چین در سایه عقب‌نشینی آمریکا می‌کوشد با بهره‌گیری از نهادهای چندجانبه و نفوذ اقتصادی، نظم جهانی مطلوب خود را شکل دهد؛ نظمی که به‌رغم ادعای چندقطبی‌گرایی، بیش از آنکه بر تقسیم قدرت و مسئولیت استوار باشد در پی تثبیت هژمونی پکن است.

به گزارش تجارت نیوز، فایننشال تایمز با انتشار یادداشتی نوشت: رهبران جهان این هفته در شهر شنژن، از نزدیک با تصویری از جهانی آشنا خواهند شد که در صورت کنار رفتن آمریکا از جایگاه هژمونیک خود و افول نهایی نظم بین‌المللی لیبرال، ممکن است تحت رهبری چین شکل بگیرد.

به گفته افرادی که از جزئیات این نشست اطلاع دارند، اجلاس مجمع همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (APEC) که قرار است در قطب فناوری و اقتصاد پیشرفته جنوب چین برگزار شود، یکی از به‌شدت کنترل‌شده‌ترین نشست‌های این سازمان از زمان آغاز به کار آن در سال ۱۹۸۹ خواهد بود. این سازمان ۲۱ عضو دارد.

با توجه به اینکه دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا و ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، از جمله مهمانان احتمالی این نشست هستند، برنامه اجلاس به‌شدت محدود شده. برخلاف روال معمول چنین نشست‌هایی، هیچ برنامه غیررسمی یا فرصت استراحت و تعامل آزادانه میان رهبران در نظر گرفته نشده است.

در عوض، رهبران برای برگزاری دیدارهای دوجانبه با میزبان خود، شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، باید مسافتی ۲۰ دقیقه‌ای را طی کنند و به ویلای مجلل «کیلین» بروند؛ اقامتگاه دولتی ویژه مهمانان خارجی که در میان تپه‌های سرسبز و در مجاورت پارک سافاری ببرهای شنژن قرار دارد.

این مجمع که برنامه آن به‌شدت کوتاه و محدود شده، به گفته دیپلمات‌ها، ظاهرا با هدف کاهش فضای گفت‌وگوهای آزاد و بی‌واسطه‌ای طراحی شده که ویژگی نشست‌های پیشین بود. این رویکرد در شرایطی اتخاذ می‌شود که پکن بیش از گذشته خود را مرکز نظام چندجانبه‌گرایی جهانی معرفی می‌کند و می‌کوشد خلا رهبری ناشی از عقب‌نشینی آمریکا در دوره دولت ترامپ را پر کند.

فرصت‌سازی «شی»؟

شی جین‌پینگ سال گذشته ابتکاری موسوم به «ابتکار حکمرانی جهانی» را مطرح کرد؛ طرحی دیپلماتیک برای ایجاد نظام بین‌المللی «عادلانه‌تر و منصفانه‌تر» که در عین حال با «تمام اشکال یک‌جانبه‌گرایی، هژمونی، سلطه چند کشور و سیاست‌های بلوکی» مخالفت می‌کند؛ موضعی که انتقادی آشکار از آمریکا به شمار می‌رود.

با این حال، در حالی که تحلیلگران چینی از تلاش فزاینده پکن برای تغییر نظم جهانی با هدف بازتاب بهتر منافع کشورهای در حال توسعه، که در مجموع «جنوب جهانی» خوانده می‌شوند، استقبال می‌کنند، تحلیلگران و دیپلمات‌های غربی تردید دارند که برداشت چین از چندجانبه‌گرایی با مفهوم متعارف این اصطلاح همخوانی داشته باشد.

به باور آنان، نشست شنژن نمونه روشنی از رویکرد چین است؛ رویکردی که بر نمایش هماهنگی و همبستگی جهانی تأکید می‌کند، اما هم‌زمان فضای لازم برای بحث واقعی میان کشورها و تصمیم‌گیری مشترک را محدود می‌سازد.

