دیپلماسی در روزهای سرنوشت
سفر سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، به پاکستان و پس از آن عمان، در شرایطی انجام میشود که تنش میان تهران و واشنگتن وارد مرحله تازهای شده است؛ مرحلهای که در آن، فشار اقتصادی و محدودیتهای تجاری آمریکا در کنار تهدیدهای نظامی، به ابزار اصلی کاخ سفید برای افزایش فشار بر ایران تبدیل شدهاند.
به گزارش دیروزبان، اگرچه سفر عراقچی به اسلامآباد در ظاهر با هدف شرکت در نشست وزرای خارجه سازمان همکاری اقتصادی (اکو) انجام میشود، اما زمانبندی آن و برنامه سفر به عمان، اهمیت دیپلماتیک این تحرکات را افزایش داده است. بهویژه آنکه پاکستان در هفتههای اخیر به یکی از بازیگران فعال در تلاش برای کاهش تنش میان ایران و آمریکا تبدیل شده و عمان نیز همواره یکی از کانالهای مهم ارتباطی میان تهران و واشنگتن بوده است.
محاصره اقتصادی به جای جنگ مستقیم؟
دونالد ترامپ در مواضع اخیر خود از بینیازی آمریکا به توافق با ایران سخن گفته و عملا تلاش کرده است فضای سیاسی را از مسیر مذاکره به سمت فشار اقتصادی سوق دهد. راهبرد واشنگتن در شرایط کنونی، افزایش هزینههای اقتصادی مقاومت ایران از طریق محدود کردن صادرات، تجارت دریایی و دسترسی به منابع مالی است.
در چنین شرایطی، به نظر میرسد دولت آمریکا امیدوار است بدون ورود به یک جنگ نظامی گسترده و پرهزینه، با تشدید فشارهای اقتصادی، تهران را به تغییر محاسبات خود وادار کند.
با این حال، اعلام بینیازی از توافق لزوما به معنای پایان دیپلماسی نیست. واشنگتن همچنان برای کنترل احتمال تشدید درگیری و جلوگیری از خارج شدن بحران از کنترل، به ارتباطات غیرمستقیم و میانجیگری کشورهای منطقه نیاز دارد.
در سوی مقابل، ایران نیز اعلام کرده است که مذاکره را بدون فراهم شدن پیششرطهای لازم نمیپذیرد. موضع اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، بر این نکته تأکید دارد که تهران شروط خود را برای ازسرگیری گفتوگوها مطرح کرده است.
رفع محاصره، لغو تحریمها و پایان درگیری در جبهههای مختلف، از جمله موضوعاتی است که ایران بر آنها تأکید دارد. بنابراین اختلاف اصلی تهران و واشنگتن تنها بر سر اصل مذاکره نیست، بلکه به نقطه شروع گفتوگوها، ترتیب اقدامات و تضمینهای لازم برای جلوگیری از تکرار درگیری بازمیگردد.
پاکستان؛ فراتر از یک مقصد دیپلماتیک
حضور عراقچی در اسلامآباد از چند جهت اهمیت دارد. پاکستان از یک سو با ایران روابط همسایگی و مناسبات امنیتی و سیاسی دارد و از سوی دیگر، با آمریکا و برخی کشورهای عربی ارتباطات نزدیکی برقرار کرده است. همین موقعیت میتواند این کشور را به حلقه ارتباطی مهمی میان طرفهای بحران تبدیل کند.
نشست سیام شورای وزیران سازمان همکاری اقتصادی قرار است روزهای ۱۵ و ۱۶ نوامبر در اسلامآباد برگزار شود. تجارت، انرژی، حملونقل و اتصال منطقهای از محورهای رسمی این نشست اعلام شدهاند.
البته باید میان حضور رسمی عراقچی در نشست اکو و احتمال برگزاری مذاکرات جانبی با طرف آمریکایی تفاوت قائل شد. تاکنون انجام مذاکره مستقیم یا دستیابی به توافق در حاشیه این سفر قطعی نشده است.
اهمیت پاکستان برای تهران تنها به میانجیگری سیاسی محدود نمیشود. در شرایطی که محدودیتهای دریایی و مالی هزینه مبادلات خارجی ایران را افزایش داده، توسعه مسیرهای زمینی، همکاریهای گمرکی و تجارت مرزی میتواند بخشی از فشار اقتصادی را کاهش دهد.
عمان و قطر؛ تلاش برای باز نگه داشتن مسیر مذاکره
مقصد بعدی عراقچی، عمان است؛ کشوری که به دلیل موقعیت جغرافیایی و نقش سنتی خود در میانجیگری میان ایران و غرب، در هرگونه توافق احتمالی درباره تنگه هرمز اهمیت ویژهای دارد.
همزمان، گزارشهایی درباره ورود یک هواپیمای قطری به تهران در شامگاه شنبه منتشر شده است. این اتفاق در کنار تلاشهای اعلامشده قطر برای نزدیک کردن مواضع ایران و آمریکا مورد توجه قرار گرفته، هرچند مأموریت این پرواز و محتوای احتمالی پیامهای منتقلشده تأیید نشده است.
قطر و پاکستان هر دو نگران پیامدهای بازگشت جنگ هستند. گسترش درگیری میتواند امنیت خلیج فارس، صادرات انرژی، مسیرهای کشتیرانی و زیرساختهای اقتصادی کشورهای منطقه را با خطر مواجه کند.
تهران به دنبال مسیرهای جایگزین اقتصادی
در کنار تحرکات دیپلماتیک، ایران تلاش میکند مسیرهای زمینی و تجاری خود را نیز فعال نگه دارد. وضعیت گذرگاههای مرزی در غرب کشور، از جمله شیب ـ چذابه و مندلی ـ سومار، نشان میدهد که مرزهای زمینی نیز در معادله فشار اقتصادی اهمیت پیدا کردهاند.
همچنین سفر وزیر مالیه حکومت طالبان به تهران و دیدار او با عراقچی، نشانهای از توجه ایران به گسترش همکاریهای اقتصادی با افغانستان است. تسهیل تجارت، فعالیت شبانهروزی گمرکها و رفع مشکلات بازرگانان از جمله موضوعات مطرحشده در این رایزنیها بوده است.
با توجه به بسته شدن برخی گذرگاههای مرزی افغانستان و پاکستان در پی تنشهای میان دو کشور، دسترسی افغانستان به مسیرهای تجاری ایران نیز اهمیت بیشتری پیدا کرده است.
سفر عراقچی را میتوان بخشی از تلاش تهران برای پیشبرد همزمان دو مسیر دانست: حفظ کانالهای دیپلماتیک برای جلوگیری از تشدید بحران و کاهش آسیبپذیری اقتصادی در برابر فشارهای آمریکا.
پرسش اصلی این است که آیا میانجیگری پاکستان، عمان و قطر میتواند اختلاف تهران و واشنگتن بر سر رفع محاصره و آغاز مذاکرات را کاهش دهد یا ادامه فشار اقتصادی، منطقه را بار دیگر به سمت رویارویی نظامی سوق خواهد داد. آنچه در شرایط کنونی روشن به نظر میرسد، این است که دیپلماسی منطقهای همچنان فعال است و ایران قصد ندارد تمام ظرفیت خود را به نتیجه مذاکرات با واشنگتن گره بزند.
