حضور ثروتمندان در بازار‌های ارزان نشان می‌دهد معیار خرید در بخشی از جامعه از نمایش تجمل به مدیریت هزینه تغییر کرده است.
باشگاه خبرنگاران جوان - در شلوغ‌ترین راسته‌های بازار‌های سنتی تهران، میان بساط فروشنده‌ها و ازدحام خریدارانی که برای چند هزار تومان تخفیف چانه می‌زنند، چهره‌هایی دیده می‌شوند که حضورشان در این فضا غیرمنتظره است. افرادی با ساعت گران، کفش و لباس برند که با خودرو‌های لوکس به این بازار‌ها می‌آیند تا کالایی را با تخفیف یا قیمت عمده بخرد و چند میلیون تومان کمتر هزینه کنند. شاید چنین تصویری، فراوانی بالایی نداشته باشد، اما می‌توان به عنوان یک نشانه آن را بررسی کرد.
نشانه افول قدرت بخشی از طبقه متوسط و مرفه که شاید صاحب یک خودرو لوکس و سبک زندگی‌های پرهزینه باشند، اما وضعیت اقتصادی جامعه آنها را نیز به جمع خریداران کالا‌های تخفیفی وارد کرده است. بیرون بازار، شاید از توقف خودرو گران‌قیمت‌شان تعجب کنید، اما صاحب همان خودرو مثل دیگران در میان ازدحام و شلوغی برای خرید ارزان‌تر چانه می‌زنند.
این تضاد، تصویری متفاوت از رفتار مصرف‌کننده در شرایط تورم و گرانی و تغییر الگوی خرید مردم ارائه می‌دهد. به قول اردشیر گراوند، این شخص را نباید فقیر بدانیم. اتفاقی که افتاده، سقوط کلی قدرت خرید ایرانی‌هاست، حتی برای کسانی که دارایی‌های زیادی دارند.
اگر از دور نگاه کنید، شاید بگویید اینها دارند هوشمندانه خرید می‌کنند. اما اگر کمی وارد این بازی شوید، می‌بینید که داستان خیلی پیچیده‌تر از این حرف‌ها است. بله، شاید خرید ارزان یک جور هوشمندی باشد، اما وقتی می‌بینیم حتی کسانی که پولشان زیاد است هم حاضرند از راحتی‌شان بگذرند و به این مراکز بیایند، می‌فهمیم که یک چیزی در اقتصاد ما تکان خورده است. در واقع، اینها دارند با «ترس از آینده» می‌جنگند.
ببینید، کسی که ثروتمند است، معمولاً بیشتر از بقیه متوجه نوسانات قیمت می‌شود. آنها می‌بینند که تورم چطور دارد همه چیز را می‌بلعد. برای همین، خرید از بازار‌های ارزان برایشان تبدیل به یک جور استراتژی شده است. آنها می‌ترسند امروز قیمت بالا بخرند و فردا ببینند بازار ریخته است، یا برعکس، می‌ترسند امروز نخرند و فردا قیمت‌ها دو برابر شود. در واقع، این صف‌های طولانی در بازار، فقط صف خرید کالا نیست؛ صف فرار از تورم است. حتی کسانی که در شمال تهران برج دارند، حالا می‌فهمند که در دنیای امروز، هر تومانی که کمتر پرداخت کنند، یعنی یک پیروزی کوچک در برابر این وضعیت اقتصادی.
اما جذاب‌ترین بخش ماجرا، همان بحث غرور است. ما همیشه فکر می‌کردیم طبقه مرفه، خرید از بازار‌های شلوغ را با هر قیمتی پس می‌زند. چون برای آنها، خرید کردن یعنی «نمایش». آنها می‌خواهند در محیط‌هایی باشند که با استایلشان جور باشد و کسی آنها را در شلوغی نبیند. اما حالا انگار این دیوار تکبر فرو ریخته است. چرا؟ چون منطق ریاضی جایگزین منطق نمایش شده است.