آن‌ها معتقدند چین، علیرغم حمایت لفظی از چندقطبی‌گرایی، در عمل تمام تمرکز خود را بر رقابت قدرت‌های بزرگ گذاشته است. برای مثال، انتظار می‌رود محور اصلی نشست APEC، دیدار احتمالی سه‌جانبه شی، پوتین و ترامپ و همچنین سومین دیدار دوجانبه رهبران آمریکا و چین از ماه مه تاکنون باشد.

پیام اصلی این رویکرد آن است که چین در صورت تبدیل شدن به قدرت هژمونیک جهان، هژمونی متفاوتی از آمریکا را دنبال خواهد کرد. پکن خواهان حفظ نهادهای چندجانبه‌ای مانند سازمان ملل و سازمان تجارت جهانی است، اما به باور تحلیلگران غربی، می‌کوشد این نهادها را با نظام لنینیستی خود سازگار کند؛ نظامی که در آن رهبران حزب کمونیست، قواعد را از بالا به پایین تعیین می‌کنند.

رایان هاس، مدیر مرکز جان ال. تورنتون چین فعال در موسسه بروکینگز، گفت: «چین به شدت به دنبال آن است که به قدرت برتر آسیا و یکی از قدرت‌های پیشرو در صحنه جهانی تبدیل شود. این کشور انتظار دارد دیگران در قبال منافع بنیادینش از خود تبعیت نشان دهند و می‌خواهد هسته لیبرال نظم بین‌المللی را از درون تهی کند».

با این حال، هرچند چین به‌تدریج زیرساخت‌های لازم برای شکل دادن به نظم جدید را فراهم می‌کند، حمایت کشورهای در حال توسعه را به دست می‌آورد و از قدرت تجاری عظیم خود بهره می‌گیرد، موفقیت این تلاش‌ها قطعی نیست. حتی اگر آمریکا آماده واگذاری سلطه خود باشد، هنوز روشن نیست که قدرت اقتصادی به‌تنهایی بتواند جایگاه هژمونیک را برای پکن به ارمغان بیاورد.

تحلیلگران می‌گویند چین با وجود برخورداری از یکی از بزرگ‌ترین ارتش‌های جهان، ظاهرا تمایلی ندارد قدرت نظامی خود را فراتر از مناطق پیرامونی‌اش به نمایش بگذارد یا نقشی تعیین‌کننده در حل‌وفصل منازعات ژئوپلیتیکی خارج از مرزهایش ایفا کند. پکن می‌خواهد از نهادهای بین‌المللی مانند سازمان ملل برای تغییر قواعد و انطباق آن‌ها با دستورکار خود استفاده کند، اما در مقطع کنونی حاضر نیست مانند آمریکا یا هژمون‌های پیشین، منابع لازم را برای تامین کالاها و خدمات عمومی جهانی، از جمله امنیت بین‌المللی، اختصاص دهد.

هاس در این باره گفت: «جاه‌طلبی‌های چین به‌وضوح در حال آشکار شدن است، اما همچنان مشخص نیست که این کشور تا چه اندازه توان تحقق آن‌ها را خواهد داشت».

اعتمادبه‌نفس آشکار حزب کمونیست

حزب کمونیست چین در مواضع علنی خود، اعتمادبه‌نفس فوق‌العاده‌ای نسبت به جایگاه جهانی این کشور نشان می‌دهد.

پس از پنجمین نشست عمومی کمیته مرکزی حزب در ماه گذشته، که گردهمایی قدرتمندترین نهاد تصمیم‌گیری حزب به شمار می‌رود، وزارت خارجه چین نشستی مطالعاتی برگزار کرد تا درس‌ها و الگوهای موردنظر پکن برای سایر کشورهای جهان را تشریح کند.

در بیانیه این نشست آمده: «باید فعالیت‌های تبلیغاتی خارجی خود را به‌طور فعال پیش ببریم و تصویر باشکوه و جایگاه والای دبیرکل شی جین‌پینگ را به‌عنوان رهبر تراز اول یک حزب بزرگ و کشور بزرگ، به‌طور کامل به نمایش بگذاریم. باید جامعه بین‌المللی را ترغیب کنیم که به شرق بنگرد، از چین بیاموزد و از حزب [کمونیست] درس بگیرد».

