همزمان با زادروز داستایفسکی، سخنرانان نخستین ماه‌نشست کتاب امیرکبیر در بررسی نسبت این نویسنده با انسان امروز، از زنده بودن آثار او در زندگی نسل جوان روسیه تا بازخوانی سینمایی «شب‌های روشن» سخن گفتند و بر خوانش دوباره داستایفسکی با پرسش‌های تازه تأکید کردند.
به گزارش خبرگزاری کتاب ایران (ایبنا) به نقل از روابط عمومی و امور بین‌الملل خانه کتاب و ادبیات ایران، نخستین ماه‌نشست کتاب امیرکبیر با موضوع «داستایفسکی و امروزِ انسان» به مناسبت زادروز فئودور داستایفسکی، چهارشنبه (۲۰ آبان ۱۴۰۵) در سرای اهل قلم خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد. در این نشست فرزانه شفیعی؛ مترجم و پژوهشگر ادبیات روسی، حسین نورشرق؛ پژوهشگر فرهنگ‌شناسی، فرناز شهیدثالث؛ مترجم و ویراستار، فرزاد مؤتمن؛ فیلم‌ساز و قاسمعلی فراست؛ نویسنده سخن گفتند. فرزانه شفیعی و حسین نورشرق از طریق ویدئوی از پیش ضبط‌شده در نشست حضور داشتند. دبیری نشست را ابراهیم اسماعیلی‌اراضی بر عهده داشت.
داستایفسکی از موزه روس‌ها بیرون آمده است
فرزانه شفیعی در ابتدای سخنان خود با اشاره به جهان‌شمولی آثار داستایفسکی گفت: داستایفسکی به سبب جهان‌شمولی در آثارش این فرصت را پیدا کرده است که از مرزهای یک فرهنگ واحد فراتر برود؛ اما اینکه آثار او چگونه خوانده می‌شود، تا حد زیادی به تجربیات شخصی و فرهنگی خواننده بستگی دارد. در دنیا نگرش‌های متفاوتی نسبت به او وجود دارد، اما همه مجموعه‌ای از ویژگی‌های ثابت را برای او قائل هستند؛ از جمله اینکه او را روان‌شناسی عمیق می‌دانند که پرسش‌هایی در ذهن خواننده به وجود می‌آورد و خواننده برداشت خود را از داستان و شخصیت‌ها شکل می‌دهد.
وی افزود: داستایفسکی به زوایای تاریک روح انسان، به معضلات اخلاقی و ماهیت گناه و رستگاری می‌پردازد و متون او اغلب به عنوان مطلبی برای خودشناسی نیز مورد توجه قرار می‌گیرد. او بر فرهنگ جهانی و بسیاری از نویسندگان قرن بیستم تاثیر گذاشته است؛ کافکا ایده‌ها و تکنیک‌های او را به سمت پوچی بیشتری سوق می‌دهد، تاثیر او را می‌توان در آثار یوکیو میشیما، نویسنده ژاپنی، مشاهده کرد و نیچه آثار او را می‌خواند و با او بحث می‌کند.
نویسنده کتاب «راه رفتن با کفش‌های تولستوی» با اشاره به تجربه خواندن داستایفسکی در مدارس روسیه توضیح داد: شوخی رایجی در شبکه‌های اجتماعی وجود دارد که می‌گوید داستایفسکی را باید پس از سی سالگی خواند؛ زیرا آثار او بسیار عمیق است و در دوران کودکی نمی‌توان به عمق آن پی برد. اگر از دانش‌آموز بخواهند فصل به فصل «جنایت و مکافات» را حفظ کند و بازگو کند، ترومای کتاب درسی برایش به وجود می‌آید. این موضوع با عنوان «ترومای کتاب درسی» حتی در روسیه نیز مطرح می‌شود.
