تحریریه آوش/ تصمیم درباره تعطیلی مدارس در روزهای جنگ، ناترازی انرژی یا آلودگی هوا برای خانوادهها ابعاد مختلفی پیدا میکند. از نگرانی برای سلامتی کودکان تا خطر افت تحصیلی با تعطیلیهای پی در پی که بیشتر سال تحصیلی را در بر میگیرد
تهران در این روزها خاکستری است. بنظر میرسد دود همه کوچه و خیابانها را بلعیده باشد. اما با این حال این شهر در روزهایی که شاخص آلودگی هوا به محدوده ناسالم میرسد، همچنان به فعالیت روزمرهاش ادامه میدهد. از طرفی مدارس هم با اولویت آموزش حضوری باز هستند. این موضوع سلامت دانشآموزان را در معرض تهدید قرار میدهد ولی تعطیلی مدارس و تداوم آموزش مجازی هم نگرانی خانوادهها از افت تحصیلی را بیشتر میکند. حالا خانوادهها میان دو نگرانی جدی گرفتار شدهاند. همه اینها در حالی است که در روزهای گذشته بر اساس دادههای وبسایت بینالمللی پایش کیفیت هوا، IQAir، تهران دومین شهر آلوده جهان ثبت شده است. ماجرایی که مستقیم سلامت شهروندان را تحت تاثیر قرار خواهد داد.
تعطیلی مدارس برای هر خانواده یک معنا دارد
تصمیم درباره تعطیلی مدارس در روزهای جنگ، ناترازی انرژی یا آلودگی هوا برای خانوادهها ابعاد مختلفی پیدا میکند. از نگرانی برای سلامتی کودکان تا خطر افت تحصیلی با تعطیلیهای پی در پی که بیشتر سال تحصیلی را در بر میگیرد.
یک مادر شاغل که دخترش در کلاس سوم ابتدایی تحصیل میکند، آموزش غیرحضوری را سختترین بخش از سال تحصیلی گذشته میداند و میگوید: «روزهای زیادی در سال گذشته مجبور شدم دخترم را با خودم به محل کار ببرم، چون شرکت ما تعطیل نبود. با وجود تمام تأکیدهایی که درباره حمایت از مادران، بهخصوص مادران سرپرست خانوار، مطرح میشود، در زمان غیرحضوری شدن مدارس عملاً من حمایتی ندیدم. بارها از طرف مدیر بالادستیام تذکر شنیدم که برای فرزندم که مدرسه نمیرود، فکری بکنم. بیشتر از یک هفته نتوانستم دخترم را با خودم به محل کار ببرم و برای بقیه روزها از مادرم خواستم به خانه ما بیاید و کمکم کند. حالا نگرانم که دوباره به دلیل آلودگی هوا یا خدای نکرده اتفاقاتی مثل جنگ، موج تعطیلی مدارس شروع شود».
در مقابل، برای بعضی دیگر از والدین، نگرانی از سلامت جسمی فرزندان آنقدر جدی است که حاضرند دشواریهای تعطیلی مدارس را به جان بخرند. پدری که از وضعیت هوای تهران نگران است و ترجیح میدهد مدارس تعطیل شوند تا بتواند فرزندش را برای مدتی از شهر خارج کند. این پدر میگوید: «برخلاف خیلی از پدر و مادرها، من استقبال میکنم که مدارس تعطیل شوند تا پسرم را از تهران بیرون ببرم. خودم هر روز که به محل کار میروم، احساس درد در ریه و گلو دارم. با این شرایط، ریه بچه کوچکی که هر روز او را به مدرسه میفرستیم چقدر توان تحمل این آلودگی را دارد؟ نگرانم که بزرگسالی این بچهها با چه بیماریهایی همراه شود. سلامت فرزندم از هر چیزی مهمتر است. اگر همسرم موافق بود، همین حالا به خاطر پسرم وسایلمان را جمع میکردیم و به شمال میرفتیم».