شی از زمان به قدرت رسیدن به‌عنوان دبیرکل حزب کمونیست در سال ۲۰۱۲، سیاست خارجی تهاجمی‌تر و قاطعانه‌تری را در پیش گرفته است. او راهبرد پیشینیان خود موسوم به «پنهان کردن توانایی‌ها و صبر کردن برای فرصت مناسب» را کنار گذاشته؛ راهبردی که بر کم‌اهمیت جلوه دادن قدرت و جاه‌طلبی‌های فزاینده چین با هدف جلوگیری از حساس شدن رقبای غربی تاکید داشت.

تحلیلگران برای نشان دادن این تغییر رویکرد، به تحولات مهمی اشاره می‌کنند؛ از افزایش رزمایش‌های نظامی چین در اطراف تایوان و ساخت جزایر مصنوعی در دریای چین جنوبی گرفته تا تشدید منازعات اقتصادی با آمریکا.

اوج این روند زمانی رقم خورد که پکن با استفاده از محدودیت‌های صادراتی بر عناصر خاکی کمیاب، که برای تولیدات صنعتی و فناوری حیاتی هستند، ترامپ را وادار کرد سال گذشته در جنگ تجاری عقب‌نشینی کند. بسیاری در چین این اتفاق را نشانه‌ای از آن دانستند که این کشور دست‌کم از نظر اقتصادی به جایگاه قدرتی هم‌تراز آمریکا رسیده است.

با این حال، برخلاف ادبیات قاطع و تهاجمی مقام‌های پکن، محافل دانشگاهی چین بحث‌هایی پیچیده‌تر و ظریف‌تر درباره نوع قدرتی که این کشور باید به آن تبدیل شود و چگونگی رقابت با آمریکا مطرح می‌کنند.

در پژوهشی که جینگ من، استاد دانشگاه نرمال شرق چین در شانگهای، بر پایه بررسی ۱۰۰ مقاله دانشگاهی چینی انجام داده و نتایج آن در کتاب «جامعه فراآتلانتیک و چین در عصر گسست: شرکا، رقبا و دشمنان» منتشر شده است، تحلیلگران چینی می‌گویند پکن نه خواهان رویارویی با آمریکا است و نه قصد دارد نظام بین‌المللی موجود را به‌طور کامل سرنگون کند؛ نظامی که خود یکی از بهره‌مندان اصلی آن بوده است.

جینگ نوشت: هدف چین این است که «نفوذ بیشتری بر تصمیم‌گیری‌های بین‌المللی اعمال کند.

او همچنین معتقد است حمله روسیه به اوکراین، «احساس رقابت ایدئولوژیک میان دولت‌های دموکراتیک و اقتدارگرا را تقویت کرده» و در نتیجه، چین با «چالش‌های بیشتری» از سوی آمریکا و اتحادیه اروپا روبه‌رو شده است.

برای دهه‌ها، تفکر چینی درباره دیپلماسی بین‌المللی تحت تاثیر دو رویکرد بوده: «آمریکامحوری»، به معنای تمرکز بر رقابت با آمریکا، و «چین‌محوری»، یعنی باور ذاتی به برتری و استثنایی بودن چین.

برای مثال، در مقاله‌ای درباره مسائل سیاست‌گذاری چین در سال ۲۰۰۸، به ذهنیتی اشاره شده بود که تاکید داشت: «اگر آمریکا رو به افول برود، چه کسی جز ما می‌تواند رهبری جهان را بر عهده بگیرد؟» این مقاله که تانگ شیپینگ از دانشگاه فودان و چی داپنگ از دانشگاه دفاع ملی ارتش آزادی‌بخش خلق چین آن را نوشته و پایگاه پکنولوژی بازنشر کرده بود، نسبت به شکل‌گیری ذهنیت «گروه دو» یا G2 هشدار می‌داد؛ وضعیتی که در آن چین و آمریکا بخواهند به‌تنهایی جهان را اداره کنند.

اما این ایده پس از تنش‌زدایی سال گذشته میان ترامپ و شی، بار دیگر در داخل چین و در محافل بین‌المللی مطرح شده است.

