حوزه / استاد حوزه و دانشگاه با تبیین آیه چهارم سوره مبارکه مجادله، «رعایت انعطاف در جریمه» و «تناسب مجازات با رفع آسیب و ایجاد فایده» را از اصول فرهنگی و مدیریتی تربیت در قرآن دانست و تأکید کرد: هدف از تخفیف در جریمه باید بازگشت فرد به ایمان توحیدی و نبوی باشد، نه تأمین منافع شخصی و مالی.
به گزارش خبرنگار خبرگزاری حوزه ازتهران، حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی، استاد حوزه و دانشگاه، در جلسه تفسیر قرآن کریم که در مسجد علوی تهران برگزار شد، با تبیین آیه چهارم سوره مبارکه مجادله، به تشریح برخی اصول فرهنگی و مدیریتی تربیت در قرآن کریم پرداخت.
وی با اشاره به احکام کفاره ظهار و ترتیب مقرر برای انجام آن اظهار کرد: یکی از اصول مهم در نظام تربیتی قرآن، رعایت انعطاف در تعیین جریمه است؛ به این معنا که مجازات نباید به‌گونه‌ای تعیین شود که فرد توان انجام آن را نداشته باشد و در صورت ناتوانی نیز فرصت جبران و بازگشت را به‌کلی از دست بدهد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی افزود: ترتیب کفاره باید به‌گونه‌ای باشد که امکان انجام تکلیف برای افراد فراهم شود و توانایی و شرایط مکلف نیز مورد توجه قرار گیرد؛ بنابراین، انعطاف در جریمه از یک‌سو موجب تسهیل تکلیف و از سوی دیگر زمینه‌ساز اصلاح و بازگشت فرد خواهد بود.
هدف از انعطاف در جریمه، بازگشت به ایمان است
استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به عبارت «ذَٰلِکَ لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ» در آیه چهارم سوره مجادله، هدف از این احکام را بازگشت افراد به ایمان توحیدی و نبوی دانست و گفت: مربی و مدیر هنگام اعمال انعطاف باید این هدف را در نظر داشته باشد و بداند که تخفیف در جریمه برای بازگشت و اصلاح فرد است، نه برای تحقق اهداف دیگر.
وی ادامه داد: گاهی ممکن است فردی در جایگاه مدیریت یا تربیت، از جریمه صرف‌نظر کند تا افراد مجموعه خود را از دست ندهد یا انگیزه‌های مالی و اقتصادی در تصمیم او اثرگذار باشد؛ درحالی‌که چنین رویکردی با هدف اصلی این انعطاف تفاوت دارد.
حجت الاسلام والمسلمین رضوی تصریح کرد: در نظام تربیتی، نباید منافع شخصی و موقعیت مربی محور تصمیم‌گیری باشد؛ بلکه باید زمینه بازگشت فرد به مسیر الهی و اصلاح رفتار او فراهم شود.
جریمه باید به رفع آسیب و ایجاد فایده منجر شود
وی دومین اصل تربیتی قابل برداشت از آیه را تناسب جریمه با رفع خلل و ایجاد فایده عنوان کرد و گفت: جریمه باید به‌گونه‌ای تعیین شود که علاوه بر جبران آسیب ایجادشده، آثار مثبت و سازنده‌ای نیز برای فرد یا جامعه به همراه داشته باشد.
حجت‌الاسلام والمسلمین رضوی با اشاره به آثار تربیتی کفارات اظهار کرد: برای نمونه، اطعام نیازمندان علاوه بر جنبه جبرانی، می‌تواند به کاهش فقر و گرسنگی کمک کند و روزه گرفتن نیز زمینه تقویت استقامت درونی و خودکنترلی فرد را فراهم می‌آورد. از این منظر، در احکام الهی حتی جریمه و کفاره نیز با هدف رشد و اصلاح فرد و جامعه همراه است.
استاد حوزه و دانشگاه خاطرنشان کرد: مجموعه‌های تربیتی نیز هنگام تعیین جریمه باید بررسی کنند که چه نوع مجازاتی می‌تواند یکی از آسیب‌های موجود را برطرف کند یا فایده‌ای برای فرد و مجموعه به همراه داشته باشد. بنابراین، در این زمینه نباید شتاب‌زده تصمیم گرفت، بلکه لازم است آثار تربیتی و اجتماعی جریمه مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به ضرورت توجه به زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی بروز فساد افزود: در برخورد با مفاسد اجتماعی، صرفاً مجازات فرد کافی نیست و باید ریشه‌ها و زمینه‌های شکل‌گیری فساد نیز مورد بررسی قرار گیرد؛ چراکه برخورد مؤثر باید علاوه بر جنبه بازدارندگی، به اصلاح شرایط و تقویت اعتماد عمومی منجر شود.
حجت الاسلام والمسلمین رضوی در جمع‌بندی مباحث خود، دو اصل «انعطاف در جریمه با هدف بازگشت فرد به ایمان توحیدی و نبوی» و «تناسب جریمه با رفع آسیب و ایجاد فایده» را از نکات تربیتی آیه چهارم سوره مجادله برشمرد و گفت: این فایده می‌تواند در سطح فردی، با تقویت خودکنترلی و استقامت، یا در سطح اجتماعی، با کاهش آسیب‌ها و افزایش بازدارندگی در برابر فساد، تحقق پیدا کند.
وی در پایان اعلام کرد که در جلسه آینده، دو نکته دیگر از آیه چهارم سوره مبارکه مجادله بررسی خواهد شد.