نوجوانی دوران حساسی برای همه ما بوده است. یکی از حساس‌ترین و پرچالش‌ترین عرصه‌های رشد در این دوران، ظهور عواطف تند و عشق‌های زودهنگام در دوران بلوغ است. دوران نوجوانی، فصل تلاقی توفان‌های درونی غریزه و نیازهای متراکم روانی با محرک‌های فریبنده بیرونی است؛ جایی که نبود هدایت صحیح این هیجان‌ها می‌تواند آینده فرزندانمان را دستخوش پرتگاه‌های خطرناکی کند.
در همین زمینه، گپ‌وگفت و بررسی کارشناسانه‌ای با حجت‌الاسلام والمسلمین محمدباقر مشکاتی، کارشناس خانواده و سندپژوه ترتیب داده‌ایم تا ابعاد پنهان، ریشه‌ها و آسیب‌های روان‌شناختی این پدیده از منظر تربیت دینی کالبدشکافی شود. برای ورود به ژرفای این بحث، ابتدا با نظر بر سخنان پربار امام علی(ع) و حکمت علوی به تبیین سازوکار کوری ادراکی و استیلای امیال بر خرد انسان می‌پردازیم؛ بیانی که آینه‌ای تمام‌نما از وضعیت روان‌شناختی جوان اسیر دلبستگی‌های عاطفی است. در ادامه با نظر بر کلام ایشان به تبیین راهکارها و آسیب‌های مختلف می‌پردازیم.

کوری ادراکی و توفان عواطف در جوانی

بیان ژرف و نافذ مولای متقیان امام علی(ع) در خطبه ۱۰۹ نهج‌البلاغه، توصیفی بی‌نظیر و اعجازگونه از سازوکار «خودفریبی هیجانی» و سقوط عقل در چنگال دلبستگی‌های افراطی است. ایشان می‌فرمایند: «هر کس به چیزی عشق ورزد، آن عشق، چشم او را کور و قلبش را بیمار می‌کند. چنین فردی با چشم ناسالم می‌نگرد و با گوش ناشنوا می‌شنود، زیرا بی‌گمان، شهوت‌ها پرده خردش را دریده‌اند و دنیا قلبش را میرانده است و او را با تمام وجود شیفته خود کرده است. چنین است که او برده دنیا و دنیاداران می‌شود، همسو با سایه دنیا به هر سو می‌گردد و به هر جا رو می‌آورد». هنگامی که شعله‌های عشق ناسالم و تعلقات زودگذر در جان جوان یا نوجوان زبانه می‌کشد، نخستین قربانی این واقعه، قوه تشخیص و بصیرت او است. تعبیر درخشان حضرت که می‌فرماید «اَعْشَی بَصَرَهُ وَ اَمْرَضَ قَلْبَهُ» یعنی عشق افراطی، چشم دل را نابینا و بستر روان را بیمار می‌کند، پرده از این حقیقت برمی‌دارد که عاشق مهارنشده دیگر واقعیت‌ها را آن‌گونه که هستند، نمی‌بیند. او خوبی‌ها را بزرگ دیده و عیوب اساسی طرف مقابل را به کلی نادیده می‌گیرد؛ گویی با چشمی ناسالم به جهان می‌نگرد و با گوشی ناشنوا، هرگونه پند و اندرز مشفقانه از سوی والدین یا مربیان را فریاد دشمنی و ستیز با آزادی خود می‌پندارد. در ادامه، ریشه این سقوط شناختی با عبارت «قَدْ خَرَقَت الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ» به زیبایی تبیین می‌شود؛ شهوات و هیجانات سرکش دوران بلوغ، حریم منیع خرد و اندیشه را می‌درند و حاکمیت عقل را ساقط می‌کنند. در چنین حالتی، جهان‌بینی فرد، محدود به همان جاذبه کاذب شده و قلب او که باید کانون آرامش و ذکر حق باشد، در مواجهه با وابستگی‌های دنیوی می‌میرد. نتیجه محتوم این فرایند، اسارت درونی است؛ جوان شیفته، برده‌ هواهای نفسانی و مطیع مطلق محرک‌های بیرونی شده و هویت مستقل و اصیل خود را در گرو این تعلقات شکننده می‌بازد. درس بزرگ این کلام علوی برای والدین و دست‌اندرکاران تربیت این است که پیشگیری از عشق‌های زودهنگام، نیازمند التیام خلأهای عاطفی درون خانواده و غنی‌سازی فکری نوجوان است تا توفان غریزه، بنیان خرد و فطرت او را ویران نکند.