ژنگ یونگ‌نیان از دانشگاه چینی هنگ‌کنگ در شنژن و سان یی‌شین از آکادمی علوم اجتماعی شانگهای، در مقاله‌ای جدید نوشته که ترامپیسم «مرکز ثقل رقابت قدرت‌های بزرگ را بیش از پیش به سمت ساختاری موسوم به گروه دو بالفعل سوق می‌دهد».

پاسخ شی به عقب‌نشینی آمریکا از نظام بین‌المللی‌ که این کشور پس از جنگ جهانی دوم بنیان گذاشت، ابتکار حکمرانی جهانی است؛ طرحی که در کنار مجموعه‌ای دیگر از ابتکارها در حوزه‌های توسعه بین‌المللی، امنیت و تمدن قرار می‌گیرد.

یو جیه، پژوهشگر ارشد مسائل چین در اندیشکده چتم‌هاوس، مدعی است ابتکار حکمرانی جهانی از شکل‌گیری نظمی واقعاً چندقطبی‌تر حمایت می‌کند. این ابتکار همچنان سازمان ملل را نهاد محوری حکمرانی جهانی می‌داند، اما در عین حال برای کشورهای در حال توسعه و غیرمتعهدِ عضو جنوب جهانی، در تعیین قواعد و اولویت‌های بین‌المللی نقش و نفوذ بیشتری قائل است.

یو در این باره گفت: «چین واقعاً به دنبال تبدیل شدن به هژمونی جدید جهان، آن‌گونه که آمریکا بوده، نیست.» به گفته او، آمریکا ائتلاف‌های نظامی گسترده و مبادلات اقتصادی مستمر میان شرکای خود را ترویج کرده است، در حالی که چین می‌خواهد «نحوه انجام بازی را طراحی کند» و در «تعریف ماهیت نهادهای بین‌المللی» صدای بلندتری داشته باشد.

وانگ یی، وزیر خارجه چین، ماه گذشته در مجمع ابتکار حکمرانی جهانی در شیونگ‌آن، شهر آرمان‌گرایانه‌ای که در نزدیکی پکن در حال ساخت است، به‌طور مستقیم میان نشست APEC و اصلاحات سازمان ملل از یک سو و این ابتکار از سوی دیگر پیوند برقرار کرد.

او همچنین فهرستی از حوزه‌های دیگری را مطرح کرد که به گفته او به حکمرانی و مقررات‌گذاری بیشتر نیاز دارند؛ از جمله عرصه‌های دریایی، بستر دریاها، فضا و مناطق قطبی. وانگ همچنین گفت چین خواهان تغییر در «حکمرانی جهانی حقوق بشر» است تا «توسعه» در اولویت بالاتری قرار گیرد. چین مدت‌هاست با تاکید غرب بر حقوق مدنی و سیاسی فردی و استانداردهای جهان‌شمول حقوق بشر مخالفت کرده است. او اعلام کرد پکن کارگاهی برگزار خواهد کرد تا به «سایر کشورهای در حال توسعه برای ارتقای ظرفیت‌های خود» در زمینه دیدگاه چین درباره حقوق بشر کمک کند.

پکن علاوه بر نهادهایی مانند APEC و سازمان ملل، که از طریق ائتلاف گروه ۷۷ کشورهای در حال توسعه از جنوب جهانی حمایت می‌کند، از تشکل‌های چندجانبه غیرغربی مانند گروه بریکس نیز برای افزایش نفوذ خود بهره می‌گیرد.

تنوع گسترده این سازمان‌ها، که اعضای رقیبی مانند هند را نیز دربر می‌گیرند، در عمل اتحاد آن‌ها بر سر سیاست‌های مشخص و اجرایی را دشوار می‌کند. با این حال، به گفته جان سزین، از پژوهشگران موسسه بروکینگز و مدیر پیشین امور چین در شورای امنیت ملی آمریکا، چنین گروه‌بندی‌هایی به پکن امکان می‌دهند نفوذ کافی به دست آورد تا کشورهای دیگر را به پذیرش اولویت‌های بنیادین چین، از جمله ادعای حاکمیت بر تایوان، وادار کند.

او مدعی است: «آن‌ها می‌خواهند به اندازه‌ای قدرت داشته باشند که حتی نیازی نباشد منافع چین را برای کشورهای دیگر توضیح دهند. هدفشان این است که کشورها اولویت های چین را درونی کنند و از بیان مواضعی که با خواست پکن در تضاد است، خودداری کنند».

