تازهترین پیمایش ملی دانشگاه تهران نشان میدهد که ضریب نفوذ دستگاههای هوشمند در میان کودکان و نوجوانان 6 تا 15 سال به حدود 90 درصد رسیده است؛ نتیجهای که از یک سو حکایت از تغییر سبک زندگی دیجیتال در سنین پایه دارد و از سوی دیگر، چالشهای جدی نظیر افت تحصیلی و استفاده از فیلترشکنها را برجسته کرده است.
بر اساس جدیدترین اخبار دنیای فناوری، زیست مجازی کودکان و نوجوانان ایرانی در سال 1404 دستخوش تغییرات بنیادینی شده است. این پیمایش که به سفارش «دبیرخانه شورایعالی فضای مجازی» و توسط «موسسه پژوهشگران خبره پارس دانشگاه تهران» انجام شده، ابعاد پنهانی از نحوه استفاده نسل جدید از اینترنت و نقش والدین در این میان را آشکار کرده است.
نتایج این پژوهش حاکی از آن است که روند استفاده از ابزارهای هوشمند از سنین پیشدبستانی آغاز شده است؛ بهطوری که 51.3 درصد از کودکان زیر 5 سال کشور، کاربر دستگاههای هوشمند هستند و روزانه بهطور میانگین 66 دقیقه با این دستگاهها سروکار دارند. اگرچه نفوذ اینترنت در این گروه سنی تنها 23 درصد گزارش شده؛ اما همین آمار نیز گویای گسترش زودهنگام دسترسی کودکان به فضای آنلاین است.
در بازه سنی 6 تا 15 سال، این آمار با جهشی قابلتوجه به 88.2 درصد میرسد. به گفته محققان، میانگین سنی دریافت نخستین دستگاه هوشمند شخصی در ایران به 9.8 سال رسیده است. نگته حائز اهمیت این است که اگرچه دسترسی به این ابزارهای دیجیتال از 6 سالگی به ثبات میرسد؛ اما نرخ «مالکیت شخصی» با ورود به سن نوجوانی بهشدت رشد کرده و برای متولدین 1389 به بالای 60 درصد میرسد.
چالش فیلترشکنها در زیست مجازی کودکان و نگرانی والدین
یکی از یافتههای نگرانکننده پیمایش مذکور، نفوذ استفاده از فیلترشکن در میان کاربران 6 تا 15 سال است. بر اساس دادهها، 23.2 درصد از این نوجوانان از فیلترشکن استفاده میکنند که در این میان، میانگین سنی کاربرانی که بدون اجازه والدین اقدام به دور زدن فیلترینگ میکنند، 13.4 سال است. خانوادهها در این گزارش، دغدغههای جدی خود را پیرامون موارد زیر ابراز کردهاند:
- افت تحصیلی و بینظمی در انجام تکالیف
- مواجهه با محتوای نامناسب
- آسیبهای سلمات جسمی و روانی
- اتلاف وقت و وابستگی به فضای مجازی
پژوهشگران تأکید میکنند که یک شکاف عمیق میان آگاهی والدین از مخاطرات فضای مجازی و اقدام عملی آنها دیده میشود. علیرغم شناخت خانوادهها از تهدیدات موجود، استفاده از ابزارهای تخصصی نظارت بر فعالیت فرزندان بسیار محدود است. این گزارش هشدار میدهد که صرفِ اطلاعرسانی به والدین کافی نیست و آموزش مهارتهای سواد دیجیتال و آشنایی با ابزارهای مدیریتی یک ضرورت غیرقابلانکار است.
بسترهای آموزشی؛ شاد همچنان پیشتاز است
در بخش تبادل محتوای آموزشی، سامانه «شاد» با 60.3 درصد همچنان بستر اصلی دانشآموزان برای انجام تکالیف است. پس از آن، پیامرسانهای داخلی و بومی با 36.7 درصد در جایگاه دوم قرار دارند و سهم پیامرسانهای خارجی و سایتهای اختصاصی مدارس در تبادل تکالیف بسیار ناچیز و در حدود 3.2 درصد گزارش شده است.
این گزارش در پایان اعلام میکند که عواملی مانند سطح تحصیلات والدین، پایبندی خانوادهها به ارزشهای دینی و میزان وابستگی خود والدین به اینترنت، در نحوه شکلگیری زیست مجازی فرزندان تأثیرگذار است؛ مسئلهای که به اعتقاد پژوهشگران، نیازمند مطالعات تکمیلی و دقیقتری است.