این مترجم آثاری چون «تاوان» و «داستان همیشگی من و پول» از تولستوی ادامه داد: نکته قابل توجه این است که در دوره اخیر در روسیه «جنایت و مکافات» بسیار مورد توجه قرار گرفته و در میان کتاب‌های برتر نسل زد جای دارد. پیوسته کتاب خوانده می‌شود، از آن در صفحات اجتماعی نقل‌قول می‌کنند و کلیپ می‌سازند. داستان جوانی که شب‌ها در سن‌پترزبورگ پرسه می‌زند مورد توجه رسانه‌های اجتماعی قرار گرفته و به پدیده‌ای جهانی تبدیل شده است. این نشان می‌دهد آثار داستایفسکی، آثار موزه‌ای و کلاسیکی که به پایان رسیده باشد نیست، بلکه به بخشی از فرهنگ میم یا الگوی رفتاری تبدیل شده است.
شفیعی همچنین با اشاره به تصویر داستایفسکی در روسیه امروز گفت: بیش از آنکه او را نویسنده بدانند، به عنوان روان‌شناس می‌شناسند؛ کسی که انسان را تا مغز استخوان درک کرده است. مردم خود را در شخصیت‌های او می‌بینند؛ «مرد» در «یادداشت‌های زیرزمینی» نمونه اولیه انسان درون‌گرای مدرن و مضطرب است و راسکولنیکوف کسی است که در بوته آزمایش اخلاق قرار می‌گیرد. در نگاه سیاسی، خط فکری تازه‌تری نیز وجود دارد که او را استدلال‌گر ایدئولوژیک می‌داند؛ برخی او را متفکر ارتودوکس و پیامبر می‌خوانند و برخی به میهن‌پرستی مسیحایی و ایده روسیه اشاره می‌کنند. زمانی که بحث‌های سیاسی داغ می‌شود، دو طرف مناقشه از داستایفسکی نقل‌قول می‌کنند و هر کدام به زعم خود از آثارش برداشت می‌کنند.
وی اضافه کرد: برای خواننده مدرن، داستایفسکی از تولستوی و تورگنیف به‌روزتر است. با این حال، نقدهایی نیز به آثارش وارد شده است؛ اینکه آثارش بیش از حد طولانی است، رنج درون شخصیت‌ها اغراق‌آمیز شده و حتی یک شخصیت آرام در رمان‌های او وجود ندارد. برای روس‌ها داستایفسکی اثری نیست که فقط در موزه جای داشته باشد؛ اثری به‌روز و قابل بازخوانی است، چیزی شبیه به یک آیین. دانش‌آموزان از او خسته می‌شوند، اما نسل زومر در تیک‌تاک و شبکه‌های اجتماعی از او نقل‌قول می‌کنند. مومنان به دنبال عمق مذهبی در آثارش هستند، سیاستمداران به دنبال استدلال‌ها، خوانندگان عادی به دنبال یافتن خود و زندگی خود در آثار او، و محققان خاطرنشان می‌کنند که خوانندگان آینده قطعاً جنبه‌های جدیدی در آثار این نویسنده کشف خواهند کرد.
نسبت داستایفسکی با انسان مدرن
فرناز شهیدثالث؛ مترجم کتاب «داستایفسکی در ۱۰ روایت» نیز در این نشست گفت: منتقدی صاحب‌نظر در قرن بیستم، از میان مقاله‌ها و یادداشت‌های انتقادی یک قرن درباره داستایفسکی، ۱۰ مقاله را برگزیده است. هر کدام از این مقاله‌ها از زاویه‌ای به شخصیت یا آثار او پرداخته‌اند. کنار هم گذاشتن این ۱۰ مقاله تصویر روشن‌تری از داستایفسکی ارائه می‌دهد؛ مثلا اینکه نسبت او با انسان چیست، با شهر چیست، با دین چیست و با فلسفه چیست؛ و درنهایت با در کنارهم گذاشتن این مقالات می‌توان نسبت داستایفسکی با انسان مدرن را دریافت. مسئله این مقالات تأیید یا تعریف از داستایفسکی نبوده؛ در برخی موارد، مانند مقاله فروید، انتقادات تندی نیز به شخصیت او وارد شده است.