پژمان در حالیکه با استایلی بسیار شیک و گوشی گران‌قیمت در دست، منتظر است تا نوبت خریدش برسد، می‌گوید: «ببینید، من هم مثل هر کسی دوست دارم در یک جای شیک و آرام خرید کنم. اما وقتی می‌بینم در یک مرکز خرید مجلل، قیمت یک کالا فقط به خاطر محیط لوکسش دو سه برابر شده، احساس می‌کنم دارند من را بازی می‌دهند. من ثروتمند هستم، اما احمق نیستم! برای من مهم نیست بقیه چه فکر می‌کنند یا اینکه آیا این محیط با ماشین من جور است یا نه. مهم این است که من بدانم قیمت واقعی کالا چقدر است و من همان قیمت واقعی را پرداخت کنم. اگر قرار باشد برای حفظ ظاهر، میلیون‌ها تومان پول اضافی بدهم، ترجیح می‌دهم همین حالا در این شلوغی باشم، اما بدانم که هوشمندانه خرید کرده‌ام.»
حالا اگر به چشم یک فروشنده در بازار نگاه کنید، می‌بینید که مشتری‌هایش عوض شده‌اند. بازار‌هایی که قبلاً فقط جای مردم عادی و کم‌درآمد بود، حالا تبدیل به پناهگاه جدید مرفه‌ها شده است. فروشنده‌ها هم باهوش هستند وقتی می‌بینند که مشتریانی آمده‌اند که پول دارند، اما دنبال تخفیف هستند، سعی می‌کنند با زبان «قیمت عمده» و «فرصت استثنایی»، این افراد را جذب کنند.
مثلاً مریم را در نظر بگیرید که با لباسی گران‌قیمت در حال بررسی کالا‌های یک مرکز فروش عمده لوازم چوبی در شهرک ولیعصر است.
مریم می‌گوید: «راستش را بخواهید، اولش برایم سخت بود که بیایم اینجا و در این همه شلوغی دنبال تخت و کمد و... بگردم. اما وقتی از بقیه شنیدم که یک کالای برند را اینجا با قیمت خیلی پایین‌تر از پاساژ‌های شمال شهر می‌فروشند، واقعاً وسوسه شدم. وقتی دیدم کیفیتش دقیقاً همان است، اما قیمتش خیلی کمتر است، دیگر نتوانستم از این فرصت بگذرم. در این شرایط اقتصادی، حتی برای ما هم بهتر است که هر جا ارزان‌تر بود خرید کنیم. الان دیگر کسی به این فکر نمی‌کند که کجا خرید می‌کند، همه دنبال این هستند که چطور پولشان را مدیریت کنند تا در برابر این تورم دوام بیاورند.»
این نشان می‌دهد که دیگر بحث «پول داشتن یا نداشتن» نیست؛ بحث «مدیریت پول» است. مرفه‌ها یاد گرفته‌اند که برای اینکه جایگاهشان را حفظ کنند، باید گاهی از آن تکبر قدیمی دست بکشند و به دنبال ارزان‌ترین راه ممکن بروند.
وقتی در این بازار‌ها قدم می‌زنید، با تضاد‌های عجیبی روبه‌رو می‌شوید که انگار صحنه‌ای از یک فیلم سینمایی است. از یک طرف ماشین‌های لوکس با راننده‌های لاکچری پوشی را می‌بینید که در کوچه‌های تنگ و خاکی پارک شده‌اند و در رفت و آمدند و از طرف دیگر، افرادی را می‌بینید که با لباس‌های معمولی در این کوچه‌ها می‌چرخند و کار می‌کنند یا خرید می‌کنند. این تضاد بصری، در واقع آینه‌ای است از وضعیت جامعه ما.
