معارف دینی چطور در جان مخاطب می‌نشیند؟ یک استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تحول بنیادین در «مبدأ میل‌ها»ی انسان امروز، تأکید کرد که ترویج اثربخش دین در عصر حاضر، بیش از دانش سنتی نیازمند شناخت دقیق روان‌شناسی مخاطب و بازنگری اساسی در شیوه تبلیغ است.
چرا توصیه‌های دینی همیشه در زندگی اثر نمی‌گذارند؟ یک جوان را تصور کنید که میان فشارهای اقتصادی، نگرانی از آینده و پرسش‌های بی‌پاسخ درباره زندگی‌اش، به دنبال راهی برای فهمیدن و تصمیم گرفتن است. شنیدن توصیه‌های اخلاقی یا پاسخ‌های کلی، لزوماً گرهی از مسئله او باز نمی‌کند؛ نه لزوماً به این دلیل که پاسخ نادرست است، بلکه شاید هنوز به پرسشی که ذهنش را درگیر کرده، نرسیده باشد. فاصله میان آنچه گفته می‌شود و آنچه مردم واقعاً با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند، یکی از چالش‌های مهم ترویج معارف دینی در جامعه امروز است.
در همین راستا، دوره‌های تخصصی «معارف اسلام ناب» با پرداختن به موضوعات روز، از جمله « الهیات خونخواهی»، «الهیات نصرت»، «الهیات انتقام» و «الهیات حجاب» برگزار شده‌اند؛ دوره‌هایی که به دنبال تبیین مبانی فکری و معرفتی این موضوعات و پیوند دادن آنها با شیوه‌های اقدام و کنشگری‌اند. اما ترویج معارف دینی در جامعه امروز، علاوه بر پرداختن به موضوعات روز، نیازمند شناخت دقیق‌تر مخاطب و شرایطی است که بر فهم و رفتار او اثر می‌گذارد.
حجت‌الاسلام محمد امیری طیبی، استاد حوزه و دانشگاه، در خصوص دلایل و ضرورت برگزاری این دوره، با اشاره به اینکه مبلغ امروز به شناختی فراتر از دانش دینی نیاز دارد، گفت: پرسش‌های مردم امروز به یک حوزه محدود نمی‌شود. مسائل خانوادگی با اقتصاد گره می‌خورند، پرسش‌های اعتقادی با موضوعات اجتماعی و رسانه‌ای پیوند می‌یابند و حتی بحث درباره مقاومت و پایداری، بدون شناخت شرایط روانی و تربیتی افراد، ممکن است به توصیه‌ای کلی محدود بماند.
وی با اشاره به گسترده‌تر شدن حوزه مسائل مردم، تصریح کرد: کسی که در زمینه تبلیغ و ترویج معارف دینی فعالیت می‌کند، باید در کنار دانش تخصصی دینی، از سطحی از سواد عمومی در حوزه‌هایی مانند اقتصاد، علوم اجتماعی، علوم سیاسی و رسانه برخوردار باشد.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: این به معنای تخصص داشتن مبلغ در همه این حوزه‌ها نیست، بلکه لازم است با مسائل و مفاهیم آنها آشنایی داشته باشد، زیرا دامنه پرسش‌های مردم، حتی در موضوعات اعتقادی، به این حوزه‌ها کشیده می‌شود. اگر مبلغ تنها از یک منظر و صرفاً با تکیه بر دانش دینی به مسائل نگاه کند، ممکن است سخنش برای مخاطب مرجعیت لازم را پیدا نکند و پذیرفتن آن برای مردم دشوار شود.
وی با اشاره به تأکید رهبر شهید انقلاب بر ضرورت شناخت سطوحی از علوم انسانی برای حوزه پیشرو و سرآمد، یادآوری کرد که مبلغ امروز در مواجهه با نظام مسائل مردم، نمی‌تواند از شناخت این حوزه‌ها بی‌نیاز باشد.
از گفتن تا پذیرفتن؛ حلقه مفقوده ترویج دین
حجت‌الاسلام امیری طیبی ادامه داد: دشواری ترویج معارف دینی فقط به شیوه بیان یا میزان تسلط مبلغ بر محتوا مربوط نیست؛ گاهی مسئله به زمینه‌ای بازمی‌گردد که قرار است این معارف در آن اثر بگذارند.