اما نگرانی خانوادهها فقط به سلامت جسمی و دشواریهای کاری محدود نمیشود. برای بعضی والدین، آموزش مجازی یادآور تجربهای است که به اعتقاد آنها هنوز آثارش در وضعیت تحصیلی فرزندانشان باقی مانده است. یک مادر خانهدار که پسرش سالهای ابتدایی تحصیل را پشت سر میگذارد، آموزش غیرحضوری را معادل عقبماندگی تحصیلی میداند و میگوید: «این تعطیلیها و آنلاین شدن کلاسها برای من مساوی با بیسواد شدن پسرم است. از همان سال اول ابتدایی که کرونا شروع شد تا آلودگیهای هرساله و بعد هم جنگ، مدام با تعطیلی و آموزش غیرحضوری مواجه بودیم. نتیجهاش این شد که پسرم مرتب به کلاسهای تقویتی نیاز پیدا کرد. اصلاً از آنلاین شدن کلاسها استقبال نمیکنم، چون در این شرایط عملاً تمام مسئولیت آموزش بچهها روی دوش ما پدر و مادرها میافتد. از طرف دیگر، هوا هم بهشدت آلوده است و واقعاً نمیدانم این شرایط چه بلایی سر بچههایمان میآورد».
معلمها قربانی دیگر کلاسهای آنلاین
یک معلم مقطع ابتدایی که در پایه دوم دخترانه تدریس میکند، آموزش مجازی را تجربهای دشوار و کمبازده میداند و معتقد است این شیوه بهویژه برای دانشآموزان مقطع ابتدایی نمیتواند جایگزین مناسبی برای حضور در کلاس درس باشد و میگوید: «تدریس در کلاس مجازی بسیار سختتر است، انرژی بیشتری از معلم میگیرد و بازدهی کمتری دارد. امیدوارم دوباره تجربه آموزش مجازی را نداشته باشیم، چون با هر بار غیرحضوری شدن مدارس، تمام سیستم آموزشی به هم میریزد. برای بعضی مقاطع، بهخصوص ابتدایی، حضور در کلاس اهمیت بسیار زیادی دارد. ما در سالهایی که آموزش مجازی داشتیم، عملاً بخشی از فرایند آموزش کودکان را از دست دادیم. بخشی از یادگیری در تعاملات کلاس، بازیها و گفتوگوهای معمول میان معلم و دانشآموز شکل میگیرد. چیزی که بهسادگی در کلاس آنلاین اتفاق نمیافتد». این معلم توضیح میدهد که برخلاف تصور عمومی، آموزش مجازی نهتنها از حجم کار معلمان کم نمیکند، بلکه مسئولیتهای آنها را چند برابر میکند: «در زمان کلاس زمان زیادی صرف اتصال بچهها میشود، از طرفی مدیریت کلاس سخت است و آپلود فایلها و چک کردن تکالیف، همه دردسر جدی است. در آخر هم متوجه میشویم دانش آموز آنطور که باید درس را متوجه نشده است».
عوارض یک آلودگی غیر قابل کنترل
آلودگی هوا در تهران بار دیگر به یکی از نگرانیهای جدی شهروندان تبدیل شده است؛ بحرانی که از یک سو سلامت عمومی، بهویژه سلامت کودکان و دانشآموزان را تهدید میکند و از سوی دیگر، تصمیمگیری درباره تعطیلی مدارس را به مسئلهای پیچیده تبدیل کرده است. در شرایطی که شاخص آلودگی هوا به محدوده ناسالم میرسد، نهتنها خبری از توقف فعالیتهای روزمره شهر نیست، بلکه مدارس با اولویت دادن به آموزش حضوری به فعالیت خود ادامه میدهند. این در حالی است که تعطیلیهای مکرر در سالهای گذشته و جایگزینی آموزش حضوری با آموزش مجازی پیامدهای قابلتوجهی برای نظام آموزشی و خانوادهها به همراه داشته است.
با این حال روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵، بر اساس دادههای وبسایت بینالمللی پایش کیفیت هوا، IQAir، شاخص آلودگی هوای تهران به عدد ۱۹۳ رسید و این شهر در جایگاه دوم آلودهترین شهرهای بزرگ جهان قرار گرفت.
با این شرایط محمدصادق معتمدیان، استاندار تهران در مصاحبه روزهای گذشته تأکید کرد که آموزش حضوری همچنان اولویت دارد و مدارس تنها در صورت تصمیم اختصاصی مراجع مسئول به آموزش غیرحضوری منتقل خواهند شد. همچنین اعلام شد که تصویب آییننامه دورکاری کارکنان دولت به معنای تعطیلی مدارس نیست.