وی افزود: من انسان ایرانی هم در این دنیای مدرن آواره‌ام. همه ما ناخواسته درگیر این دنیای مدرن هستیم و در این بخش با آدم‌های دیگر این دنیا شریک هستیم. اینجاست که داستایفسکی می‌تواند در فهم این بعد از خودم به من کمک کند. شاید بسیاری حوصله خواندن آثار قطور یا شخصیت‌های قهرمان و ضدقهرمان را نداشته باشند، اما داستایفسکی یکی از نویسندگانی است که در فهم هر شخصیت، به ما به عنوان ساکنان این دنیا کمک می‌کند.
ابراهیم اسماعیلی اراضی، دبیر نشست، در این بخش با اشاره به جمله آغازین مقاله فروید که شهیدثالث به آن اشاره کرد گفت: فروید در ابتدای مقاله خود می‌نویسد «در شخصیت پرمایه و باشکوه داستایفسکی می‌توان چهار بعد مختلف تشخیص داد: هنرمند خلاق، فرد روان‌نژند، اخلاق‌گرا و گناهکار. اما چگونه می‌توان به این پیچیدگی حیرت‌آور راه پیدا کرد؟» من این مقاله را کامل خواندم. فارغ از تعارف، با توجه به اینکه با چشم ویراستار نگاه می‌کنم، نثر پاکیزه‌ای در ترجمه خانم شهیدثالث پیش روی من بود.
نگاه کردن به دیگری همیشه بدون ارتکاب گناه نیست
حسین نورشرق؛ پژوهشگر فرهنگ‌شناسی، خواننده موسیقی و مدیر بخش آسیای میانه و خاورمیانه در کنسرواتوار چایکوفسکی مسکو، در ویدئوی خود با اشاره به دست‌نوشته‌های داستایفسکی گفت: سال‌هاست داستایفسکی را می‌خوانیم و درباره اندیشه‌ها و شخصیت‌هایش تحلیل می‌کنیم، اما کمتر به صفحه‌های دست‌نویس او مراجعه کرده‌ایم. در دست‌نوشته‌های داستایفسکی، در کنار کلمات، چهره‌ها، ساختمان‌ها، طرح‌های معماری و خط‌هایی دیده می‌شود که بیشتر شبیه خوش‌نویسی‌اند؛ انگار صرفاً خود کلمات برای نویسنده کافی نبوده‌اند.
این دانش‌آموخته فرهنگ‌شناسی از انستیتوی هنر شناسی مسکو افزود: پژوهشگری برجسته در حوزه داستایفسکی‌شناسی از آکادمی علوم روسیه سال‌هاست به این وجه از آفرینش هنری داستایفسکی توجه می‌کند. او در پژوهشی که ژانویه ۲۰۲۶ منتشر شده تاکید می‌کند نسخه‌های چاپی آثار داستایفسکی، هر قدر هم دقیق باشند، نمی‌توانند تمام اطلاعات موجود در دست‌نوشته‌های او را منتقل کنند. چیزهایی در صفحه‌های دست‌نویس وجود دارد که وقتی اثر به کتاب تبدیل می‌شود، از مقابل چشم ما کنار می‌روند و ما دیگر آنها را نمی‌بینیم. نمی‌شود ادعا کرد هر طراحی داستایفسکی می‌تواند کلید رمزگشایی معنا یا یک رمان باشد، اما نمی‌شود از کنار این تصاویر نیز به راحتی عبور کرد.
