می‌تواند هزینه سوخت و برق کارخانه را کاهش دهد. با این حال، داشتن منفعت زیست‌محیطی به‌تنهایی برای دریافت تسهیلات بانکی یا جذب سرمایه‌گذار کافی نیست.
بانک‌ها معمولاً پیش از تأمین مالی، به جریان نقدی پروژه، توان بازپرداخت بدهی، کیفیت وثیقه، سابقه سرمایه‌گذار و میزان ریسک قرارداد توجه می‌کنند. در پروژه‌های سبز، این ارزیابی ممکن است پیچیده‌تر شود؛ زیرا بخشی از منافع طرح، مانند کاهش آلودگی هوا یا مصرف آب، به جامعه می‌رسد و الزاماً به درآمد مستقیم سرمایه‌گذار تبدیل نمی‌شود.
برای مثال، یک واحد بازیافت پسماند ممکن است هزینه‌های دفع زباله و آلودگی را کاهش دهد، اما اگر قرارداد بلندمدت دریافت پسماند، قیمت خرید محصولات بازیافتی و درآمد خدماتی آن مشخص نباشد، بانک نمی‌تواند به‌راحتی میزان درآمد آینده را برآورد کند. همین مسئله درباره پروژه‌های کاهش مصرف آب، بازسازی تجهیزات صنعتی و کنترل آلودگی نیز وجود دارد.
بنابراین، مسئله اصلی تأمین مالی سبز در ایران تنها کمبود منابع پولی نیست. فاصله میان منفعت عمومی و درآمد قابل وصول، نرخ تأمین مالی، ریسک تغییر مقررات، نبود قراردادهای پایدار و دشواری سنجش نتایج محیط‌زیستی نیز در تصمیم‌گیری سرمایه‌گذاران نقش دارند.
آمار جهانی ۲۰۲۶؛ سرمایه سبز در جهان چه وضعیتی دارد؟
بر اساس گزارش «چشم‌انداز جهانی تأمین مالی اقلیمی ۲۰۲۶» مؤسسه سیاست‌گذاری اقلیمی، جریان مالی جهانی مرتبط با اقلیم در سال ۲۰۲۴ برای نخستین‌بار از مرز ۲ تریلیون دلار عبور کرد. نرخ رشد سالانه این جریان‌ها در سال ۲۰۲۴ حدود ۶ درصد بود؛ در حالی که رشد آن در دو سال پیش از آن به‌ترتیب ۱۶ و ۲۲ درصد گزارش شده بود. این آمار نشان می‌دهد بازار تأمین مالی اقلیمی بزرگ شده، اما سرعت رشد آن در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
این رقم شامل مجموعه گسترده‌ای از سرمایه‌گذاری‌های مرتبط با کاهش انتشار و سازگاری با تغییرات اقلیمی است و نباید آن را معادل پولی دانست که فقط به پروژه‌های محیط‌زیستی اختصاص یافته یا مستقیماً در اختیار شرکت‌ها قرار گرفته است.
در سطح بانک‌های توسعه‌ای نیز منابع قابل‌توجهی به این حوزه اختصاص یافته است. طبق داده‌های رسمی بانک جهانی، تأمین مالی اقلیمی بانک بین‌المللی بازسازی و توسعه و انجمن توسعه بین‌المللی در سال مالی ۲۰۲۵ به حدود ۳۹٫۲ میلیارد دلار رسید؛ در حالی که رقم ثبت‌شده برای سال مالی ۲۰۲۴ حدود ۳۱ میلیارد دلار بود. سهم تأمین مالی دارای منافع اقلیمی از کل تأمین مالی این دو نهاد نیز از ۴۴ درصد در سال مالی ۲۰۲۴ به ۴۸ درصد در سال مالی ۲۰۲۵ افزایش یافت.
در بازار اوراق قرضه پایدار نیز مقیاس تأمین مالی قابل‌توجه است. گزارش سه‌ماهه دوم سال ۲۰۲۶ برنامه مشاوره تأمین مالی پایدار خزانه‌داری بانک جهانی، حجم انباشته انتشار اوراق سبز، اجتماعی، پایداری و سایر اوراق دارای برچسب پایدار را تا پایان ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۷٫۵۲ تریلیون دلار اعلام کرده است. این رقم، مجموع انتشار انباشته این ابزارهاست، نه میزان سرمایه‌گذاری جدید در سال ۲۰۲۶.