وی تشریح کرد: میان محتوای دینی و بستری که قرار است این محتوا در آن به فهم و رفتار تبدیل شود، باید تمایز قائل شویم؛ تربیت، تبلیغ و ترویج اندیشه دینی به بستری نیاز دارند که امکان پذیرش و اثرگذاری آنها را فراهم کند. اگر این بستر آمادگی لازم را نداشته باشد، حتی ارائه جذاب‌تر محتوا نیز نمی‌تواند به‌تنهایی مشکل را حل کند.
این استاد حوزه و دانشگاه به وضعیت بخشی از جوانان امروز اشاره کرد و گفت: جوانانی که تا آستانه ۳۰ سالگی تجربه چندانی از ارزش افزوده و ثمردادن تلاش‌های خود نداشته‌اند، در چنین شرایطی، ممکن است این تصور برایشان شکل بگیرد که می‌توان در زمانی کوتاه به قدرت و موفقیت رسید. یکی از موضوعاتی که جوانان در مراجعه به مشاوران مطرح می‌کنند، نارضایتی از خود به دلیل تصمیم‌های مکرر و شکست در عمل به آن‌هاست.
وی بیان کرد: در چنین وضعیتی، توصیه به مقاومت و پایداری به‌تنهایی برای ایجاد تاب‌آوری کافی نیست. وقتی فرد در لایه‌های تربیتی و در تجربه‌های زندگی خود برای استمرار تلاش و مواجهه با ناکامی‌ها آمادگی لازم را پیدا نکرده باشد، نمی‌توان انتظار داشت که صرفاً با شنیدن مفاهیم مربوط به مقاومت، این ویژگی در او شکل بگیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه تأکید کرد: یکی از دشواری‌های امروز تبلیغ و ترویج دین، آسیب دیدن برخی زیرساخت‌های انسانی، از جمله خلقیات، باورها و نهادهای شکل‌دهنده شخصیت افراد است؛ مبدأ میل‌ها تغییر کرده و همین مسئله باعث می‌شود که محتوای دینی به‌آسانی در وجود مخاطب جای نگیرد.
ترویج دین فقط وظیفه یک سازمان نیست
حجت‌الاسلام امیری طیبی ادامه داد: سازمان‌ها و ساختارهای فعال در حوزه ترویج دین، تنها یکی از اضلاع این فرایند هستند و نباید تمام بار تربیت و آماده‌سازی مخاطب را بر دوش آنها گذاشت.
وی در این زمینه به نقش خانواده اشاره کرد و گفت: خانواده باید از دوران کودکی، زمینه‌هایی را در وجود فرزند ایجاد کند تا او آمادگی و کشش لازم برای پذیرش و فهم این مباحث را داشته باشد. یکی از دشواری‌های امروز این است که در کنار ارائه محتوای دینی، به شکل‌گیری آن زمینه‌های انسانی کمتر توجه می‌شود؛ درحالی‌که اگر فرد از نظر تربیتی آمادگی لازم را نداشته باشد، انتقال محتوا به‌تنهایی نمی‌تواند اثر مورد انتظار را ایجاد کند.
این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به برخی تجارب خود در تبلیغ دین در سایر کشورها، گفت: در این تجربه‌ها تلاش شده است به‌جای تمرکز صرف بر انتقال محتوا، بر روی زیرساخت‌های انسانی و تربیت افرادی با خلقیات مشخص نیز کار شود به‌گونه‌ای که فرد پس از دریافت آموزه‌ها، توانایی پذیرش و به‌کارگیری آنها را داشته باشد.
معارف اسلام ناب از انتقال محتوا تا شکل‌گیری نهضت مردمی
وی تصریح کرد: توجه به این فاصله میان دانستن و عمل کردن، مسئله چگونگی ترویج معارف دینی را نیز پررنگ می‌کند. در همین زمینه، دوره‌های تخصصی «معارف اسلام ناب» با تمرکز بر موضوعات روز و پیوند میان مبانی نظری و شیوه‌های اقدام و کنشگری برگزار شده‌اند.