وی ادامه داد: کتابخانه دولتی روسیه در ماه‌های اخیر از تکمیل فرایند دیجیتال‌سازی مجموعه دست‌نوشته‌های داستایفسکی خبر داده است. امروز این امکان وجود دارد که به این صفحه‌ها مراجعه کنیم؛ نه برای پیدا کردن چند راز هیجان‌انگیز در حاشیه کاغذ، بلکه برای تماشای چیزی کمیاب‌تر؛ رد و رموز شکل گرفتن یک جهان هنری. اینجا این پرسش برای من مطرح می‌شود که آیا ممکن است به همان اندازه که داستایفسکی را از راه اندیشه‌ها شناختیم، از طریق شیوه نگاه بصری او به جهان هم بشناسیم؟
این پژوهشگر با مقایسه نقاشی‌های هیرونیموس بوش و «جنایت و مکافات» توضیح داد: در نقاشی‌های بوش، مرز بین انسان، حیوان و شیء روشن نیست؛ موجوداتی دیده می‌شوند که از تکه‌های مختلف ساخته شده‌اند. بخشی از آنها انسان است، بخشی جانور و بعضی وقت‌ها چیزی که نمی‌شود برایش نامی پیدا کرد. این تصاویر هم می‌توانند مضحک باشند و هم ترس‌آور. نیکولای کورسکی از موسسه ادبیات جهانی آکادمی علوم روسیه در پژوهشی که سال ۲۰۲۶ منتشر شده به شباهت‌های میان جهان تصویری بوش و رمان «جنایت و مکافات» پرداخته است. کورسکی توجه ما را به جزئیاتی جلب می‌کند که شاید هنگام خواندن رمان به سادگی از کنارشان گذشته باشیم؛ مثلاً گردن پیرزن رباخوار در توصیفات داستایفسکی به پای مرغ تشبیه می‌شود یا چهره صاحب میخانه در نگاه راسکولنیکوف حالتی پیدا می‌کند که انگار شبیه شیء فلزی است.
نورشرق ادامه داد: اما پرسش مهم‌تری هم وجود دارد. وقتی پیرزن رباخوار را از چشم راسکولنیکوف می‌بینیم، واقعاً با چه کسی روبه‌رو هستیم؛ با پیرزن یا با تصویری که راسکولنیکوف از او ساخته است؟ شاید این تغییر شکل پیش از آنکه درباره چهره پیرزن حرفی بزند، درباره نگاه راسکولنیکوف به ما خبر می‌دهد. انسان پیش از آنکه دست به خشونت بزند، گاهی در ذهن خود تصویری از طرف مقابل می‌سازد که خشونت علیه او را آسان‌تر می‌کند. طرف مقابل دیگر یک انسان کامل نیست؛ به مانع یا موجودی مزاحم تبدیل می‌شود که حذفش آسان است. در جهان داستایفسکی، نگاه کردن به دیگری همیشه عملی بدون ارتکاب گناه نیست.
این پژوهشگر با اشاره به بوی شهر در «جنایت و مکافات» افزود: شهر داستایفسکی را معمولاً با تصاویرش به یاد می‌آوریم؛ سن‌پترزبورگ، کانال‌ها، ساختمان‌ها، حیاط‌های بسته، راه‌پله‌های تنگ و اتاق‌های کوچک. اما شهر داستایفسکی چه بویی داشته است؟ در فصل اول «جنایت و مکافات»، پیش از آنکه به عمق افکار راسکولنیکوف راه پیدا کنیم، با شهری روبه‌رو می‌شویم که به تعبیر نویسنده هوایش خفه‌کننده است؛ گرمای شدید، گرد و غبار، بوی آهک، ازدحام مردم و بوی نامطبوعی که از میخانه‌ها بیرون می‌زند و به کوچه و خیابان هجوم می‌برد. داستایفسکی در متن روسی از واژه‌ای استفاده می‌کند که صریحاً معنای ناخوشایندی دارد و به تعفن یا بوی گند نزدیک است. بنابراین سن‌پترزبورگ در توصیفات داستایفسکی دیده نمی‌شود؛ بو هم می‌شود و این بو را باید تحمل کرد. قهرمان داستان باید این بو را تحمل کند و این بو در هوا می‌چرخد و سنگینی‌ای به وجود می‌آورد که بر بدن شخصیت‌های رمان سنگینی می‌کند.