این آمارها نشان می‌دهند که در بازارهای بین‌المللی، تأمین مالی سبز به مجموعه‌ای از ابزارهای مالی، استانداردهای ارزیابی و سازوکارهای کنترل مصرف منابع تبدیل شده است. با این حال، رشد جهانی این بازار به معنای دسترسی خودکار شرکت‌های ایرانی به منابع آن نیست؛ دسترسی به هر منبع مالی به شرایط کشور، ساختار حقوقی معامله، ضوابط اعتباردهی و محدودیت‌های مربوط به انتقال پول بستگی دارد.
بانک‌ها چگونه به پروژه‌های سبز نگاه می‌کنند؟
برای یک بانک، پروژه سبز در وهله نخست باید پروژه‌ای قابل ارزیابی و دارای توان بازپرداخت باشد. کاهش انتشار، صرفه‌جویی در مصرف انرژی یا بهبود کیفیت آب می‌تواند ارزش اقتصادی مهمی داشته باشد، اما اگر این منافع در قالب درآمد، کاهش هزینه یا تعهد پرداخت مشخص ثبت نشوند، الزاماً توان بازپرداخت تسهیلات را افزایش نمی‌دهند.
در یک نیروگاه خورشیدی، برای نمونه، قرارداد فروش برق، نحوه محاسبه درآمد، امکان وصول مطالبات، هزینه نگهداری و پایداری مقررات خرید برق از عوامل تعیین‌کننده‌اند. اگر درآمد پروژه به قراردادی وابسته باشد که قیمت یا زمان پرداخت آن نامطمئن است، بانک ممکن است ریسک بیشتری در نظر بگیرد یا وثیقه و سرمایه اولیه بیشتری مطالبه کند.
در پروژه‌های بهینه‌سازی انرژی، مسئله متفاوت است. کارخانه‌ای که می‌خواهد تجهیزات خود را تعویض کند، ممکن است پس از اجرای طرح با کاهش مصرف سوخت یا برق مواجه شود؛ اما بانک باید بداند این صرفه‌جویی چقدر خواهد بود، چگونه اندازه‌گیری می‌شود و آیا برای بازپرداخت اقساط کافی است یا نه. بدون خط مبنای معتبر مصرف انرژی و ارزیابی فنی، صرفه‌جویی ادعاشده نمی‌تواند به‌تنهایی مبنای مطمئنی برای اعطای تسهیلات باشد.
پروژه‌های تصفیه آب و مدیریت پسماند نیز اغلب به قراردادهای بلندمدت با شهرداری‌ها، صنایع یا بهره‌برداران نیاز دارند. در این موارد، اعتبار خریدار خدمت و سازوکار وصول مطالبات به اندازه فناوری مورد استفاده اهمیت پیدا می‌کند.
به همین دلیل، بانک‌ها و صندوق‌های سرمایه‌گذاری برای ورود گسترده‌تر به تأمین مالی سبز به اطلاعات فنی و مالی استاندارد نیاز دارند. ارزیابی مستقل فناوری، صورت‌های مالی قابل اتکا، قراردادهای روشن و گزارش‌دهی درباره نتایج محیط‌زیستی می‌تواند ابهام پروژه را کاهش دهد. در مقابل، عنوان «سبز» بدون مستندات کافی نه ریسک اعتباری را حذف می‌کند و نه بازپرداخت سرمایه را تضمین می‌کند.
نرخ تأمین مالی؛ چرا پروژه‌های بلندمدت آسیب‌پذیرترند؟
یکی از مهم‌ترین موانع سرمایه‌گذاری سبز، فاصله زمانی میان پرداخت هزینه اولیه و دریافت منافع اقتصادی است. خرید تجهیزات کم‌مصرف، ساخت نیروگاه خورشیدی، احداث واحد بازیافت یا بازسازی یک نیروگاه قدیمی ممکن است به سرمایه قابل‌توجهی نیاز داشته باشد، در حالی که صرفه‌جویی یا درآمد پروژه طی چندین سال تحقق پیدا می‌کند.