این تصمیم در شرایطی اتخاذ شده که خطرات آلودگی هوا برای سلامت شهروندان، بهویژه گروههای حساس، بارها مورد تأکید متخصصان قرار گرفته است. به طور مثال اردیبهشت سال گذشته، رئیس مرکز ملی هوا و اقلیم سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به نتایج یک نظرسنجی در استان تهران، از مرگ سالانه ۵۰ هزار نفر بر اثر آلودگی ناشی از ذرات معلق خبر داده بود. همچنین نسبت به افزایش روزهای ناسالم ناشی از آلاینده ازن هشدار داده بود که در سالهای اخیر بیش از ۴۰ روز در سال، هوای تهران به دلیل افزایش این آلاینده در شرایط ناسالم قرار گرفته است.
دومین علت مرگ در ایران؛ مرگ بر اثر آلودگی
ابعاد این بحران در آمارهای حوزه سلامت قابل مشاهده است. مردادماه امسال، رئیس مرکز تحقیقات آلودگی هوای دانشگاه علوم پزشکی تهران اعلام کرد که آلودگی هوا پس از فشار خون بالا، دومین عامل خطر تهدیدکننده سلامت در ایران است و سالانه حدود ۵۸ هزار مرگ منتسب به آن ثبت میشود. طبق گفتههای رئیس مرکز تحقیقات آلودگی این دانشگاه، بین ۱۲ تا ۱۵ درصد از کل مرگومیرها در کشور با آلودگی هوا ارتباط دارد. همچنین کودکان زیر پنج سال، سالمندان، زنان باردار، افراد دارای بیماریهای زمینهای و اقشار کمبرخوردار را از گروههای آسیبپذیرتر در برابر این معضل معرفی کرده است.
خطر افت تحصیلی بیشتر برای دانش آموزان
با این حال، تصمیمگیری برای تعطیلی مدارس تنها به ملاحظات بهداشتی محدود نمیشود. تجربه سالهای گذشته نشان داده است که آموزش غیرحضوری هزینههای سنگینی برای دانشآموزان و خانوادهها داشته است. بر اساس گزارشی که وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی در مهرماه منتشر کرد، ۲۸ درصد والدین اعلام کردهاند که فرزندانشان عمدتاً در دوره آموزش مجازی یادگیری نداشتهاند و ۵۹ درصد نیز کیفیت یادگیری در این شیوه را ضعیفتر از آموزش حضوری ارزیابی کردهاند. علاوه بر این، ۹ درصد دانشآموزان مورد بررسی به هیچ دستگاهی برای دسترسی منظم به آموزش مجازی دسترسی نداشتهاند. پیامدهای این وضعیت تنها به افت تحصیلی محدود نمانده است. طبق همین گزارش، ۳۶ درصد والدین از کاهش ساعات کاری یا ترک شغل به دلیل شرایط آموزشی فرزندانشان خبر دادهاند و ۳۴ درصد افزایش هزینهها و فشار اقتصادی را تجربه کردهاند. از سوی دیگر، ۵۷ درصد کودکان بازمانده از تحصیل به سه دهک پایین درآمدی تعلق دارند؛ آماری که نشان میدهد آموزش غیرحضوری میتواند شکاف آموزشی و نابرابری اجتماعی را عمیقتر کند.
مدرسه آخرین مکان برای تعطیلی
در همین راستا، خبرگزاری تسنیم در ۲۵ آبان گزارش داد که وزارت آموزشوپرورش با توجه به پیامدهای آموزشی، روانی و اقتصادی تعطیلیهای مکرر، به دنبال ساماندهی این وضعیت و به حداقل رساندن تعطیلی مدارس است. رویکرد جدید این وزارتخانه بر این مبناست که تعطیلی مدارس نباید نخستین گزینه در مواجهه با بحرانها باشد. این موضع با توصیه مشترک نهادهایی مانند سازمان ملل، سازمان جهانی بهداشت، یونسکو، یونیسف و بانک جهانی نیز همخوانی دارد که بر بازگشایی سریع مدارس و تبدیل شدن آنها به آخرین مکان برای تعطیلی تأکید میکنند.