افزون بر این، صرف نمایش وحدت نیز برای چین اهمیت دارد. یون سان، مدیر برنامه چین در اندیشکده استیمسون در واشنگتن، می‌گوید: «چینی‌ها از طریق چندجانبه‌گرایی و سازمان‌های چندجانبه می‌خواهند این تصویر را ایجاد کنند که چین نماینده جنوب جهانی است؛ یا دست‌کم همچنان به دیدگاه‌های جنوب جهانی اهمیت می‌دهد، در حالی که دیگر قدرت‌های بزرگ عملا در حال زیر پا گذاشتن منافع کشورهای جهان هستند».

کشورهای در حال توسعه همچنین بزرگ‌ترین دریافت‌کنندگان کالاها و خدمات عمومی جهانی بوده‌اند که چین در اختیار جهان قرار داده است. برنامه «کمربند و جاده» پکن تاکنون بیش از یک تریلیون دلار در زیرساخت‌های حمل‌ونقل، انرژی و حوزه‌های دیگر سرمایه‌گذاری کرده است. هرچند چین متهم است که کشورهای دریافت‌کننده این سرمایه‌گذاری‌ها را در دام بدهی گرفتار می‌کند، برخی حامیان این طرح معتقدند بسیاری از این کشورها در غیر این صورت هرگز به چنین حجم بزرگی از سرمایه‌گذاری دسترسی پیدا نمی‌کردند.

اگرچه هزینه‌کرد چین در طرح کمربند و جاده دیگر به سطح گذشته نیست، پکن امسال برنامه جدیدی برای کمک به کشورهای در حال توسعه در حوزه هوش مصنوعی راه‌اندازی کرده است. این برنامه قرار است با ایجاد «مراکز همکاری در زمینه کاربردهای هوش مصنوعی»، هزاران نفر از کشورهای جنوب جهانی را برای استفاده از مدل‌های هوش مصنوعی چینی آموزش دهد.

هاس فعال در موسسه بروکینگز در این باره گفت: «اگر چین بتواند خود را رهبر چیزی معرفی کند که آن را اکثریت جهانی می‌نامد، در بازآرایی مناسبات جهانی موفق خواهد شد؛ به‌گونه‌ای که نظم بین‌المللی پس از جنگ جهانی دوم، که تا حد زیادی به سود دموکراسی‌های لیبرال شکل گرفته بود، جای خود را به ساختاری بدهد که چین با آن احساس راحتی بیشتری می‌کند».

هژمونی بدون مسئولیت؟

با وجود آنکه جایگاه چین به‌عنوان یک ابرقدرت اقتصادی و تجاری غیرقابل انکار است، برخی معتقدند جاه‌طلبی پکن برای ایجاد نظمی جهانی با محوریت چین، هنوز با موانع و فاصله زیادی تا تحقق روبه‌رو است.

تحلیلگران می‌گویند به‌جز طرح کمربند و جاده، ابتکارهای جهانی چین با سرمایه‌گذاری‌های ملموس و قابل‌توجهی همراه نیستند؛ برخلاف آمریکا که چه در مسیر درست و چه نادرست، چشم‌انداز خود از نظم جهانی را با ابزارهایی چون طرح مارشال، نظام مالی مبتنی بر دلار، ائتلاف‌های امنیتی، کمک‌های گسترده بین‌المللی و دیگر اشکال مشارکت جهانی پشتیبانی کرده است.

یو جیه از چتم‌هاوس در مقاله‌ای جدید نوشت: «چین هرچه بیشتر خود را مدافع اصلاح حکمرانی جهانی و حامی چندجانبه‌گرایی معرفی می‌کند، اما همچنان از تعهد به اختصاص منابع مالی در مقیاسی که در گذشته با رهبری جهانی همراه بوده، خودداری می‌کند».

برخی نیز این پرسش را مطرح می‌کنند که آیا پکن تمایل یا توانایی لازم را برای اعمال قدرت و تامین ثبات ژئوپلیتیکی بیشتر در جهان دارد یا خیر.