هرچه هزینه تأمین مالی بالاتر باشد، سهم بیشتری از درآمد پروژه باید صرف پرداخت سود و بازپرداخت بدهی شود. در چنین شرایطی، حتی پروژه‌ای که از نظر فنی مفید است ممکن است نتواند جریان نقدی کافی برای بازپرداخت اقساط ایجاد کند. این مسئله در پروژه‌هایی که درآمد آن‌ها به تعرفه‌های تنظیم‌شده، قراردادهای دولتی یا قیمت فروش محصول وابسته است، اهمیت بیشتری دارد.
یک پژوهش منتشرشده در نشریه Scientific Reports در ۲۰ آوریل ۲۰۲۶، با بررسی یک سناریوی بازتوانی نیروگاه بخار در ایران، نشان داده است که کاهش یک‌درصدی نرخ بهره در مدل مالی مطالعه‌شده، سودآوری پروژه را حدود ۰٫۳۵ درصد افزایش می‌دهد. پژوهشگران همچنین نتیجه گرفته‌اند که ساختار مناسب‌تر ترکیب سرمایه و بدهی می‌تواند قابلیت تأمین مالی طرح را بهبود دهد.
این نتیجه مربوط به یک مطالعه موردی و مفروضات مالی همان پژوهش است؛ بنابراین، نمی‌توان آن را به همه پروژه‌های سبز ایران تعمیم داد. با این حال، مطالعه نشان می‌دهد که نرخ تأمین مالی و نحوه تقسیم منابع میان سرمایه سهام‌داران و بدهی بانکی می‌تواند در تصمیم‌گیری درباره اجرای پروژه‌های بهره‌وری انرژی تعیین‌کننده باشد.
در همان مطالعه، پس از پایان دوره مشوق صرفه‌جویی گاز، مزایای فنی و کاهش مصرف سوخت همچنان برقرار می‌ماند، اما توجیه مالی پروژه به تعرفه برق و سیاست‌هایی وابسته می‌شود که امکان تبدیل صرفه‌جویی انرژی به درآمد قابل وصول را فراهم می‌کنند. این نکته یکی از مسائل اصلی تأمین مالی سبز را روشن می‌کند: پروژه ممکن است برای اقتصاد و محیط‌زیست مفید باشد، اما بدون سازوکار مناسب درآمدزایی، برای سرمایه‌گذار به‌اندازه کافی جذاب نباشد.
تضمین بازگشت سرمایه؛ چه کسی باید ریسک را بپذیرد؟
یکی از دلایل احتیاط بانک‌ها، این است که تمام ریسک‌های پروژه‌های سبز را نمی‌توان به سرمایه‌گذار خصوصی منتقل کرد. برای مثال، تغییر ناگهانی تعرفه‌ها، تأخیر طولانی در پرداخت مطالبات، تغییر مقررات یا نبود زیرساخت اتصال به شبکه ممکن است خارج از کنترل شرکت مجری باشد.
در چنین شرایطی، تضمین بازپرداخت یا سازوکارهای کاهش ریسک می‌توانند به جذب سرمایه کمک کنند. این حمایت ممکن است از طریق ضمانت‌نامه اعتباری، تضمین بخشی از بدهی، قرارداد خرید بلندمدت، بیمه ریسک یا صندوق‌های ضمانت انجام شود. هدف این ابزارها آن نیست که تمام زیان‌های احتمالی را از بین ببرند، بلکه بخشی از ریسک را به نهادی منتقل می‌کنند که توانایی بیشتری برای مدیریت آن دارد.
گروه ارزیابی مستقل بانک جهانی در بررسی محیط مناسب برای اقدام اقلیمی بخش خصوصی تأکید کرده است که توسعه سرمایه‌گذاری سبز به قوانین روشن، مشوق‌های هدفمند، استانداردهای قابل اتکا و نهادهای توانمند برای مدیریت قراردادها و تخصیص ریسک نیاز دارد. این ارزیابی همچنین هشدار می‌دهد که مدل‌های تجاری‌ای که بیش از اندازه به تضمین دولت یا کمک مالی خارجی وابسته‌اند، ممکن است برای توسعه گسترده و پایدار با مشکل روبه‌رو شوند.
