حوزه/ حجت‌الاسلام والمسلمین الهی دوست با اشاره به شیوه مرحوم حضرت آیت‌الله شبیری زنجانی در بررسی مسائل فقهی و اصولی، اظهار کرد: ایشان به نقل مشهور بودن یک دیدگاه یا ادعای وجود اجماع اکتفا نمی‌کردند؛ بلکه اقوال عالمان را بررسی می‌کردند تا روشن شود آیا واقعاً شهرت یا اجماعی در مسئله وجود دارد.
به گزارش خبرگزاری حوزه ازاصفهان، حجت‌الاسلام والمسلمین حمید الهی دوست شب گذشته در ششمین نشست «حیات بهشتی» با موضوع گفت‌وگو درباره ابعاد وجودی یار دیرین شهید بهشتی، حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی، که هبه همت سازمان فرهنگی شهرداری اصفهان برگزار شده بود به تبیین برخی ویژگی‌های علمی و روش اجتهادی این مرجع عالی‌قدر پرداخت و تتبع گسترده در منابع، بررسی مستقیم نسخه‌های خطی، ریشه‌یابی اقوال فقهی و دقت در ارزیابی روایات و قواعد اصولی را از برجسته‌ترین شاخصه‌های فقاهت ایشان برشمرد.
آغاز آشنایی با روش تحقیقی آیت‌الله شبیری زنجانی
حجت‌الاسلام والمسلمین الهی‌دوست با اشاره به نخستین حضور خود در درس حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی در مدرسه فیضیه، اظهار کرد: یکی از نکاتی که از همان جلسه نخست توجه مرا جلب کرد، دقت ایشان در بررسی متن روایات و نسخه‌های مختلف بود.
وی افزود: در یکی از جلسات، استاد روایتی را از کتاب وسائل‌الشیعه قرائت کردند و به نسخه بدل آن نیز توجه داشتند. این دقت برای طلبه‌ای که تازه در درس ایشان حاضر شده بود، بسیار جالب بود و نشان می‌داد که استاد به متن منابع و اختلاف نسخه‌ها توجهی جدی دارند.
بررسی نسخه‌های خطی؛ پایه‌ای برای اطمینان در استنباط فقهی
این استاد حوزه علمیه، بررسی مستقیم منابع و نسخه‌های خطی را از ویژگی‌های مهم روش علمی حضرت آیت‌الله‌العظمی شبیری زنجانی دانست و گفت: ایشان به‌جای اعتماد صرف به تحقیقات دیگران، نسخه‌های متعدد کتاب‌های مهم و قدیمی شیعه را از کتابخانه‌های مختلف گردآوری و با یکدیگر مقابله کرده بودند.
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست ادامه داد: ایشان نسخه‌های مختلف را با دقت بررسی و اختلافات آن‌ها را مشخص می‌کردند تا هنگام مراجعه علمی، امکان ارزیابی دقیق‌تر متن در اختیارشان باشد. این شیوه، علاوه بر استفاده شخصی، برای پژوهشگران دیگر نیز ارزشمند بود و برخی محققان برای انجام تحقیقات خود از نسخه‌هایی که ایشان در اختیار داشتند، بهره می‌بردند.
وی تأکید کرد: چنین رویکردی نشان‌دهنده آن است که فقاهت صرفاً با نقل اقوال و اعتماد به تحقیقات پیشین شکل نمی‌گیرد؛ بلکه مراجعه مستقیم به منابع و بررسی دقیق مستندات، نقش مهمی در رسیدن به نتیجه معتبر دارد.
ریشه‌یابی اقوال؛ فراتر از پذیرش شهرت و اجماع
حجت الاسلام و المسلمین الهی دوست با اشاره به شیوه حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی در بررسی مسائل فقهی و اصولی، اظهار کرد: ایشان به نقل مشهور بودن یک دیدگاه یا ادعای وجود اجماع اکتفا نمی‌کردند؛ بلکه اقوال عالمان را بررسی می‌کردند تا روشن شود آیا واقعاً شهرت یا اجماعی در مسئله وجود دارد و برداشت‌های رایج از سخنان گذشتگان تا چه اندازه با متن اصلی آن‌ها مطابقت دارد.
وی افزود: گاهی یک نظر علمی در آثار متأخران به‌عنوان دیدگاهی مشهور مطرح می‌شود، اما با مراجعه به نوشته‌های عالمان پیشین و مقایسه عبارت‌ها، ممکن است روشن شود که این برداشت نیازمند بازنگری است. معظم له برای رسیدن به چنین شناختی، وقت زیادی صرف بررسی اقوال و یافتن ریشه تاریخی و علمی نظریات می‌کردند.
این استاد حوزه علمیه با اشاره به شیوه علمی برخی فقهای بزرگ، از جمله آیت‌الله العظمی بروجردی و شیخ انصاری، خاطرنشان کرد: ریشه‌یابی اقوال و بررسی مسیر شکل‌گیری یک نظریه، هرچند روشی زمان‌بر است، می‌تواند اطمینان بیشتری در فرایند استنباط ایجاد کند.