نورشرق در بخش دیگری از سخنان خود به نقش آنا گریگوریونا، همسر داستایفسکی، اشاره کرد و گفت: در حفظ و انتقال این آثار، کسان دیگری هم سهم داشتند که معمولاً کمتر از خود نویسنده درباره آنها صحبت می‌شود؛ از جمله آنا گریگوریونا که نقش او در نگهداری، انتشار و انتقال میراث ادبی همسرش امروز هم موضوع پژوهش‌های آرشیوی تازه‌ای شده است. میراث یک نویسنده فقط آن چیزی نیست که می‌نویسد؛ سرگذشت پیچیده حفظ شدن، خوانده شدن و دوباره فهمیده شدن آثار او هم هست.
وی در پایان گفت: امروز در دویستمین سالگرد تولد داستایفسکی شاید دیگر لازم نباشد درباره عظمت او حرف بزنیم؛ عظمت نویسنده‌ای مثل داستایفسکی احتمالاً دیگر نیازی به اثبات ندارد. چیزی که برای من اهمیت دارد، زنده ماندن امکان طرح سؤال است؛ اینکه بتوانیم به نویسنده‌ای که فکر می‌کنیم می‌شناسیمش یک بار دیگر نزدیک شویم، اما با پرسش‌هایی که قبلاً از او نپرسیده‌ایم. ما داستایفسکی را نویسنده روح انسان می‌دانیم، اما دیدیم که این روح انسان در جهان او اصولاً از جسم جدا نیست؛ از چهره، از نگاه، از بوی خیابان، از حرکت انسان در اتاقی کوچک و حتی از حضور موجودی ناچیز روی دیوار همان اتاق جدا نیست. شاید برای رسیدن به پیچیده‌ترین پرسش‌های انسان، گاهی باید از همین چیزهای کوچک شروع کرد.
کاری که شعر در «شب‌های روشن» کرد
فرزاد مؤتمن؛ کارگردان «شب‌های روشن»، در این نشست با اشاره به ساخت این فیلم بر اساس داستان داستایفسکی گفت: تصمیم گرفته بودیم فیلمی خلوت با دو شخصیت بسازیم که با هم گفت‌وگو می‌کنند، اما مسئله‌ای پیش آمد و مسیر فیلم را عوض کرد. یک روز با سعید عقیقی بحث کردیم و به این نتیجه رسیدیم که در سینمای کشور ما، نمایش برخی ابرازهای عاطفی میان دو شخصیت با محدودیت روبه‌روست؛ ما چه کار باید می‌کردیم؟ سپس به این نتیجه رسیدیم که شخصیت‌های ما خجالتی‌اند و عواطف خود را به شکل دیگری بیان می‌کنند؛ آنها با شعر با یکدیگر گفت‌وگو می‌کنند.
وی افزود: برای شعرهای فیلم، سعدی را حتماً انتخاب کردیم و حافظ را کنار گذاشتیم، چون معانی دوگانه دارد و مشخص نیست درباره چه سخن می‌گوید؛ سعدی وقتی درباره یک زن غزل عشقی می‌گوید کاملاً واضح است. شاملو را انتخاب کردیم و فروغ را کنار گذاشتیم، چون همه از فروغ استفاده می‌کنند. شعرهایی از اخوان و ناظم حکمت نیز در فیلم آمد و یک شعر خارجی هم داشتیم که خیلی خارجی نباشد؛ از همین نزدیکی، ترکیه. کم‌کم این شعرها را کنار هم قرار دادیم و یک لحظه احساس کردیم فیلم بدون اینکه خودمان بخواهیم، دارد به یک ادای احترام به ادبیات فارسی تبدیل می‌شود. در دوره‌ای که گونه‌ای از فیلم در ایران محبوب شده بود و ویژگی‌هایی مانند عینک ری‌بن، گیتار و آواز ویگن و موتور داشت، فکر کردیم چه خوب است که فیلم ما از مسیر ادبیات عبور می‌کند و به تماشاگر می‌گوید فیلم عشقی فقط تکرار «دوست دارم» نیست؛ ما ۷۰۰ سال فرهنگ عشقی در ادبیات داریم.