برای ایران، این موضوع به‌ویژه در پروژه‌هایی اهمیت دارد که خریدار اصلی خدمت، یک نهاد عمومی یا شرکت دولتی است. اگر پرداخت‌ها با تأخیر انجام شود، ممکن است حتی پروژه‌ای با عملکرد فنی مناسب با مشکل نقدینگی روبه‌رو شود. در نتیجه، پیش از ارائه تضمین باید مشخص شود چه نهادی مسئول پرداخت است، منابع مالی آن از کجا تأمین می‌شود و ضمانت در صورت بروز مشکل چگونه اجرا خواهد شد.
اوراق سبز و صکوک سبز؛ آیا بازار سرمایه می‌تواند جای بانک را بگیرد؟
تأمین مالی سبز فقط به تسهیلات بانکی محدود نیست. انتشار اوراق سبز، صکوک سبز، تأمین مالی مبتنی بر عملکرد و صندوق‌های سرمایه‌گذاری تخصصی از جمله ابزارهایی هستند که می‌توانند منابع مورد نیاز پروژه‌های محیط‌زیستی را تأمین کنند.
در اوراق سبز، منابع حاصل از انتشار باید مطابق چارچوب اعلام‌شده برای پروژه‌ها یا فعالیت‌های واجد شرایط استفاده شوند. برای مثال، یک شرکت ممکن است منابع حاصل از انتشار را به توسعه انرژی تجدیدپذیر، ارتقای بهره‌وری انرژی یا زیرساخت مدیریت آب اختصاص دهد. گزارش‌دهی درباره محل مصرف منابع و نتایج پروژه، برای اعتماد سرمایه‌گذاران اهمیت دارد.
در صکوک سبز نیز می‌توان ساختار تأمین مالی را با اصول مالی اسلامی سازگار کرد؛ موضوعی که برای بازار ایران اهمیت بالقوه دارد. با این حال، صرف انتشار اوراق با عنوان سبز کافی نیست. ناشر باید پروژه‌های واجد شرایط، روش انتخاب آن‌ها، سازوکار مدیریت منابع و نحوه گزارش‌دهی را مشخص کند و تا حد امکان از ارزیابی مستقل بهره بگیرد.
نمونه بین‌المللی این ابزارها در سال ۲۰۲۵ نیز ادامه داشته است. بانک توسعه اسلامی در اکتبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که از طریق انتشار صکوک سبز معیار به ارزش ۵۰۰ میلیون یورو، منابع جدیدی جذب کرده است. این انتشار در چارچوب مالی پایدار این بانک انجام شد و نشان داد که ابزارهای سازگار با مالیه اسلامی نیز می‌توانند در بازار بین‌المللی تأمین مالی سبز به کار گرفته شوند.
البته این تجربه به معنای آن نیست که یک ناشر ایرانی می‌تواند با همان هزینه و شرایط سرمایه جذب کند. رتبه اعتباری، دسترسی به سرمایه‌گذاران بین‌المللی، قابلیت انتقال پول، چارچوب حقوقی و اعتبار ناشر بر شرایط انتشار اثر می‌گذارند. با این حال، صکوک سبز می‌تواند برای توسعه بازار داخلی و تأمین مالی پروژه‌های دارای درآمد مشخص، گزینه‌ای قابل بررسی باشد.
تأمین مالی سبز در ایران؛ از پروژه‌های کوچک تا سرمایه‌گذاری صنعتی
برای گسترش تأمین مالی سبز در ایران، ضروری است که پروژه‌ها بر اساس نوع درآمد، مقیاس سرمایه‌گذاری و میزان ریسک از یکدیگر تفکیک شوند. یک طرح کوچک نصب پنل خورشیدی روی ساختمان تجاری، از نظر تأمین مالی با بازسازی یک نیروگاه بزرگ یا احداث تأسیسات بازیافت پسماند تفاوت دارد. بنابراین، استفاده از یک الگوی واحد تسهیلات برای همه پروژه‌ها ممکن است کارایی لازم را نداشته باشد.
