تهران- ایرنا- دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی در جهانی فعالیت می‌کنند که فناوری، داده و نیروی متخصص به بخشی از رقابت میان کشورها تبدیل شده‌اند. دولت‌ها برای دستیابی به برتری در هوش مصنوعی، زیست‌فناوری و انرژی‌های نو سرمایه‌گذاری می‌کنند و هم‌زمان می‌کوشند از دانش و زیرساخت‌های حساس خود محافظت کنند. این رقابت، همکاری علمی را دشوارتر کرده است؛ اما نیاز به همکاری را از میان نبرده است.
اجلاس برلین؛ گفت‌وگو درباره آینده علم
این تنش در اجلاس سالانه علم برلین (Falling Walls Science Summit)، که از ۶ تا ۹ نوامبر ۲۰۲۶ برگزار شد، در قالب بحث‌هایی درباره دیپلماسی علم، امنیت پژوهش، هوش مصنوعی و تاب‌آوری اقلیمی مطرح بود. اجلاس، پژوهشگران و نمایندگان دولت، صنعت و جامعه مدنی را برای بررسی دستاوردهای علمی و چالش‌های پیش‌رو گرد هم آورد. یکی از پرسش‌های محوری چنین نشست‌هایی این است که کشورها چگونه می‌توانند از پژوهش‌های حساس حفاظت کنند، بی‌آنکه ارتباطات علمی را به‌طور گسترده مختل سازند.
مرز امنیت پژوهش و سیاسی‌سازی علم
حفاظت از داده‌های پژوهشی، مالکیت فکری و فناوری‌های حساس، مسئولیتی واقعی است. بااین‌حال، هر محدودیتی را نمی‌توان صرفاً با عنوان «امنیت پژوهش» توجیه کرد. وقتی پژوهشگران یا دانشگاه‌های یک کشور به‌دلیل ملاحظات سیاسی از همکاری‌های علمی یا دسترسی به فناوری‌های غیر حساس محروم می‌شوند، امنیت به ابزاری برای محدود کردن جریان دانش تبدیل شده است. چنین سیاست‌هایی فرصت‌های پژوهشی را نابرابر می‌کند و اعتماد میان دانشگاه‌ها را کاهش می‌دهد.
برخی فناوری‌ها کاربرد دوگانه دارند و ارزیابی دقیق آن‌ها ضروری است. اما این ارزیابی باید بر معیارهای روشن، شواهد مشخص و ضوابطی یکسان استوار باشد. دانشگاه و پژوهشگر باید بدانند چه داده یا فناوری‌ای مشمول محدودیت است و تصمیم‌ها چگونه قابل بازبینی‌اند. این شفافیت، هم از پژوهش‌های حساس حفاظت می‌کند و هم راه را بر محدودیت‌های گزینشی می‌بندد.
راهبرد چندمسیره ایران
ایران برای حفظ جایگاه علمی خود به سیاستی نیاز دارد که هم از ظرفیت‌های داخلی حفاظت کند و هم امکان ارتباط با شبکه‌های علمی جهان را گسترش دهد. تدوین پروتکل ملی امنیت پژوهش می‌تواند نقطهٔ شروع باشد. چنین پروتکلی باید حوزه‌های حساس را دقیق تعریف کند، مسئولیت دانشگاه‌ها را روشن سازد و میان حفاظت از پژوهش‌های راهبردی و محدود کردن فعالیت‌های عادی علمی تمایز بگذارد.
گسترش دیپلماسی علمی در جنوب جهانی نیز فرصت همکاری در موضوعاتی چون آب، انرژی، سلامت، کشاورزی و مدیریت بحران را فراهم می‌کند؛ مسائلی که بسیاری از کشورهای منطقه و درحال‌توسعه با آن‌ها روبه‌رو هستند. ایران می‌تواند از ظرفیت‌های همکاری با کشورهای عضو بریکس و سازمان همکاری شانگهای بهره ببرد و هم‌زمان ارتباطات علمی خود با اروپا و دیگر مراکز پژوهشی را دنبال کند. تنوع‌بخشی به طرف‌های همکاری، راه‌های تبادل دانش را گسترده‌تر می‌کند و وابستگی به یک مسیر محدود را کاهش می‌دهد.
از تفاهم‌نامه تا مأموریت مشترک
تفاهم‌نامه به‌تنهایی همکاری علمی ایجاد نمی‌کند. ارزش آن زمانی آشکار می‌شود که به مسئله‌ای مشخص و پروژه‌ای مشترک بینجامد؛ پروژه‌ای که برای آن دانشگاه‌ها و پژوهشگران مسئولیت داشته باشند و منابع و نتایجش قابل ارزیابی باشد. این رویکرد را می‌توان دیپلماسی علمی مأموریت‌محور نامید: همکاری برای حل مسئله‌ای معین، نه صرفاً ثبت توافقی اداری.
برای نمونه، همکاری منطقه‌ای درباره مدیریت خشکسالی می‌تواند با تبادل داده‌های اقلیمی، پژوهش مشترک و ارزیابی راهکارهای سازگاری شکل بگیرد. در این الگو، نتیجهٔ همکاری باید در دانش قابل استفاده، تربیت پژوهشگر و بهبود تصمیم‌گیری نمایان شود.
درس‌های اجلاس برلین برای آینده همکاری علمی
اجلاس برلین بحثی را پیش کشید که پاسخ آن برای آیندهٔ علم اهمیت دارد: آیا رقابت سیاسی می‌تواند جای همکاری را بگیرد؟ تجربهٔ مسائل مشترک، از تغییرات اقلیمی تا بیماری‌های فرامرزی و امنیت غذایی، پاسخ روشنی می‌دهد: هیچ کشوری به‌تنهایی دانش و توان لازم برای حل همهٔ این چالش‌ها را در اختیار ندارد.
ایران نیز برای پیشبرد منافع علمی خود باید هم از پژوهش‌های حساس حفاظت کند و هم در همکاری‌های بین‌المللی حضور مؤثر داشته باشد. معیار موفقیت، تعداد تفاهم‌نامه‌ها نیست؛ تعداد پروژه‌هایی است که به تبادل واقعی دانش، تربیت پژوهشگر و حل مسئله منجر می‌شوند. همین معیار می‌تواند بحث اجلاس برلین را به دستورکاری عملی برای دانشگاه‌ها و سیاست‌گذاران تبدیل کند.
پاورقی : اجلاس سالانهٔ علم برلین (Falling Walls Science Summit) رویدادی بین‌المللی است که پژوهشگران، سیاست‌گذاران، نمایندگان صنعت و جامعهٔ مدنی را برای معرفی دستاوردهای علمی و گفت‌وگو دربارهٔ چالش‌های علم و نوآوری گرد هم می‌آورد. اجلاس سال ۲۰۲۶ از ۶ تا ۹ نوامبر در برلین برگزار شد.
* عضو هیات علمی دانشگاه