هر ملتی در مسیر تاریخ خود، روزهایی را تجربه می‌کند که ایستادن بر سر آرمان‌ها، سنجه‌ای برای شناخت هویت جمعی‌اش می‌شود. امروز نیز جامعه اسلامی در یکی از همان نقطه‌های تاریخی قرار دارد.
هر ملتی در مسیر تاریخ خود، روزهایی را تجربه می‌کند که ایستادن بر سر آرمان‌ها، سنجه‌ای برای شناخت هویت جمعی‌اش می‌شود. امروز نیز جامعه اسلامی در یکی از همان نقطه‌های تاریخی قرار دارد؛ نقطه‌ای که پرسش اصلی، نه چگونگی کنار آمدن با سختی‌ها، بلکه چگونگی استوار ماندن بر مدار حق است. پاسخ این پرسش را باید در منطق قرآن و سیره اهل‌بیت(ع) جست‌وجو کرد؛ همان‌جا که پایداری، یک تاکتیک زودگذر نیست، بلکه سنتی الهی و برخاسته از عمق باور توحیدی است که در سرآمدان اندیشه دینی تجلی یافته و راهنمای امت در عبور از گردنه‌های سخت تاریخ شده است.
در ایامی که یاد حضرت فاطمه زهرا(س)، نخستین مدافع حریم ولایت و الگوی تام استقامت، دل‌ها را معطر کرده، به سراغ حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر علی مصباح یزدی، عضو هیئت علمی مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره) رفته‌ایم تا از زاویه معرفتی، ببینیم پشتوانه‌های قرآنی و روایی استقامت چیست و چگونه یک جامعه دینی می‌تواند با تکیه بر آن‌ها، مسیر عزت و نصرت الهی را طی کند. مشروح این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید.
سنت تاریخی آزمون و تقابل حق و باطل
حجت الاسلام مصباح یزدی در ابتدا با اشاره به ریشه‌های تاریخی و معرفتی تقابل حق و باطل توضیح می‌دهد: تقابل اسلام با کفر و جبهه حق با باطل، امری همیشگی و ریشه‌دار در طول تاریخ حیات بشر است. خدای متعال از همان نخستین روزی که حضرت آدم(ع) را خلق فرمود، میدان آزمایش و ابتلای انسان را رقم زد. در همان زمان شیطان به ذات مقدس الهی سوگند یاد کرد تمامی بنی‌آدم را از مسیر راست منحرف کند، چنان‌که قرآن کریم از زبان او می‌فرماید: «فَبِعِزَّتِکَ لَأُغْوِیَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ». (سوره ص، آیه ۸۲) از همان نقطه، مبارزه حق با باطل آغاز شد و تا آخرین روزی که انسانی روی کره زمین زندگی می‌کند، این تقابل ادامه خواهد داشت. این عرصه، میدان امتحانی بزرگ برای تک‌تک آحاد بشر است تا مشخص شود چه کسانی راه الهی را در پیش می‌گیرند و در برابر انحرافات ایستادگی می‌کنند و چه کسانی دچار تزلزل می‌شوند. وی در ادامه تبیین جریان تاریخی حق و باطل یادآور می‌شود: این مبارزه پایان‌ناپذیر در عصر پیامبر اکرم(ص)، دوران امامان معصوم(ع) و در طول قرن‌های پس از ظهور اسلام، همواره به شکل‌های گوناگون استمرار داشته است. شکل و ظاهر این تقابل در هر زمان متناسب با شرایط، ظرفیت انسان‌ها و سطح فکری جامعه تغییر می‌یابد. جبهه مقابل حق نیز با بهره‌گیری از تجربه‌های گذشته و متناسب با امکانات خود در هر عصر، به نحوی در برابر جریان حقیقت صف‌آرایی می‌کند. گاهی این تقابل در قالب مواجهه مستقیم رخ می‌دهد تا جلو نفوذ معارف الهی را بگیرد و گاه در قالب‌های پیچیده‌تر بروز می‌یابد.