پروژه‌های کوچک‌تر بهره‌وری انرژی، در صورت داشتن صرفه‌جویی قابل اندازه‌گیری، می‌توانند از الگوهایی استفاده کنند که بازپرداخت آن‌ها از محل بخشی از هزینه انرژی صرفه‌جویی‌شده انجام می‌شود. در این روش، لازم است خط مبنای مصرف، میزان صرفه‌جویی واقعی و مسئولیت هر طرف در قرارداد مشخص باشد.
در پروژه‌های بزرگ‌تر، ترکیب منابع اهمیت پیدا می‌کند. سرمایه‌گذاری مستقیم شرکت، تسهیلات بانکی، مشارکت سرمایه‌گذار و ضمانت بخشی از بدهی می‌توانند در کنار هم قرار گیرند تا فشار تأمین تمام منابع از یک مسیر کاهش یابد. اگر پروژه منافع عمومی قابل‌توجهی داشته باشد اما درآمد مستقیم آن برای بازپرداخت کامل سرمایه کافی نباشد، کمک بلاعوض هدفمند یا مشارکت بخش عمومی نیز ممکن است ضرورت پیدا کند.
با این حال، حمایت عمومی باید بر اساس نتیجه و معیارهای روشن انجام شود. برای مثال، پرداخت بخشی از حمایت پس از تأیید کاهش مصرف انرژی یا بهبود عملکرد تصفیه‌خانه می‌تواند انگیزه اجرای درست پروژه را افزایش دهد. در مقابل، تخصیص منابع صرفاً بر اساس عنوان محیط‌زیستی یک طرح، بدون ارزیابی اقتصادی و فنی، خطر هدررفت منابع را بالا می‌برد.
برای بانک‌ها و صندوق‌ها نیز توسعه الگوهای استاندارد ارزیابی می‌تواند هزینه بررسی پروژه‌ها را کاهش دهد. استفاده از قراردادهای نمونه، روش‌های مشترک سنجش صرفه‌جویی، گزارش‌های فنی مستقل و سازوکارهای روشن برای تقسیم ریسک، امکان مقایسه طرح‌ها را بیشتر می‌کند و تصمیم‌گیری درباره تأمین مالی را بهبود می‌بخشد.
چگونه می‌توان سرمایه را به سمت پروژه‌های سبز هدایت کرد؟
تأمین مالی سبز در ایران با یک مانع واحد روبه‌رو نیست. نرخ بالای تأمین مالی، ناپایداری جریان درآمد، ضعف تضمین‌های قراردادی، کمبود داده‌های قابل اتکا و دشواری ارزیابی منافع محیط‌زیستی می‌توانند هم‌زمان بر تصمیم بانک‌ها و سرمایه‌گذاران اثر بگذارند. در برخی پروژه‌ها نیز منفعت زیست‌محیطی بیشتر به جامعه می‌رسد تا سرمایه‌گذار؛ به همین دلیل، تأمین مالی آن‌ها ممکن است به مشارکت عمومی یا ابزارهای حمایتی نیاز داشته باشد.
آمار جهانی نشان می‌دهد که منابع مالی اقلیمی و ابزارهای بازار سرمایه سبز به مقیاس بزرگی رسیده‌اند؛ اما دسترسی به این منابع به کیفیت پروژه، اعتبار ناشر، چارچوب حقوقی و توان مدیریت ریسک بستگی دارد. برای ایران، توسعه ابزارهای داخلی مانند صکوک سبز، صندوق‌های ضمانت، تسهیلات مبتنی بر صرفه‌جویی انرژی و قراردادهای خرید بلندمدت می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد.
در نهایت، پروژه سبز زمانی برای بانک و سرمایه‌گذار جذاب می‌شود که علاوه بر منفعت محیط‌زیستی، مدل درآمدی روشن، هزینه قابل محاسبه، قرارداد معتبر و سازوکار بازپرداخت مشخص داشته باشد. راهکار اصلی، صرفاً تزریق منابع مالی بیشتر نیست؛ بلکه باید پروژه‌ها به شکلی طراحی شوند که ریسک آن‌ها قابل سنجش، منافع آن‌ها قابل اندازه‌گیری و بازگشت سرمایه آن‌ها تا حد امکان قابل پیش‌بینی باشد.