سزین فعال در موسسه بروکینگز مدعی است: «اگر بخواهیم رفتار چین را در صورت تبدیل شدن به قدرت هژمونیک جهان در یک عبارت خلاصه کنیم، باید گفت: قدرت بدون مسئولیت».

او معتقد است مجموعه ابتکارهایی که شی در چند سال گذشته مطرح کرده، بیشتر جنبه «تزئینی» دارند، در حالی که در مواجهه با منازعات واقعی، این ملاحظات ژئوپلیتیکی و منافع ملی است که رفتار پکن را تعیین می‌کند.

برای مثال، چین با وجود تاکید بر ضرورت پایبندی کشورها به منشور سازمان ملل و اصل حاکمیت ملی، هرگز حمله گسترده روسیه به اوکراین را محکوم نکرده است. همین انفعال را می‌توان در قبال ایران نیز مشاهده کرد؛ جایی که چین نقش محسوسی بر مذاکرات برای دستیابی به صلح نداشته است.

سزین در این باره مدعی شد: «آن‌ها صرفا بر منافع محدود و ملی خود متمرکزند».

در مقابل، دانشگاهیان پکن استدلال می‌کنند که چین اساسا از قدرت لازم برای پایان دادن به این درگیری‌ها برخوردار نیست. آن‌ها برای اثبات این ادعا به تلاش‌های بی‌نتیجه ترامپ از زمان بازگشت به قدرت برای متوقف کردن جنگ اوکراین و همچنین درگیری آمریکا با ایران اشاره می‌کنند.

سزین اضافه می‌کند که سیاست منفعلانه‌تر پکن در قبال منازعات جهانی شاید در نهایت به سود این کشور تمام شود. چین به‌عنوان دومین ابرقدرت جهان، نیازی ندارد مسئولیت‌های بیشتری بر عهده بگیرد و می‌تواند اجازه دهد آمریکا مرتکب اشتباه شود، در حالی که خود به‌تدریج بر نفوذش می‌افزاید.

او در این باره گفت: «آن‌ها راضی‌اند که به پیروزی‌های کوچک و تدریجی دست پیدا کنند.» به گفته این تحلیلگر، پیامد این رویکرد در گذر زمان، تضعیف تدریجی برتری‌های آمریکا بدون برانگیختن واکنشی تهاجمی از سوی واشنگتن است.

استیون تسانگ و اولیویا چئونگ در کتاب جدید خود با عنوان «راهبرد جهانی چین در دوران شی جین‌پینگ» استدلال می‌کنند که هدف بلندمدت پکن، شکل دادن به نظامی بین‌المللی با عناصری از مفهوم تاریخی «تیان‌شیا» به معنای «همه زیر آسمان» است. بر اساس این ایده تاریخی، زمانی که امپراتوری چین ثروتمند، قدرتمند و از نظر فناوری پیشرفته‌تر بود، کشورهای دیگر به‌طور طبیعی از آن تبعیت می‌کردند و برای دریافت راهنمایی به آن چشم می‌دوختند.

بنابراین، نشست APEC دقیقا همان نوع مجمع چندجانبه‌ای است که چین می‌تواند از طریق آن رویکرد خود به هژمونی را به اجرا بگذارد؛ در حالی که از چندقطبی‌گرایی سخن می‌گوید، می‌کوشد جایگاه خود را در رقابت قدرت‌های بزرگ ارتقا دهد.

در این میان، محدود شدن بحث‌های آزاد ظاهراً اهمیت چندانی ندارد. حتی نشست معمول شورای مشورتی کسب‌وکار APEC برای ارائه گزارش به رهبران نیز، به گفته یکی از افراد آگاه، از برنامه حذف شده است.

یک دیپلمات ارشد خارجی از یکی از کشورهای شرکت‌کننده درباره برنامه کوتاه‌شده اجلاس در این باره گفت: «نحوه برگزاری این نشست قطعا نمونه‌ای از APEC با ویژگی‌های چینی است».

او افزود: «کوتاه کردن برنامه‌ها و حتی برگزاری دیدارهای دوجانبه در بالای تپه، همه‌چیز را حول محور میزبان متمرکز کرده است».