سیصد و دوازدهمین برنامه سه‌شنبه‌های علمی و فرهنگی آستان قدس رضوی با محوریت رونمایی از نسخه خطی تاریخ بیهقی، اهدایی رهبر شهید (رضوان‌الله تعالی علیه)، در کتابخانه حرم رضوی برگزار شد.
این مراسم، پنجم آبان‌ماه ۱۴۰۵، با حضور جمعی از مدیران، کارشناسان و پژوهشگران سازمان کتابخانه‌ها، موزه‌ها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی و سایر علاقه‌مندان، در تالار اندیشه کتابخانه مرکزی این آستان مقدس، اجرا شد.
سیدرضا صداقت حسینی، کارشناس ارزشیابی و ثبت نسخ خطی مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی در این برنامه، عنوان کرد: ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی از تاریخ‌نگاران و نویسندگان برجسته خراسانی قرن چهارم و پنجم هجری قمری است که تاریخ بیهقی را به زبان فارسی، تألیف کرده است.
وی با اشاره به اینکه تاریخ بیهقی روایتگر رویدادها و وقایع دوره غزنویان به‌ویژه دوران حکومت سلطان مسعود غزنوی است، گفت: طبق بررسی‌های انجام شده در مجموع، ۵۵ نسخه خطی از تاریخ بیهقی در کتابخانه‌های ایران و حتی خارج کشور وجود دارد که از سه نسخه آن در کتابخانه آستان قدس رضوی نگهداری می‌شود.
صداقت حسینی ادامه داد: در این برنامه، از نسخه خطی تاریخ بیهقی که در سال ۱۲۰۷ هجری قمری، به خط نستعلیق ۲۱ سطری در ۲۱۰ برگ در ابعاد ۲۷ در ۱۷/۵سانتی‌متر کتابت شده است، رونمایی شد. در پشت برگ اول این نسخه نیز یادداشتی از محمدعلی ناصح، از شاعران و ادیبان معاصر کشور، قابل‌رؤیت است.
وی تصریح کرد: این نسخه خطی در موضوع تاریخ، از جمله آثار اهدایی حضرت آیت‌الله‌العظمی امام سید علی خامنه‌ای (رضوان‌الله تعالی علیه) به کتابخانه آستان قدس رضوی به شمار می‌آید که در مهرماه سال ۱۳۸۶، تقدیم این کتابخانه شده است.
عصر زرین فرهنگ ایرانی
در ادامه این مراسم، مصطفی فرزانه، کارشناس جذب و اهدای مدیریت مخطوطات آستان قدس رضوی با موضوع «تاریخ خردگرای بیهقی»، به بررسی سه دوره تاریخی شامل عصر پیش از تألیف تاریخ بیهقی، عصر بیهقی (عصر زرین فرهنگ ایرانی) و عصر پس از بیهقی (دوره انحطاط تاریخ‌نگاری ایران)، پرداخت و بر جایگاه والای بیهقی و اهمیت تاریخ بیهقی، تأکید کرد.
وی گفت: در عصر پیش از بیهقی، هم‌زمان با سده‌های نخستین دوره اسلامی، تاریخ‌نویسی ذیل کلام ساده و افسانه‌پردازی انجام می‌شد. در این دوره، تاریخ‌نویسان از علم حدیث، کلام، نقل و روایت استفاده کرده و تاریخ مملو از مطالب پر از تناقض و بدون انتقاد بود. همچنین در بخشی از دوره حاضر که پیش از ظهور اسلام رواج داشت، تاریخ‌نویسان در خدمت پادشاهان و درباریان بودند.
فرزانه بیان کرد: در عصر زرین فرهنگ ایرانی که اوج آن در سده‌های چهارم و پنجم هجری قمری است، شاهد پیوند سه جریان اعم از خرد یونانی (فلسفه یونانی)، جریان تفسیر خردگرایی از دیانت و جریان دیگر یعنی مفهوم آگاهی ملی هستیم.
وی با اشاره به فرهیختگان بزرگ عرصه تاریخ همچون فردوسی و بیهقی که در این دوره فعالیت می‌کردند، ادامه داد: پژوهشگران، تاریخ‌نویسان این دوره را پاسداران آتش خرد، نامیده‌اند.
این کارشناس تصریح کرد: اگرچه در این دوره همچنان علم حدیث یک رویکرد غالب بود و بیهقی نیز از اصطلاحات آن در تاریخ‌نویسی استفاده می‌کرد؛ اما او نقل اخبار را با ضابطه خرد می‌سنجد.
وی افزود: همچنین در کار بیهقی، آگاهی به مصالح ملی پررنگ است. او با افسانه نویسی نیز میانه خوبی ندارد. البته آگاه است که مردم، تاریخ را با این افسانه‌ها دوست دارند.
ویژگی‌های بارز تاریخ بیهقی
فرزانه در معرفی ویژگی‌های تاریخ بیهقی نیز گفت: ضابطه خرد، امانت در نقل و نقد منابع، ویژگی بارز آن است. همچنین بیهقی فقط یک وقایع‌نگار ساده نیست؛ بلکه رویدادها را با معیارها و جهان‌بینی خودش تحلیل می‌کند.
وی ادامه داد: محققان حوزه آثار بیهقی نیز به صفت‌های بارزی همچون صداقت و بیان واقعیت و وسعت آگاهی بیهقی (اِشراف به جامعه خود، امور درباری و دانش و علوم روزگارش) در این آثار، اشاره کرده‌اند.
سخنران برنامه افزود: نثر بیهقی نیز نمونه اعلای سبک خراسانی است. از طرف دیگر، هنر جان‌بخشید به روایت‌ها در نثر او، درخشان است. موسیقی کلام در نثر بیهقی نیز در خدمت اندیشه اوست؛ بنابراین، تاریخ‌نویسی بیهقی سرد و خشک نیست.
وی تصریح کرد: بیهقی، دبیر دیوان غزنویان بود و از او انتظار می‌رفت در خدمت پادشاهان باشد و تاریخ آنها را بنویسد؛ اما او کارش به آیینه تمام‌نمایی از جامعه روزگار خودش تبدیل می‌شود. به عبارتی، تاریخ بیهقی فقط یک تاریخ پادشاهی نیست؛ بلکه تاریخ اجتماعی نیز است.
فرزانه ادامه داد: ازاین‌رو، بیهقی استقلال نسبت به دستگاه سیاسی داشته و از حکمرانان، به نرمی انتقاد می‌کرد. همچنین او هیچ‌گاه از عفت کلام دور نمی‌شود و در قلمش، ادب و نزاکت داشت.
وی همچنین از عبرت‌آموزی و بحث انسان‌شناسی (روان‌شناسی شخصیتی افراد) به‌عنوان دیگر ویژگی‌های بارز تاریخ بیهقی نام برد و گفت: خردگرایی و اعتقاد دینی نیز از جمله ویژگی‌های بیهقی است. در واقع، او اگرچه به خردگرایی باورداشت، اما انسانی، دین‌مدار و معتقد به باورهای دینی است. یعنی، این دو ویژگی در آثار بیهقی در کنار یکدیگر، معنا پیدا می‌کنند.
وی درباره عصر پس از بیهقی نیز خاطرنشان کرد: در این دوره دیگر این نوع نگاه تحلیل‌گرایانه و خردگرایانه بیهقی روبه‌زوال و انحطاط است. یعنی از قرن هشتم هجری قمری به بعد، سنجش تاریخی، ارزشیابی و نقد منابع و نتیجه‌گیری تاریخ در کار نبود.