تغییر تاکتیک دشمن به فشار و تحریم اقتصادی
این عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در تشریح تغییر تاکتیک‌های دشمنان اسلام بیان می‌کند: وقتی روش‌های مستقیم کارساز نشود و جامعه اسلامی در برابر فشارهای اولیه پایداری ورزد، جبهه مقابل به راه‌های جایگزین متوسل می‌شود. یکی از این ابزارها، ایجاد مشکلات و فشارهای معیشتی و اقتصادی است تا از این طریق، باورها و اراده مؤمنان را تضعیف کند. در تاریخ صدر اسلام می‌خوانیم مشرکان قریش برای به سازش کشیدن پیامبر(ص) و دلسرد کردن مسلمانان، محاصره اقتصادی شدیدی را در شعب ابی‌طالب تحمیل کردند. آن‌ها هرگونه دادوستد و ارتباط با مسلمانان را ممنوع کردند تا جامعه نوپای اسلامی را زیر فشار قرار دهند و آنان را مجبور به دست کشیدن از آرمان‌هایشان کنند.
وی با تطبیق این سنت تاریخی بر شرایط معاصر تصریح می‌کند: امروز نیز ابزار فشار اقتصادی و تحریم به عنوان راهبردی برای انفعال جوامع اسلامی به کار گرفته می‌شود. هدف اصلی از این تضییق‌ها، واداشتن امت اسلامی به صرف‌نظر کردن از استقلال، عزت و باورهای خویش است. اگرچه ممکن است این روش‌ها در جوامعی که از عمق معرفتی و روحی کافی برخوردار نیستند اثرگذار باشد، اما جامعه‌ای که بر سر سفره معارف اهل‌بیت(ع) پرورده شده و درس عزت را از سیره حضرت زهرا(س) و امامان معصوم(ع) آموخته است، در برابر این توفان‌ها دچار تزلزل نمی‌شود و استواری خود را حفظ می‌کند.
ضرورت نمایش اقتدار و نفی سازش‌پذیری
دکتر مصباح یزدی با اشاره به دستورهای صریح قرآن کریم درباره برخورد اقتدارآمیز در برابر زیاده‌خواهان خاطرنشان می‌کند: خدای متعال در قرآن کریم مؤمنان را به ایستادگی قاطعانه و نمایان کردن اقتدار دینی فرامی‌خواند و می‌فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا قَاتِلُوا الَّذِینَ یَلُونَکُمْ مِنَ الْکُفَّارِ وَلْیَجِدُوا فِیکُمْ غِلْظَةً وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ مَعَ الْمُتَّقِینَ». (سوره توبه، آیه ۱۲۳) این آیه شریفه صراحتاً دستور می‌دهد جبهه حق باید چنان استحکام و قدرتی از خود نشان دهد که زیاده‌خواهان در آنان هیچ‌گونه ضعف و عقب‌نشینی احساس نکنند. نشان دادن ضعف، راه را برای فشارهای بیشتر و انفعال‌های بعدی هموار می‌کند.
این استاد حوزه با نقد نگاه‌های انفعالی و تبیین زیاده‌خواهی تمامی‌ناپذیر جبهه باطل اضافه می‌کند: قرآن کریم به روشنی هشدار می‌دهد زیاده‌خواهان تا زمانی که مؤمنان را از اصول و هویت دینی خود جدا نکنند، دست از تقابل برنمی‌دارند؛ چنان‌که می‌فرماید: «وَلَا یَزَالُونَ یُقَاتِلُونَکُمْ حَتَّی یَرُدُّوکُمْ عَنْ دِینِکُمْ إِنِ اسْتَطَاعُوا». (سوره بقره، آیه ۲۱۷) بنابراین، هرگونه عقب‌نشینی از اصول به امید جلب رضایت زیاده‌خواهان، تصوری نادرست است؛ زیرا آنان تنها زمانی خشنود می‌شوند که جامعه اسلامی از عزت و هویت مستقل خود به‌طور کامل دست بردارد.
