حوزه/ رسانههای سرگرمیمحور در روزگار معاصر، دیگر صرفاً ابزار گذران اوقات فراغت نیستند، بلکه با ترویج لذتگرایی، فردگرایی و بازنمایی الگوهای کاذب قهرمانی، در تغییر باورها، تضعیف روحیه مقاومت و دگرگونی نظام ارزشی جوامع نقشآفرینی میکنند.
خبرگزاری حوزه | در روزگار معاصر که مرزهای جغرافیایی تحت تأثیر جریانهای نوین ارتباطی اهمیت پیشین خود را از دست دادهاند، نبردی بنیادین در اعماق ذهن و روان انسانها شکل گرفته است که میتوان آن را «جنگ معنوی» نامید. در این کارزار، رسانههای سرگرمکننده دیگر تنها ابزاری برای گذران اوقات فراغت یا تمدد اعصاب نیستند، بلکه به مثابه راهبردیترین ابزارهای فرهنگی، نقشی تعیینکننده در تغییر ساختارهای معرفتی و نظام ارزشهای جوامع ایفا میکنند.
سرگرمی در این دوران، نه یک محصول جانبی، بلکه قلب تپنده نبردی است که هدف آن نه تسخیر سرزمینها، بلکه تسخیر ارادهها و باورهاست. این رسانهها با بهرهگیری از تکنیکهای پیچیده بصری و روایی، مفاهیمی را در ذهن مخاطب نهادینه میکنند که در تضاد مستقیم با مبانی پایداری و ایستادگی قرار دارد. یکی از کلیدیترین کارکردهای رسانههای سرگرمیمحور در این بستر، تضعیف تدریجی و نظاممند روحیهی مقاومت است. این رسانهها با برجستهسازی مفرط «لذتگرایی آنی» و «فردگرایی مطلق»، افق دید مخاطب را به دایرهی تنگی از نیازهای غریزی و شخصی محدود میکنند. زمانی که تمام همّ و غم یک انسان در چارچوب مصرفگرایی و دستیابی به رفاه مادی خلاصه شود، مفاهیم متعالی همچون ایثار، فداکاری برای آرمانها و ایستادگی در برابر ظلم، مفاهیمی بیگانه یا حتی آزاردهنده جلوه خواهند کرد. در واقع، رسانه با ارائه روایتی رمانتیک و تقلیلیافته از زندگی، چالشهای واقعی جهان را نادیده میگیرد و مخاطب را در پیلهای از توهمات خوشایند محصور میکند که در آن، هرگونه «رنج مقدس» یا «تلاش مجاهدانه» بیمعنا به نظر میرسد.
تحریف ارزشهای مقاومت نیز از دیگر شیوههای اثرگذاری این رسانههاست. در بسیاری از تولیدات سینمایی و انیمیشنی، قهرمانانی بازنمایی میشوند که اگرچه ظاهراً در حال مبارزه هستند، اما انگیزههای آنان صرفاً شخصی، انتقامجویانه یا مبتنی بر برتریجوییهای نژادی و تکنولوژیک است. این الگوسازیهای کاذب، مفهوم اصیل «مقاومت» را که در فرهنگ اسلامی بر پایه عدالتخواهی و تکلیف الهی استوار است، مسخ کرده و آن را به یک کنش غریزی یا ملیگرایانه صرف تقلیل میدهند. در چنین فضایی، الگوی برتر نه «مجاهد فیسبیلالله»، بلکه ابرقهرمانی است که قدرت خود را از منابع مادی یا جهشهای ژنتیکی میگیرد، نه از پیوند با معنویت و ایمان.
این جابهجایی الگوها باعث میشود نسل جوان در مواجهه با فشارهای واقعی در شرایط جنگ سخت یا نرم، به جای اتکا به نیروی درونی و ایمان، دچار خلأ هویتی و احساس ناتوانی گردد، زیرا قهرمانان رسانهای او هیچ پیوندی با واقعیتهای معنوی و زیستبوم فرهنگیاش ندارند.
در مقابل این هجمه، اخلاق اسلامی در مصرف رسانه چارچوبی مستحکم برای صیانت از روح و اندیشه فراهم میآورد. در منطق اسلامی، زمان و قوای ادراکی انسان امانتهایی الهی هستند که مصرف آنها باید در راستای کمال و تعالی باشد. در شرایط جنگ معنوی، مصرف رسانه از یک عمل خنثی به یک «کنش اخلاقی و دفاعی» تبدیل میشود. اصل نخست در این رویکرد، «آگاهی و گزینشگری» است. یک مسلمان در مواجهه با محصولات رسانهای، نباید مصرفکنندهای منفعل باشد که اجازه دهد جریانهای رسانهای بیگانه، ذائقهی فرهنگی و اخلاقی او را مدیریت کنند.
تقوای رسانهای ایجاب میکند که فرد پیش از مواجهه با هر پیام، منبع، اهداف و پیامدهای تربیتی آن را ارزیابی کند. این به معنای انزوا نیست، بلکه به معنای حضور هوشمندانه در میدان است؛ حضوری که در آن، فرد میان «تفریح مشروع» که موجب نشاط روح برای بندگی بهتر میشود و «سرگرمی غافلکننده» که حجابی میان انسان و حقیقت میکشد، تمایز قائل میگردد.
علاوه بر این، در شرایطی که جامعه با جنگ سخت یا نرم دست و پنجه نرم میکند، مسئولیت اخلاقی در مصرف و بازنشر پیامهای رسانهای دوچندان میشود. اخلاق اسلامی حکم میکند که در چنین موقعیتهایی، رسانه باید ابزاری برای تقویت همبستگی ملی، تزریق امید و حفظ آرامش روانی جامعه باشد. مصرف رسانههایی که هدفشان ایجاد رعب، ناامیدی و سست کردن ارادهی عمومی است، از منظر اخلاق دینی مذموم تلقی میشود. در واقع، مصرف رسانه در دوران جنگ باید به مثابه بخشی از «جهاد تبیین» نگریسته شود.
هر کاربر با انتخابهای خود، یا در جبهه تقویت ارزشهای الهی و انسانی قرار میگیرد و یا نادانسته به پیادهنظام دشمن در تخریب مبانی اخلاقی جامعه تبدیل میشود. بنابراین، اخلاق رسانهای در اسلام تنها به «پرهیز از محتوای حرام» محدود نمیشود، بلکه شامل «انتخاب فعالانه محتوای حقمدار» و تولید جریانهای سرگرمکنندهای است که در عین جذابیت، روح حماسه، تفکر و معنویت را در کالبد جامعه بدمد. تنها در این صورت است که میتوان از بنبست سرگرمیهای پوچگرا خارج شد و رسانه را به بازویی قدرتمند برای صیانت از سبک زندگی اسلامی و ارزشهای والای انسانی تبدیل کرد.
سیدعبدالله میرخندان