این صحنه‌ها نشان می‌دهند که شکاف طبقاتی دیگر فقط در «داشتن» نیست، بلکه در «رفتار» است. وقتی مرفه‌ها با همان استایل لوکس خود به بازار ارزان می‌آیند، در واقع دارند اعتراف می‌کنند که اقتصاد، حتی طبقه مرفه را هم به زانو درآورده است. آنها می‌خواهند بگویند: «ما هنوز ثروتمندیم و استایلمان را داریم، اما مجبوریم مثل همه دنبال تخفیف بگردیم». این یک جور بحران هویت است؛ جایی که فرد می‌خواهد هم مرفه به نظر برسد و هم ارزان بخرد.
نکته جالب دیگر این است که خرید ارزان برای این افراد تبدیل به یک جور «لذت» شده است. برای کسی که هر چه می‌خواهد می‌تواند بخرد، این است که بتواند یک کالای گران را ارزان بخرد، یک جور پیروزی است. آنها از این حس لذت می‌برند که توانسته‌اند سیستم را دور بزنند و از دلالان پاساژ‌های لوکس خرید نکنند. این لذت تخفیف، حالا جایگزین لذت خرید در محیط‌های مجلل شده است.
اما پشت این لذت، یک اضطراب عمیق نهفته است. آنها می‌ترسند که اگر امروز این تخفیف را نگیرند، فردا نتوانند همان کیفیت زندگی را حفظ کنند. این یعنی حتی در لایه‌های بالای جامعه هم، حس ناامنی مالی موج می‌زند. آنها می‌بینند که تورم چطور دارد همه چیز را می‌بلعد و برای همین، هر راهی را امتحان می‌کنند تا سرمایه‌شان را حفظ کنند.
برای اینکه بفهمیم چرا آدم‌های مرفه حالا در بازار‌های ارزان صف می‌کشند، باید به زبان ساده به مفهوم «نقدینگی» ثروتمندان نگاه کنیم.
اردشیرگراوند، جامعه‌شناس اقتصادی می‌گوید که ما نباید هر کسی را که دنبال تخفیف است، فقیر بدانیم. او می‌گوید اتفاقی که افتاده، سقوط کلی قدرت خرید ایرانی‌هاست، حتی برای کسانی که دارایی‌های زیادی دارند.
گراوند با ذکر مثالی در این خصوص می‌گوید: «ببینید، مثلا، حقوق من در سال ۹۷ حدود ۷ میلیون و ۷۰۰ هزار تومان بود که اگر با دلار ۷ هزار تومانی آن زمان محاسبه می‌کردید می‌شد چیزی حدود ۱۱۰۰ دلار. امروز با اینکه مبلغ ریالی حقوقم شاید ۱۸ برابر شده و به ۷۰ یا ۸۰ میلیون رسیده، اما ارزش واقعی‌اش رسیده به حدود ۵۰۰ دلار. یعنی در واقع من و خیلی‌های دیگر، قدرت خرید واقعی‌مان را از دست داده‌ایم. حالا دیگر من یا همسرم نمی‌توانیم خیلی راحت برویم و کفش نایک یا لباس‌های مارک یا لوازم آرایشی گران‌قیمت بخریم، چون قیمت اینها دلاری است، اما درآمد ما ریالی بوده و نصف شده است.»
گراوند معتقد است که باید بین «دارایی» و «نقدینگی» تفاوت قائل بود. او می‌گوید خیلی از این افرادی که می‌بینید به بازار‌های ارزان آمده‌اند، لزوماً فقیر نشده‌اند، بلکه دارایی‌هایشان «راکت» یا خوابیده است.
او در این زمینه می‌گوید: «تصور کنید کسی دو سه تا آپارتمان، زمین کشاورزی یا ماشین‌های زیادی داشته باشد. او روی کاغذ ثروتمند است، اما اینها «دارایی» او هستند، نه «نقدینگی» اش. یعنی او شاید هزار هکتار زمین یا چند خانه هم داشته باشد، اما نمی‌تواند همین الان از حساب بانکی‌اش مبلغی را بکشد تا خرج روزمره زندگی لاکچری‌اش کند. در واقع، دارایی‌های او دیگر تولید ثروت اضافی نمی‌کنند که بتواند با آن سبک زندگی مصرف‌گرایانه و افراطی گذشته‌اش را حفظ کند.»