این کارگردان ادامه داد: در داستایفسکی «شب‌های روشن» صحنه‌ای هست که مرد و زن به کنسرت می‌روند؛ با هم صحبت کردیم که کنسرت نروند و موسیقی سنتی ایرانی هم با فضای «شب‌های روشن» هم‌خوانی ندارد. خاطره‌ای تعریف کردم از روزی که سینما آزادی و سینما شهر قصه سوخت؛ من و پرتو مهتدی، منتقد فقید، تا ساعت یک صبح در سینما شهر قصه نشستیم و سوختن آن را تماشا کردیم. برای نسل ما سینما شهر فرنگ و سینما شهر قصه حکم معبد را داشت؛ در این سینماها فیلم‌سازی یاد گرفتیم، فلینی دیدیم، دنیس هاپر و بونوئل دیدیم و فیلم‌هایی را تماشا کردیم که همه سینماها نشان نمی‌دادند. سعید گفت اینها را به جلوی خرابه‌های سینما ببریم و بعد در سالن کوچک عصر جدید فیلم ببینند. احساس کردم این وضعیت بسیار به شرایط ایران نزدیک است که سینمایی به این بزرگی را از دست می‌دهند و به سالن‌هایی شبیه مینی‌بوس می‌روند.
مؤتمن گفت: فکر نمی‌کردم فیلم تا این اندازه محبوب شود؛ تصور می‌کردم فیلمی کاملاً ضدگیشه می‌سازیم و علاقه‌مندان چندانی نخواهد داشت. آن‌قدر مطمئن بودم که در نخستین سانس نمایش در جشنواره نرفتم فیلم را ببینم. همسرم که آن زمان منشی صحنه بود، فیلم‌نامه را خواند و گفت چقدر لوس است؛ واقعاً می‌خواهی این را بسازی؟ من فهمیدم چرا آن را لوس می‌داند؛ چون فیلم دیالوگ‌محور است. تهیه‌کننده گفت این مشاعره است، این شعر می‌گوید و آن شعر می‌گوید؛ قصه کجاست؟ به یاد جمله اندرو ساریس، منتقد آمریکایی، افتادم که می‌گفت سینما در نهایت تصاویری از یک زن و یک مرد در حال گفت‌وگو است. فکر کردم این را عملی کنیم؛ چگونه می‌شود فیلمی ساخت که دو نفر در آن حرف بزنند و اتمسفر آن چه شود؟ چون در سینما اتمسفر مهم‌تر از داستان است.
این فیلم‌ساز درباره نسبت سینما و ادبیات و با اشاره به صحبت‌های مطرح شده در جلسه گفت: چه خوب که در سینما بو نداریم، به معنای فیزیکی؛ وگرنه برای اقتباس از «بینوایان» باید با فاضلاب چه کار می‌کردیم؟ بو را در سینما از طریق واکنش شخصیت‌ها احساس می‌کنیم. سینما مسیرش به طور کلی از ادبیات جداست. من شخصاً معتقدم سینما هنری اتمسفریک است که از کنار هم قرار گرفتن صدا و تصویر ساخته می‌شود و آن اتمسفر، خود سینماست.
زندگی داستایفسکی خودش یک رمان است
قاسمعلی فراست؛ نویسنده در این نشست گفت: زندگی خود داستایفسکی یک رمان مفصل و خواندنی است که اگر کسی آن را بنویسد، کمتر از «جنایت و مکافات» یا «برادران کارامازوف» نخواهد بود. او پیش از فروپاشی خانواده‌اش زندگی خوبی داشت. سپس دچار فقر شد، در ۱۵ سالگی پدرش را از دست داد و در ۱۷ سالگی مادرش را. بیماری صرع به سراغش آمد، او را به عنوان خطاکار پای چوبه دار بردند و به دلیلی از اعدام نجات یافت. چهار سال نیز در اردوگاه کار اجباری گذراند. همه اینها را کنار هم بگذاریم؛ چنین انسانی باید منزوی و ناامید می‌شد و به خودکشی فکر می‌کرد؛ اما او به نویسنده‌ای درجه یک تبدیل شد که پس از دو قرن، علم روان‌شناسی امروز می‌گوید مسائلی که در «برادران کارامازوف» و «جنایت و مکافات» مطرح کرده، با علم روان‌شناسی و رفتارشناسی امروز هم‌خوانی دارد.