تحقق وعده نصرت الهی در سایه پایداری
عضو هیئت علمی مؤسسه امام خمینی(ره) در تحلیل سنت نصرت الهی و شرط تحقق آن می‌گوید: آنچه جامعه اسلامی را در برابر بزرگ‌ترین قدرت‌های مادی دنیا سرافراز نگه‌می‌دارد، نه اتکا به ابزارهای ظاهری، بلکه ایمان عمیق به وعده تخلف‌ناپذیر الهی است. خدای متعال مؤکداً وعده داده یاری‌کنندگان دینش را پشتیبانی فرماید: «وَلَیَنْصُرَنَّ اللَّهُ مَنْ یَنْصُرُهُ». (سوره حج، آیه ۴۰) وقتی ملتی برای اعلای کلمه حق و تحقق ارزش‌های دینی حرکت کند و از غیر خدا نهراسد، مشمول این نصرت حتمی خواهد شد.
وی با اشاره به تجلی این نصرت در تاریخ معاصر اظهار می‌کند: ایستادگی بر مدار حق و اعتماد به نصرت غیبی، معادلات مادی را برهم می‌زند. در طول تاریخ بارها دیده شده جوامع مؤمن با وجود دست‌پایین در امکانات مادی، به برکت پایداری و هدایت الهی توانسته‌اند در برابر قدرت‌های بزرگ مادی قد علم کنند. این سرافرازی و عدم انفعال، محصول مستقیم ایمان به معارف عترت طاهره(ع) و پیوند عمیق میان مردم و رهبری دینی است.
معنای حقیقی عقلانیت دینی و مرزبندی با انفعال
این کارشناس معارف اسلامی در تبیین معنای حقیقی عقلانیت دینی توضیح می‌دهد: گاهی در فضای جامعه، مفاهیمی چون عقلانیت دستخوش تفسیرهای اشتباه می‌شوند. عقلانیت حقیقی به معنای کوتاه‌آمدن از اصول، ساده‌اندیشی در برابر وعده‌های پوچ و اعتماد به طرف‌هایی که بارها بدعهدی خود را به اثبات رسانده‌اند، نیست. عقلانیت در منطق قرآن و سیره اهل‌بیت(ع) یعنی شناخت دقیق لبخندهای فریبنده، اتکا بر توان داخلی، حفظ عزت ملی و مراقبت درخصوص فریب‌خوردن در نقشه‌های پیچیده طرف مقابل.
این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت عبرت‌آموزی از تجربه‌های تاریخی یادآور می‌شود: تجربه تاریخی نشان داده اعتماد به تعهدات طرف‌های بدعهد، نه تنها مشکلی را حل نمی‌کند، بلکه موجب از دست رفتن فرصت‌های طلایی و زمینه‌سازی برای نفوذ اطلاعاتی و تضعیف مؤلفه‌های قدرت کشور می‌شود. عقلانیت سیاسی و دینی حکم می‌کند جامعه با هوشمندی کامل، ابزارهای اقتدار خود را حفظ کند و در تله وعده‌های بی‌پشتوانه گرفتار نشود.
بصیرت ملی و چشم‌انداز روشن پیروزی نهایی
این پژوهشگر دینی درباره اهمیت بصیرت عمومی و پیروی از ولایت فقیه خاطرنشان می‌کند: در هر جامعه‌ای ممکن است افرادی وجود داشته باشند که به دلیل ضعف در زیربناهای معرفتی یا تحلیل‌های نادرست، دچار تزلزل شوند و دیگران را نیز به انفعال دعوت کنند. اما بدنه اصلی امت اسلامی ایران که همواره با بصیرت در صحنه حضور داشته است، نشان داده بسیار فراتر از تحلیل‌های سطحی عمل می‌کند. پایداری مردم در صراط مستقیم و اطاعت از هدایت‌های ولی‌فقیه، بزرگ‌ترین ضامن حفظ عزت و امنیت کشور است.
دکتر مصباح یزدی در پایان با ترسیم چشم‌اندازی روشن از آینده جبهه حق یادآور می‌شود: راه سرافرازی جامعه اسلامی، تداوم پایداری، تقویت بنیان‌های معرفتی و تبعیت کامل از رهبری حکیمانه است. با حفظ این استقامت و تمسک به مکتب اهل‌بیت(ع)، نه تنها فشارهای روانی و اقتصادی خنثی خواهد شد، بلکه زمینه برای پیروزی‌های بزرگ‌تر دینی و تمهید عرصه برای ظهور حضرت ولی‌عصر(عج) فراهم می‌شود.