این جامعه‌شناس برخلاف برخی دیگر از همکارانش معتقد نیست که ما با یک جابه‌جایی طبقاتی روبه‌رو هستیم (یعنی این‌طور نیست که فقرا بالا رفته باشند و پولدار‌ها پایین)، بلکه او مدعی است که همه طبقات با هم دچار یک نوع افت کیفیت زندگی شده‌اند. او می‌گوید طبقه مرفه حالا مجبور شده از آن «مصرف‌گرایی افراطی» دست بکشد، چون دیگر نقدینگی لازم برای آن زندگی لوکس را در دسترس ندارد.
او در این زمینه هشدار می‌دهد که ادامه این وضعیت می‌تواند منجر به یک «انباشت تقاضا» شود: «وقتی کسی که عادت به رفاه کامل و زندگی لاکچری داشته و حالا مجبور است در مضیقه باشد، کم کم دچار «افسردگی» و فشار‌های روحی روانی مختلف می‌شود. چنین افرادی به محض اینکه شرایط کمی بهتر شود یا بازار باز شود، با یک ولع عجیبی برای خرید هجوم می‌برند تا هر چه در سال‌های محرومیت از دست داده‌اند را جبران کنند.
چون می‌ترسند که مبادا دوباره شرایط به گونه‌ای شود که نتوانند وسایل مورد علاقه‌شان را بخرند. این حالت، خطرناک‌تر از کسی است که همیشه فقیر بوده و به آن عادت کرده است. اینها در واقع بیشتر «محروم» هستند تا «فقیر». به گفته وی، فرق محروم با فقیر در این است که فقیر می‌داند که فقیر است و چیزی ندارد و باید با همین وضعیت زندگی کند، اما محروم می‌داند که فقیر نیست، ولی نمی‌تواند زندگی خوبی داشته باشد و برای همین دچار مشکلات روحی و روانی و افسردگی می‌شود.
گراوند همچنین به پدیده‌ای اشاره می‌کند که او آن را «افسردگی‌زایی» می‌نامد. او معتقد است که این روند، کم‌کم در تمام لایه‌های جامعه پخش می‌شود. او می‌گوید: «ما در حال حرکت به سمت یک «افسردگی جمعی» یا یک بحران روانی گسترده هستیم. چرا؟ چون از یک طرف واقعیت‌های اقتصادی مثل سقوط ارزش پول و تورم، مدام به آدم‌ها ضربه می‌زند و از طرف دیگر، رسانه‌ها و فضای مجازی، این وضعیت را مدام بازتاب می‌دهند و بزرگ‌تر نشان می‌دهند.
این ترکیبِ «واقعیت غیرقابل انکار» و «بازتاب رسانه‌ای»، باعث می‌شود که افسردگی از یک مشکل فردی، به یک مشکل اجتماعی تبدیل شود چرا که اصولا افسردگی به شدت رسانایی بالایی دارد و به شکلی باور نکردنی در بین افراد جامعه گسترش پیدا می‌کند.»
او ادامه می‌دهد: «این یعنی جامعه دیگر فقط با مشکلات جیب خود نمی‌جنگد، بلکه با مشکلات ذهنی و روحی هم می‌جنگد. وقتی مرفه‌ها مجبور به رفتن به بازار‌های ارزان می‌شوند، در واقع دارند «شکستِ روانی» خود را در بازار نشان می‌دهند. این شکست، وقتی در کل جامعه پخش شود، باعث می‌شود که مردم از آینده ترسناک شوند، از کار کردن ناامید شوند و در نهایت، جامعه دچار یک نوع بی‌حسی و افسردگیِ عمیق شود که می‌تواند آینده هر چیزی را تهدید کند.»