وی افزود: در «جنایت و مکافات» احتمالاً پنج صفحه به کشتن یک آدم اختصاص دارد و ۵۰۰ صفحه به عذاب وجدان؛ اینکه خدایا چه کنم، چرا این کار را کردم، چگونه از این عذاب رهایی یابم و چه کنم که آن فداکاری و مهربانی و دستگیری از انسان‌ها باعث نجاتم شود. راستکولنیکوف تصمیم می‌گیرد خود را در دادگاه معرفی کند و بگوید من آدم کشتم. تردید پشت در دادگاه که بروم یا نروم، او را مدام در رفت و برگشت قرار می‌دهد. اگر علم روان‌شناسی امروز بخواهد درباره رفتارشناسی چنین شخصیتی نظریه‌پردازی کند، به گمان من خود روان‌شناسی به تطابق رفتارشناسی این آدم با علم امروز اعتراف می‌کند؛ کسی که آن زندگی سخت، محرومیت، فقر، چوبه دار و از دست دادن خانواده را تجربه کرده و به نویسنده‌ای تبدیل شده که روان‌شناسان امروز، نوشته‌هایش را هم‌خوان با مبانی علم روان‌شناسی می‌دانند.
فراست ادامه داد: داستایفسکی از یک آدم انقلابی به یک مسیحی ارتودوکس تبدیل می‌شود. این تغییر ایدئولوژی و تغییر نگاه، حاصل روزگاری است که طی کرده، مسائلی که دیده و تجربه‌هایی که داشته است و به گمان من نشانه ارتقای اندیشه و پیشرفت است. همسرش آنا در ابتدا به نظرش قابل تحمل نبود، اما به تدریج چنان به او محبت کرد و از او دستگیری کرد که داستایفسکی به او علاقه پیدا کرد و با هم ازدواج کردند؛ این خود یک پارادوکس و یک سوژه داستانی است.
این نویسنده با اشاره به دقت داستایفسکی در توصیف رفتارهای کوچک گفت: او شخصیت‌هایش را زیر میکروسکوپ می‌گذارد و از رفتارهای بسیار ریز استفاده می‌کند؛ یک حرکت کوچک، یک نگاه، سر به زیر انداختن یا سکوت. این برخوردهای کوچک و به ظاهر جزئی، پس از دو قرن، امروز تازه در داستان ما فهمیده می‌شود که چه معنایی دارند و چه اندازه جذاب و قابل استفاده‌اند.
فراست درباره تفاوت نگاه داستایفسکی و ویکتور هوگو گفت: داستایفسکی می‌گوید درد اینجاست که آدمی روی زمین تنهاست. ویکتور هوگو پاسخ دقیقی می‌دهد؛ او درحال نگارش رمانش است که کسی وارد اتاقش می‌شود و می‌گوید: تنها نشستی! او می‌گوید تو که آمدی، من تنها شدم. می‌بینید چه تفاوت دیدی میان این دو هست؟ به نظر من شاید یکی از اشکال‌های داستایفسکی این باشد که خودش را تنها می‌دید؛ ای کاش این حرف را نزده بود. به نظر من آدمی اگر خود را دریابد، خود را بشناسد و زندگی و رشد خود را بر شناخت درون، وجدان و شعور خود بنا کند، به همان نقطه‌ای می‌رسد که ویکتور هوگو رسید: تو که آمدی من تنها شدم؛ من با نوشته‌هایم رشد می‌کنم، با آثارم حرف می‌زنم و با شخصیت‌هایی که می‌نویسم زندگی می‌کنم.