شیراز-ایرنا- همه از درد گردن و خستگی چشم می‌گویند، اما آسیب اصلی جای دیگری است و گوشی هوشمند آرام‌آرام جای تفکر، گفت‌وگو و آرامش را گرفته و روان ما را بی‌صدا فرسوده می‌کند، بدون آنکه حتی متوجه شویم.
به گزارش خبرنگار ایرنا، امروزه فضای مجازی همه را درگیر کرده است؛ از کودک تا سالمند همه به نوعی با آن در ارتباط‌اند، اما میزان این درگیری‌ها متفاوت است.
در این میان، بیشتر توجه‌ها به آسیب‌های جسمی معطوف شده است و همه از دردهای اسکلتی، ضعف بینایی و کم‌تحرکی می‌گویند، در حالی که کارشناسان هشدار می‌دهند آسیب‌های روانی این پدیده بسیار عمیق‌تر و پنهان‌تر است و کمتر دیده می‌شود.
چرخه‌ای که آرام شروع می‌شود
بسیاری از افراد وقتی احساس تنهایی، اضطراب یا بی‌حوصلگی می‌کنند، به گوشی پناه می‌برند.
این رفتار در لحظه آرامش کوتاهی می‌آورد، اما پس از کنار گذاشتن گوشی، همان احساسات نه‌تنها برطرف نمی‌شوند، بلکه شدت می‌گیرند؛ فرد نه با کسی گفت‌وگو کرده و نه به خودش رسیده است و این چرخه بارها تکرار می‌شود و به تدریج به وابستگی می‌انجامد، وابستگی‌ای که فرد را از دنیای واقعی دورتر می‌کند.
وقتی تمرکز از دست می‌رود
یکی از مهم‌ترین آسیب‌ها، کاهش توان تمرکز است؛ مغز در مواجهه مداوم با محتوای متنوع و سریع فضای مجازی، به تحریک‌های پیوسته عادت می‌کند و نتیجه این است که فعالیت‌های عمیق‌تر مانند مطالعه، درس خواندن یا حتی گفت‌وگوی طولانی، کسل‌کننده و دشوار می‌شوند.
این مسئله در کودکان و نوجوانان شدیدتر است، زیرا مغز آن‌ها در حال شکل‌گیری است و الگوهای توجه در همین سال‌ها تثبیت می‌شود.
فاصله‌ای که دیده نمی‌شود
آسیب دیگر فاصله‌افتادن میان اعضای خانواده و زوجین است، صحنه‌ای تکراری در بسیاری از خانه‌ها که ۲ نفر کنار هم نشسته‌اند، اما هر کدام در دنیای خود و پشت صفحه‌ای کوچک هستند.
گفت‌وگوها کم می‌شوند، دلخوری‌ها بیان نمی‌شوند و به تدریج احساس تنهایی در کنار هم شکل می‌گیرد و این فاصله بی‌صدا ایجاد می‌شود و بی‌صدا عمیق می‌شود.
طلاق عاطفی واژه‌ای عجیب و غریب نیست، اگر زوجین زودتر به خود نیایند و زندگی خود را رها کنند، به مرور به این واژه غریب می‌رسند در نهایت موبایل و فضای مجازی مهر طلاق را در شناسنامه‌شان می‌نشاند.
اعتیاد به موبایل چگونه پیوند خانواده‌ها را از هم می‌گسلد؟
متخصص روانپزشکی و فوق تخصص روان‌تنی و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا بیان کرد: عدم حضور روانی افراد در جمع خانواده، با توجه به اینکه امروزه اکثر افراد با گوشی‌های هوشمند و فضای مجازی سرگرم هستند، فرآیند تخریبی شدیدی در اعتماد و صمیمیت میان اعضای خانواده ایجاد می‌کند.
آروین هدایتی افزود: استفاده از موبایل برای هر گروه سنی آسیب‌های خاص خود را به همراه دارد و اگرچه این ابزار می‌تواند مفید باشد، اما در صورت عدم استفاده صحیح، پیامدهای نگران‌کننده‌ای خواهد داشت.
هدایتی در ادامه در خصوص برخورد با کودکانی که مدام در حال استفاده از گوشی موبایل هستند، توضیح داد: وقتی کودک به جای تعامل با خانواده، درگیر ورق زدن صفحات مجازی می‌شود، عملا تمرکز خود را نسبت به دنیای پیرامون از دست می‌دهد.
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز بیان کرد: گاهی در مراحل اولیه درمان، تصور می‌شود کودک دچار اختلال کم‌توجهی یا بیش‌فعالی است، اما مشخص می‌شود که این مسئله ناشی از تمرکز بیش از حد بر فضای مجازی و آسیب‌های ناشی از آن است.
وی افزود: این وضعیت در نهایت منجر به پرخاشگری کودک و ایجاد تنش‌های مداوم در محیط خانه می‌شود.
هدایتی با اشاره به پیامدهای تربیتی در کودکان اظهار کرد: وقتی کودک به استفاده از موبایل عادت می‌کند، کنترل آن دشوار شده و در صورت تلاش والدین برای گرفتن گوشی، واکنش‌های پرخاشگرانه نشان می‌دهد.
