نخستین گفتوگوی سهجانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه در حاشیه اجلاس اپک، در شرایطی برگزار میشود که هر یک از طرفها با اهداف و محاسبات متفاوتی وارد این نشست شدهاند.
باشگاه خبرنگاران جوان؛ اعظم پورکند - دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، شی جینپینگ، رئیسجمهور چین و ولادیمیر پوتین، رئیسجمهور روسیه، قرار است امروز پنجشنبه در شهر شنژن چین دیداری سهجانبه داشته باشند؛ نشستی که نخستین ملاقات مشترک رهبران سه قدرت نظامی بزرگ جهان به شمار میرود.
این دیدار در حاشیه اجلاس سران سازمان همکاری اقتصادی آسیا و اقیانوسیه (اپک) برگزار میشود و برخی آن را با کنفرانس یالتا در سال ۱۹۴۵ مقایسه کردهاند؛ نشستی که در جریان جنگ جهانی دوم، آمریکا، انگلیس و اتحاد جماهیر شوروی درباره نظم پس از جنگ به توافقهایی دست یافتند. با این حال، تحلیلگران معتقدند شرایط کنونی با آن دوره تفاوتهای اساسی دارد و سه رهبر حاضر در شنژن، با اهداف و اولویتهای متفاوتی در این نشست شرکت میکنند.
اسکات لوکاس، استاد سیاست بینالملل دانشگاه کالج دوبلین، این نشست را «اجلاس خودخواهی ترامپ، تاکتیکهای پوتین و راهبرد چین» توصیف کرده است.
محورهای اصلی نشست سهجانبه
بر اساس اعلام کاخ سفید، ترامپ قصد دارد در این دیدار درباره جنگ با ایران و همچنین احتمال دستیابی به توافقی سهجانبه در زمینه تسلیحات هستهای با چین و روسیه گفتوگو کند. موضوع اوکراین نیز ظاهراً در دستور کار رسمی قرار ندارد؛ زیرا شی جینپینگ تمایلی به ورود مستقیم به مسئلهای که آن را موضوعی اروپایی میداند، نشان نداده است.
این نشست در شرایطی برگزار میشود که روابط آمریکا با متحدان سنتیاش با تنشهایی همراه شده و دولت ترامپ همزمان چین را مهمترین رقیب ژئوپلیتیکی واشنگتن معرفی میکند.
با این حال، ووک ووکسانوویچ، مدرس سیاست خارجی و راهبرد کلان در کالج کینگ لندن، معتقد است نباید این نشست را شکلگیری یالتای جدید یا توافق قدرتهای بزرگ برای تقسیم مجدد جهان تلقی کرد؛ چراکه برخلاف سال ۱۹۴۵، هنوز هیچ چارچوب مشخصی برای ترسیم نظم جهانی جدید میان این قدرتها وجود ندارد.
روابط پرتنش واشنگتن و پکن
ترامپ روز چهارشنبه وارد شنژن شد و شی جینپینگ در فرودگاه از وی استقبال کرد. این سومین دیدار حضوری دو رئیسجمهور از زمان توقف موقت جنگ تجاری میان دو کشور در اواخر سال گذشته میلادی است.
در اوج این جنگ تجاری، تعرفههای آمریکا بر کالاهای چینی به ۱۴۵ درصد رسید و پکن نیز در واکنش، تعرفههایی تا سقف ۱۲۵ درصد بر کالاهای آمریکایی اعمال کرد. در نهایت، دو کشور در اکتبر ۲۰۲۵ و در جریان توافقی موقت در بوسان کره جنوبی، بخشی از محدودیتهای تجاری را کاهش دادند.
چین همچنین با تعلیق محدودیتهای جدید بر صادرات برخی فلزات کمیاب که در صنایع پیشرفته و تولید تجهیزات نظامی کاربرد دارند، موافقت کرد. در مقابل، ترامپ نیز برخی محدودیتهای صادرات تراشههای مرتبط با هوش مصنوعی شرکت انویدیا به چین را کاهش داد.
با وجود تمدید آتشبس تجاری تا ۱۰ ژانویه ۲۰۲۷، اختلافات همچنان پابرجاست. صادرات مواد معدنی کمیاب چین به آمریکا هنوز حدود ۷۵ درصد کمتر از سطح عادی است و پروندههای مربوط به دور زدن محدودیتهای صادراتی آمریکا نیز بر روابط دو کشور سایه انداخته است.
محاسبات ترامپ؛ تلاش برای نمایش یک دستاورد سیاسی
تحلیلگران معتقدند ترامپ بیش از دو رهبر دیگر به دنبال کسب دستاوردی ملموس از این نشست است؛ بهویژه آنکه حزب جمهوریخواه در انتخابات میاندورهای آمریکا شکست سنگینی متحمل شده و دموکراتها کنترل هر دو مجلس کنگره را به دست گرفتهاند.
ووکسانوویچ معتقد است جنگ با ایران به اعتبار سیاسی ترامپ آسیب زده است؛ بهخصوص با توجه به وعده انتخاباتی وی در سال ۲۰۲۴ مبنی بر اینکه آمریکا را وارد جنگهای فرسایشی و طولانیمدت نخواهد کرد. وضعیت کنونی تقابل تهران و واشنگتن نیز از سوی برخی ناظران بهعنوان نوعی «جنگ منجمد» توصیف شده است.