حجت‌الاسلام امیری طیبی افزود: هدف اولیه طرح «اسلام ناب» شکل‌گیری یک نهضت برای ترویج سواد اندیشه دینی بوده است؛ نهضتی که قرار بود بر نقش‌آفرینی مردم تکیه کند و زمینه جبران عقب‌ماندگی در حوزه اندیشه دینی را در گستره‌ای وسیع فراهم آورد.
وی تجربه نهضت سوادآموزی در دهه نخست انقلاب را مثال زد و گفت: در این تجربه استفاده از شبکه‌های مردمی و راهبری آنها به جبران عقب‌ماندگی در حوزه سواد در مدت‌زمانی نسبتاً کوتاه کمک کرد و حتی توجه نهادهای بین‌المللی را به خود جلب کرد.
حجت‌الاسلام امیری طیبی ادامه داد: اگر «معارف اسلام ناب» بتواند در همین چارچوب و به‌عنوان نهضتی برای ترویج اندیشه دینی حرکت کند، می‌تواند یکی از طرح‌های پیشرو برای جبران کمبودهای این حوزه باشد. با این حال، میان چنین رویکردی و تبدیل شدن طرح به ساختاری متمرکز و تصدی‌گر تمایز وجود دارد و اگر این مجموعه بخواهد خود به‌تنهایی تصدی‌گر و ساختارساز باشد، ممکن است به موفقیت لازم دست پیدا نکند.
موفقیت یک طرح، فقط به راه‌اندازی آن نیست
وی در ارزیابی روند اجرای «معارف اسلام ناب» گفت: در زمینه شناسایی شبکه و راه‌اندازی تشکیلات مربوط به این طرح، با توجه به تجربه‌ای که در برخی استان‌ها و دیدار با استادان داشتیم، عملکرد آن را تا این مرحله می‌توان خوب ارزیابی کرد. با این وجود، هنوز در زمینه برقراری ارتباط میان این شبکه و محتوای طراحی‌شده، نسبت‌گیری و ارتباط لازم به‌طور کامل شکل نگرفته است.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: برای رسیدن به نتیجه مطلوب، صرف راه‌اندازی ساختار کافی نیست؛ بلکه باید میان افرادی که قرار است در این فرایند نقش‌آفرینی کنند و محتوایی که در اختیارشان قرار می‌گیرد، ارتباطی مؤثر برقرار شود. محتوا زمانی می‌تواند اثرگذار باشد که هم با نیاز مخاطب تناسب داشته باشد و هم زمینه لازم برای فهم و به‌کارگیری آن فراهم شده باشد.
پیوند معارف دینی با پرسش‌های واقعی جامعه
حجت‌الاسلام امیری طیبی تصریح کرد: یکی از دلایل محدودیت اثرگذاری برخی شیوه‌های سنتی تبلیغ، فاصله گرفتن آنها از نظام مسائل مردم است. وقتی مسائل و دغدغه‌های مردم تغییر می‌کند، شیوه‌های بیان نیز باید متناسب با این تغییرات بازآرایی شوند.
وی تشریح کرد: سخنرانی‌های سنتی، اگر با مسائل واقعی مخاطب تناسب نداشته باشند، ممکن است به مجموعه‌ای از توصیه‌ها و گزاره‌های تجویزی تبدیل شوند؛ توصیه‌هایی که لزوماً روشن نیست تا چه اندازه در رفتار مردم اثر می‌گذارند.
از نگاه این استاد حوزه و دانشگاه، مسئله بر سر تغییر آیات و روایات یا کنار گذاشتن محتوای دینی نیست، بلکه باید شیوه تنظیم و ارائه آنها را با نظام مسائل مردم هماهنگ کرد.
وی تأکید کرد: محتوای دینی همان آیات و روایات است، اما نحوه تنظیم و بازآرایی آن باید با پرسش‌های واقعی جامعه و ادبیاتی تناسب داشته باشد که مردم با آن آشنایی ذهنی بیشتری دارند و برای اثرگذاری بیشتر معارف دینی، باید هم به عمق محتوای ارائه‌شده توجه داشت و هم به شرایطی که مخاطب در آن زندگی می‌کند؛ زیرا پاسخ‌گویی به مسائل امروز، تنها به دانستن پاسخ محدود نمی‌شود، بلکه به شناخت درست پرسش و زبانی نیاز دارد که بتواند آن پاسخ را به زندگی مردم پیوند بزند.