او تصریح کرد: والدین گاهی برای فرار از نق‌زدن‌های کودک، این ابزار را در اختیار او قرار می‌دهند که این خود فرصت‌های آموزشی و تربیتی را از بین می‌برد و این مسئله پیامدهای اجتماعی سنگینی نیز برای آینده کودک دارد، چرا که او روابط معمول اجتماعی را به درستی یاد نمی‌گیرد و ممکن است درگیر گوشه‌گیری یا رفتارهای خشونت‌آمیز در فضای مجازی شود که اصلاح آن‌ها بسیار دشوار خواهد بود.
این متخصص روان‌پزشک در مورد آسیب‌ها برای نوجوانان و جوانان نیز گفت: موبایل باعث کمرنگ شدن ارتباط با خانواده می‌شود و افراد به جای اعتماد به اعضای خانواده، تمایل پیدا می‌کنند با افرادی در فضای مجازی دردودل کنند که ممکن است شناختی از آن‌ها نداشته باشند و در نهایت آسیب ببینند.
فضای مجازی یا دیوار نامرئی؟
وی در خصوص رابطه زوجین نیز خاطرنشان کرد: وابستگی به موبایل می‌تواند منجر به طلاق‌های عاطفی و حتی طلاق‌های واقعی شود.
این متخصص با تاکید بر اینکه فضای مجازی اغلب نسخه‌ای ایده‌آل و گاهی خیالی از واقعیت را نمایش می‌دهد، گفت: موبایل می‌تواند افراد را از مواجهه با چالش‌های زندگی و حل مشکلات واقعی دور کند.
وی افزود: این ابزار به نوعی مانند دیواری میان افراد، به‌ویژه میان زوج‌ها و میان کودکان و والدین قرار می‌گیرد، بنابراین والدین باید پیش از هر چیز خود الگو باشند تا بتوانند از این آسیب‌ها پیشگیری کنند.
نشانه‌هایی که باید جدی گرفت
تشخیص آسیب‌های حاصل از موبایل و فضای مجازی نیازی به تخصص ندارد و کافی است به رفتار خود و اطرافیان نگاه کنیم.
بی‌قراری هنگام دوری از گوشی، برداشتن گوشی پیش از هر کار دیگر در آغاز روز، بی‌حوصلگی و زودرنجی، کاهش انگیزه برای فعالیت‌های واقعی و دیر خوابیدن به بهانه «فقط چند دقیقه دیگر»، از نشانه‌های هشدار هستند.
وجود چند مورد از این نشانه‌ها به معنای ضرورت بازنگری در رابطه با فضای مجازی است.
از مدیریت زمان استفاده از موبایل تا پرهیز از تله مقایسه زندگی‌ها
عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی شیراز در خصوص راهکارهای مقابله با انزوای ناشی از فضای مجازی اظهار کرد: برای اصلاح رفتارهای فرزندان، ابتدا خود والدین باید الگو باشند و اگر خودشان الگوی رفتاری درستی را رعایت نکنند، نمی‌توانند انتظار داشته باشند که کودکان و نوجوانان بر اساس قوانین آن‌ها رفتار کنند.
وی افزود: هر خانواده‌ای نیاز مبرمی به تعریف ساعت‌های بدون موبایل دارد تا اعضای خانواده بتوانند در کنار هم نشسته و به معاشرت واقعی بپردازند.
این متخصص در مورد مدیریت فرزندان نیز بیان کرد: باید برای کودکان و نوجوانان محدودیت‌های زمانی مشخصی تعریف شود، به طوری که برای یک کودک این زمان در نهایت نیم ساعت و برای نوجوان بین یک تا ۲ ساعت باشد.
هدایتی تصریح کرد: این نظارت باید به جای تهدید و توهین، از طریق همدلی و همراهی با کودکان انجام شود تا آن‌ها به جای درگیر شدن در روابط خیالی مجازی، به سمت روابط انسانی معمول هدایت شوند.
عضو هیات علمی دانشگاه شیراز در پاسخ به این پرسش که آیا حذف کامل موبایل راهگشاست یا خیر، گفت: هر ابزاری باید در حد معقول و منطقی خود استفاده شود؛ می‌توان از فضای مجازی به صورت آموزشی و به همراه والدین استفاده کرد تا نظارت بر فعالیت‌های کودک تسهیل شود.
وی افزود: خانواده‌ها باید برنامه‌های جایگزینی مانند پیاده‌روی یا تماشای فیلم دسته جمعی را جایگزین زمان‌های محدود شده موبایل کنند تا جو مثبت و گفت‌وگوهای مشترک دوباره به خانه بازگردد.
فضای مجازی را جایگزین فضای زندگی نکنیم
آسیب‌های جسمی قابل مشاهده‌اند و درمان‌پذیر، اما فرسایش روانی آرام و تدریجی است و تا زمانی که به مرحله بحران نرسد، جدی گرفته نمی‌شود.
گوشی هوشمند ابزاری مفید است، اما نباید جایگزین زندگی، جایگزین گفت‌وگو، حضور واقعی و تفکر شود.
پرسش ساده اما مهم این است که آخرین بار چه زمانی گوشی را کنار گذاشتیم و واقعا در کنار خانواده‌مان بودیم؟