گراوند یادآوری می‌کند که قبل از انقلاب، استایل مردم ایران بسیار مدرن و غربی بود و همه انواع کفش‌های آمریکایی و برند‌های روز دنیا را می‌پوشیدند.
اما بعد از انقلاب، یک توقفی افتاد و کلاس مصرف جامعه تغییر کرد و مثلاً کفش‌های چینی جایگزین شدند. او معتقد است تغییرات فعلی در استایل و رفتار مردم (مثل شل شدن حجاب یا تغییر در نحوه لباس پوشیدن) در واقع بازگشتی به همان الگو‌های قدیمی و مد‌های سال ۱۳۵۵ است: «شما مطمئن باشید که با وجود همه این تغییرات مردم و جامعه ما دوباره به همان سبک زندگی و کالا گزینی دهه ۴۰ و ۵۰ بازخواهند گشت. او می‌گوید ما شاهدیم که چطور شرایط اقتصادی و اجتماعی، دوباره الگو‌های رفتاری ما را تغییر می‌دهد. در واقع، رفتن مرفه‌ها به بازار‌های ارزان، بخشی از همین تغییرات بزرگ اجتماعی است که در آن، آدم‌ها سعی می‌کنند بین «آنچه بودند» و «آنچه امروز هستند»، یک تعادل جدید پیدا کنند.
در حقیقت این جامعه شناس معتقد است که این چالش‌ها فقط در مورد بحث پول و خرید نیست، بلکه به بحث سلامت روان یک ملت مرتبط است. به بیانی رفتار‌های جدیدِ طبقه مرفه، نشان‌دهنده یک «بحران روانی» در سطح کل جامعه است که می‌تواند منجر به یک نوع «افسردگی اجتماعی» شود؛ کمااینکه الان هم شده است. این یعنی حتی آن لایه‌ای که همیشه احساس امنیت می‌کرد، حالا احساس ناامنی و سقوط می‌کند. وقتی آدم‌ها حس کنند که دیگر نمی‌توانند همان زندگی که به آن عادت داشتند را حفظ کنند، یک نوع افسردگی در آنها ریشه می‌دواند.»
این موج خرید مرفه‌ها از بازار‌های ارزان، فقط یک اتفاق ساده نیست؛ بلکه نشانه‌ای از یک تغییر بزرگ در فرهنگ مصرف ما است. دوران آن تکبر‌های الکی و خریدن هر چیزی به هر قیمتی فقط برای نمایش دادن، دارد تمام می‌شود. جای آن را نوعی «عمل‌گرایی» گرفته است؛ یعنی هر کسی، هر چقدر پول داشته باشد، به دنبال بهترین قیمت می‌گردد. سوال این است که آیا با بهتر شدن اوضاع، این آدم‌ها دوباره به پاساژ‌های لوکس برمی‌گردند؟ احتمالاً بله، اما چیزی که یاد گرفته‌اند را فراموش نمی‌کنند. آنها فهمیدند که می‌توان بدون پرداخت پول‌های اضافی، همان کالا‌های باکیفیت را داشت.
این گزارش نشان می‌دهد که در دنیای امروز، هوشمندی در خرید، خودش یک جور «پرستیژ» شده است. حالا دیگر با افتخار می‌گویند: «من این را ارزان خریدم»؛ و این یعنی منطق ریاضی بر تکبر طبقاتی پیروز شده است. تا آن زمان، بازار‌های ارزان تهران همچنان شاهد حضور ماشین‌های لوکس و استایل‌های گران‌قیمتی خواهند بود که برای یک تخفیف کوچک، تمام غرورشان را در ورودی بازار جا می‌گذارند و با لبخندی از سر رضایت، کیسه‌های خریدشان را به سمت ماشین‌های میلیاردی‌شان می‌برند.
منبع: روزنامه هفت صبح