به گفته این تحلیلگر، ترامپ امیدوار است بتواند دستکم به توافقی سریع و نمادین دست یابد و آن را بهعنوان یک موفقیت بزرگ به افکار عمومی و حامیان خود در آمریکا عرضه کند.
یکی از موضوعات مورد توجه ترامپ، دستیابی به توافق سهجانبه درباره تسلیحات هستهای است. پیمان استارت جدید میان آمریکا و روسیه که زرادخانههای هستهای راهبردی دو کشور را محدود میکرد، در فوریه منقضی شد. ترامپ پیشتر پیشنهاد روسیه برای تمدید این پیمان را نپذیرفته و خواستار توافقی جدید با مشارکت چین شده بود؛ درخواستی که پکن تمایل چندانی به پذیرش آن نشان نداده است.
اهداف پوتین؛ پایان انزوای روسیه و حفظ اهرمهای راهبردی
برای ولادیمیر پوتین، مسئله اوکراین و کاهش انزوای سیاسی و اقتصادی روسیه در نتیجه تحریمهای غرب، از مهمترین اهداف این نشست به شمار میرود.
لوکاس معتقد است مسکو تلاش میکند حمایت سیاسی واشنگتن را حفظ کند، دستاوردهای سرزمینی خود در اوکراین را تثبیت کند و در عین حال، حمایت آمریکا از کییف را کاهش دهد. روسیه همچنین به دنبال بهرهگیری از حمایت سیاسی و اقتصادی چین است.
از سوی دیگر، حضور پوتین در کنار رؤسای جمهور آمریکا و چین، خود به معنای نمایش جایگاه بینالمللی روسیه و تضعیف تصویر انزوای این کشور خواهد بود. مسکو همچنین امیدوار است مانع اجرای طرح تحریمی آمریکا شود که میتواند تعرفههای سنگینی علیه روسیه و خریداران کالاهای آن، از جمله چین، اعمال کند.
لوکاس در عین حال تأکید کرده است پوتین بعید است اهرمهای نفوذ خود در ارتباط با ایران را کنار بگذارد یا تعهد الزامآوری به واشنگتن برای توقف همکاریهای مسکو با تهران ارائه کند.
راهبرد شی جینپینگ؛ تثبیت جایگاه چین در نظم چندقطبی
برای شی جینپینگ، میزبانی این نشست فرصتی برای تثبیت جایگاه چین در سطح قدرتهای بزرگ و فراهم کردن فضای لازم برای پیگیری اهداف سیاسی، اقتصادی و نظامی این کشور است.
پکن خواهان جلوگیری از بازگشت جنگ تعرفهای با آمریکا، پذیرش جایگاه خود در بازار مواد معدنی کمیاب و فناوریهای پیشرفته و پرهیز واشنگتن از مداخله در موضوع تایوان است؛ منطقهای که چین آن را بخشی از قلمرو خود میداند.
چین همچنین با هرگونه تلاش برای محدود کردن حضور نظامی خود در منطقه آسیا و اقیانوسیه مخالف است.
ووکسانوویچ معتقد است چین ترجیح میدهد بهجای توافقهای دیپلماتیک پرسروصدا، با صبر و نگاه بلندمدت منافع خود را دنبال کند. به گفته وی، درگیریهای اوکراین و ایران تا حدی موجب مشغول شدن آمریکا در دو بحران بزرگ شده و فرصت بیشتری برای پکن فراهم کرده است تا بر اهداف منطقهای و راهبردی خود تمرکز کند.
آیا نشست شنژن بر تحولات ایران و اوکراین تأثیر میگذارد؟
تحلیلگران انتظار ندارند این نشست به پیشرفتی تعیینکننده درباره ایران یا اوکراین منجر شود.
به گفته لوکاس، دولت آمریکا امیدوار است چین بهصورت محرمانه ایران را به پذیرش مصالحههایی ترغیب کند؛ با این حال، مذاکرات تهران و واشنگتن همچنان با اختلاف درباره اولویتبندی موضوعاتی از جمله تنگه هرمز، مشوقهای اقتصادی و برنامه هستهای ایران روبهروست.
ووکسانوویچ نیز احتمال ایفای نقش میانجیگری گسترده از سوی چین را بعید میداند و معتقد است پکن ترجیح میدهد از طریق مواضع دیپلماتیک و سیاسی، بدون ورود مستقیم به منازعات، نفوذ خود را حفظ کند.
در موضوع اوکراین نیز اختلافات اساسی همچنان پابرجاست و مسکو بر خواستههای خود درباره دونباس و مخالفت اوکراین با عضویت در ناتو تأکید دارد.
در مجموع، نشست شنژن بیش از آنکه نشانه شکلگیری توافقی برای تقسیم مجدد جهان باشد، بازتابدهنده رقابت قدرتهای بزرگ برای حفظ و گسترش نفوذ در شرایط تغییر موازنههای بینالمللی است؛ روندی که در آن، هر یک از سه کشور تلاش میکنند ضمن جلوگیری از محدود شدن منافع راهبردی خود، جایگاهشان را در نظم جهانی در حال تحول تثبیت کنند.
منبع: الجزیره