کالبدشکافی علل و ریشه‌های عشق‌های زودهنگام

آسیب‌شناسی و خطرات، در پرتو هشدار امیرالمؤمنین(ع)

دلبستگی‌های کنترل‌نشده نوجوانی که اغلب هیجانی، بدون پشتوانه شناختی و معطوف به ظواهر است، ضربه‌های هولناکی بر شاکله روحی و آینده فرد وارد می‌آورد. در آینه این سخن ژرف علوی، سه آسیب اساسی عشق‌های زودهنگام آشکار می‌شود.
۱. فلج شدن قوه تمیز و عقلانیت(أَعْشَی بَصَرَهُ وَخَرَقَت الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ): نوجوان توانایی ارزیابی معایب طرف مقابل را از دست می‌دهد، توصیه‌های خیرخواهانه را عداوت می‌پندارد و تصمیمات سرنوشت‌ساز زندگی را به آتش هیجانی زودگذر گره می‌زند. در این حالت مسخ‌شدگی شناختی، پرده غلیظی از توجیه بر ادراک او کشیده می‌شود؛ نه عیب‌ها و خطرات آشکار رابطه را می‌بیند و نه هشدارهای دلسوزانه والدین و مشاوران را تاب می‌آورد، بلکه هرگونه بازدارندگی را ستیز با خوشبختی و آزادی خود تلقی کرده و افق آینده هویت فردی‌اش را در قمار این احساس خامی می‌بازد.
۲. افت شدید تحصیلی، رکود فکری و اضطراب مداوم(أَمْرَضَ قَلْبَهُ): اشتغال مدام ذهن به چت‌ها، پیام‌ها، مقایسه‌ها و ترس از دست دادن، تمرکز ذهنی برای علم‌آموزی و رشد مهارتی را نابود می‌کند. نشخوارهای فکری شبانه‌روزی، وابستگی وسواس‌گونه به تلفن همراه و انتظار مدام برای دریافت نشانه‌ای از توجه، توان پردازش مغز را می‌بلعد و بالندگی در دوران طلایی ساختن آینده را متوقف می‌کند؛ در نتیجه روحیه نوجوان دستخوش نوسان‌های هیجانی شدید، بی‌قراری، دلشوره‌های پنهانی از فاش شدن ماجرا و هدررفت شدید سرمایه‌های عمر و استعداد می‌شود.
۳. شکست عاطفی ناشی از جدایی(وَلهَتْ عَلَیْهَا نَفْسُهُ): به دلیل ناپایداری روابط در این سنین، فروپاشی رابطه یا خیانت، ضربه روانی سهمگینی وارد می‌کند که اعتمادبه‌نفس نوجوان را تا سال‌ها ویران و او را به ازدواج موفق در آینده بدبین یا ناتوان می‌کند. از آنجا که این پیوندها بر پایه‌های متزلزل هیجان، هوس‌های ناپخته و خیال‌پردازی‌های زودگذر بنا شده‌اند، دیر یا زود با بن‌بست مواجه می‌شوند؛ پس از گسست پیوند، نوجوانی که تمام دارایی روحی خود را خرج این رابطه کرده، دچار حس پوچی، خیانت‌دیدگی، احساس گناه سنگین، یأس و فرسودگی جانکاه می‌شود و در آستانه بزرگسالی، شجاعت و انگیزه برای برقراری یک پیوند زناشویی سالم و متعهدانه را از دست می‌دهد.