بررسی دوباره قواعد فقهی و اصولی در مواجهه با مسائل جدید
وی یکی دیگر از ویژگی‌های روش علمی این مرجع تقلیدرا پرهیز از پذیرش بی‌چون‌وچرای قواعد دانست و گفت: گاهی پژوهشگران با بررسی چند نمونه به قاعده‌ای می‌رسند و سپس آن را در مسائل دیگر به کار می‌گیرند؛ اما ممکن است مسئله جدید، ابعاد و شرایط متفاوتی داشته باشد که بررسی دوباره قاعده را ضروری کند.
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست تصریح کرد: حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی در مواجهه با مسائل مختلف، قواعد فقهی و اصولی را نیز مورد بررسی مجدد قرار می‌دادند تا مشخص شود آیا قاعده مورد استناد، از نظر علمی و با توجه به شواهد موجود، قابل پذیرش است یا خیر.
وی افزود؛ در روش این فقیه برجسته، مباحث اصولی از مسائل فقهی جدا نبود؛ بلکه قواعد اصولی در خلال بررسی مسائل فقهی و متناسب با نیاز هر بحث مورد توجه و ارزیابی قرار می‌گرفت.
دقت در ارزیابی روایات و توجه به مجموعه قرائن
حجت الاسلام و المسلمین الهی دوست در ادامه به تفاوت رویکردهای علمی در ارزیابی روایات اشاره کرد و گفت: در بررسی اعتبار یک روایت، توجه به مجموعه قرائن و چگونگی کنار هم قرار گرفتن آن‌ها اهمیت دارد. صرف بررسی یک روایت یا اعتماد به برداشت اولیه، همیشه برای رسیدن به نتیجه نهایی کافی نیست.
وی افزود: آحضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی در ارزیابی اخبار، اقوال و شواهد مرتبط را با دقت بررسی می‌کردند و می‌کوشیدند با کنار هم قرار دادن قرائن، به اطمینان علمی لازم برای استنباط برسند. همچنین اهمیت و حساسیت موضوع نیز در میزان بررسی و ارزیابی شواهد مؤثر بود.
این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: چنین رویکردی نشان می‌دهد که استنباط فقهی نیازمند دقت در همه جوانب مسئله است و نمی‌توان بدون بررسی کافی، یک نتیجه را به همه موارد مشابه تعمیم داد.
بررسی دقیق مباحث لغوی در فهم آیات و روایات
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست، توجه به مباحث لغوی را از دیگر جلوه‌های دقت علمی معظم له دانست و اظهار کرد: ایشان در بررسی واژه‌ها به یک معنا یا برداشت رایج بسنده نمی‌کردند؛ بلکه دیدگاه‌های لغویان و کاربردهای مختلف واژه را بررسی می‌کردند تا معنای دقیق‌تر آن روشن شود.
وی با اشاره به بحث قرآنی «غَضِّ بَصَر» توضیح داد: در بررسی چنین تعابیری، باید میان معنای لغوی واژه و مقصود آن در سیاق آیه تفاوت قائل شد و با توجه به شواهد زبانی و قرائن مرتبط، درباره معنای دقیق آن داوری کرد.
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست افزود: این شیوه نشان می‌داد که حتی مباحثی که در نگاه نخست ساده به نظر می‌رسند، ممکن است نیازمند بررسی‌های گسترده و مراجعه به منابع متعدد باشند.
حافظه قوی در کنار دقت و تلاش علمی
این استاد حوزه علمیه با اشاره به حافظه قوی حضرت آیت‌الله العظمی شبیری زنجانی گفت: ایشان در موضوعات تاریخی و اطلاعات مرتبط با اشخاص، حافظه‌ای قابل توجه داشتند؛ به‌گونه‌ای که گاهی تاریخ تولد افراد را به یاد می‌آوردند، حتی زمانی که خود آن افراد آن تاریخ را فراموش کرده بودند.
وی با نقل خاطره‌ای از گفت‌وگوی خود با این مرجع عالی‌قدر، تأکید کرد که توانایی علمی ایشان تنها به حافظه محدود نمی‌شد؛ بلکه حاصل دقت، پیگیری و صرف وقت برای بررسی مسائل بود.
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست افزود: برخورداری از حافظه خوب هنگامی ارزش علمی بیشتری پیدا می‌کند که با مطالعه، تمرکز و تلاش مستمر همراه باشد؛ ویژگی‌هایی که در سیره علمی آیت‌الله شبیری زنجانی به‌روشنی دیده می‌شد.
روش علمی زمان‌بر، اما اطمینان‌بخش
حجت الاسلام و المسلمین الهی‌دوست در جمع‌بندی سخنان خود، روش علمی این مرجع تقلید را مبتنی بر بررسی عمیق، مراجعه مستقیم به منابع، مقایسه اقوال و ریشه‌یابی مسائل دانست و اظهار کرد: چنین روشی ممکن است رسیدن به نتیجه را طولانی‌تر کند، اما زمینه اطمینان بیشتر و استحکام علمی دیدگاه فقیه را فراهم می‌آورد.
وی ابراز امیدواری کرد که طلاب و پژوهشگران حوزه‌های علمیه با الگوگیری از این شیوه، در مسیر تحقیق، استنباط و خدمت علمی به معارف دینی گام بردارند.