دنیای اقتصاد - حمید ملازاده : زمستان هنوز آغاز نشده، اما نقشه مدیریت کمبود گاز ایران کم‌کم آشکار می‌شود. فاطمه مهاجرانی سخنگوی دولت ناترازی گاز در زمستان امسال را تا حدود ۴۳۰میلیون مترمکعب در روز برآورد کرده و سعید توکلی، مدیرعامل شرکت ملی گاز، نیز از احتمال تنش در دست‌کم ۱۱استان خبر داده؛ تنشی که به گفته او در مازندران، گلستان و خراسان شمالی می‌تواند شدیدتر باشد. پس از حمله ۲۷اسفند پارسال به چهار پالایشگاه پارس جنوبی، تولید گاز کشور حدود ۱۳درصد کاهش یافت. با این حال، شبکه تاکنون پایدار مانده، ذخیره‌سازی در شوریجه و سراجه رکورد زده و ذخایر گازوئیل از ۳میلیارد لیتر عبور کرده است. اما پرسش اصلی فقط این نیست که چقدر گاز کم می‌آید؛ پرسش مهم‌تر این است که در روزهای اوج سرما، این کمبود چگونه مهار خواهد شد و هزینه آن را چه کسی می‌پردازد: خانوار، صنعت، نیروگاه یا محیط‌زیست؟
بررسی اظهارات مقام‌های رسمی نشان می‌دهد رقم ۴۳۰میلیون مترمکعب، بیش از آنکه برآورد متوسط کل زمستان باشد، به سناریوی روزهای اوج مصرف نزدیک است. سخنگوی دولت، ناترازی معمول زمستان را حدود ۳۰۰میلیون مترمکعب دانسته و با افزودن ظرفیت ازدست‌رفته و کسر بخشی از ظرفیت بازگشته، به این رقم رسیده است. مدیرعامل شرکت ملی گاز نیز برآوردی میان ۳۸۰ تا ۴۳۰میلیون مترمکعب ارائه کرده است. اهمیت این محاسبه در ترکیب آن است. حدود ۱۳۰میلیون مترمکعب از شکاف فعلی به ظرفیت بازنگشته پس از حملات مربوط می‌شود و ۲۵۰ تا ۳۰۰میلیون مترمکعب دیگر، همان ناترازی مزمنی است که پیش از جنگ نیز اقتصاد ایران هر زمستان با آن دست‌وپنجه نرم می‌کرد. به بیان دیگر، جنگ بحران را عمیق‌تر کرده، اما آن را به وجود نیاورده است. حتی با بازگشت کامل ظرفیت آسیب‌دیده، مساله اصلی همچنان پابرجا خواهد بود.
صرفه‌جویی چقدر مساله را حل می‌کند؟
دولت می‌گوید کاهش هر یک درجه دمای خانه‌ها می‌تواند حدود ۲۵میلیون مترمکعب در روز صرفه‌جویی ایجاد کند؛ رقمی که مدیرعامل شرکت ملی گاز آن را معادل تولید یک فاز پارس جنوبی دانسته است. این عدد مهم است، اما حساب ساده نشان می‌دهد چرا نمی‌توان تمام بار حل بحران را بر دوش ترموستات گذاشت. طبق محاسبه مسوولان، هر یک درجه کاهش دمای خانه‌ها حدود ۲۵میلیون مترمکعب گاز صرفه‌جویی می‌کند. با این حساب، بستن کل شکاف ۴۳۰میلیونی حدود ۱۷ درجه کاهش می‌خواهد و حتی ۱۳۰میلیون ظرفیت برنگشته معادل پنج درجه است؛ یعنی عملا نمی‌توان فقط با ترموستات از زمستان گذشت. در مقابل، مصرف گاز تنها در چند روز اخیر حدود ۶۰میلیون مترمکعب افزایش یافته است. بنابراین، «یک درجه کمتر» می‌تواند بخشی از راه‌حل باشد، نه خود راه‌حل. باقی شکاف باید از مسیرهای دیگری پر شود: افزایش مصرف سوخت مایع در نیروگاه‌ها، محدودیت صنایع یا پذیرش افت فشار در بخش‌هایی از شبکه.
آسیب‌پذیرترین استان‌ها
استان‌های شمالی و شمال‌شرقی در انتهای شبکه انتقال قرار دارند و همین موقعیت جغرافیایی، آنها را در برابر افت فشار آسیب‌پذیرتر می‌کند. اما ساختار مصرف نیز مساله را پیچیده‌تر کرده است. در مازندران، حدود ۹۴درصد گاز به بخش خانگی و تجاری می‌رسد؛ سهمی بالاتر از میانگین کشور در زمستان. اینجا یک پارادوکس شکل می‌گیرد: استانی که صنعت بزرگ کمتری دارد، امکان کمتری هم برای انتقال بار کمبود به صنایع دارد. وقتی مصرف صنعتی محدودی برای کاهش وجود داشته باشد، فشار شبکه مستقیما به خانوار نزدیک‌تر می‌شود. دولت قطع کامل گاز را آخرین گزینه می‌داند؛ زیرا وصل مجدد شبکه گاز، برخلاف برق، زمان‌بر و پیچیده بوده و با هزینه گزافی همراه است. اما ترجیح «افت فشار» به «قطع گاز» یک پیامد مهم دارد: سهمیه‌بندی ممکن است بدون اعلام رسمی رخ دهد. در این وضعیت، جغرافیای خطوط لوله می‌تواند بیش از یک تصمیم شفاف سیاستی تعیین کند که کدام مناطق زودتر هزینه کمبود را بپردازند.
گازگران در بازار، ارزان در خانه
تعرفه پلکانی بهای گاز مصرفی قرار است مصرف‌کنندگان پرمصرف را تحت فشار قرار دهد؛ اما دامنه اثر آن هم محدود است. حدود ۷۰درصد مشترکان در پله نخست (کم مصرف) و ۱۸درصد در پله دوم قرار دارند. پله‌های واقعا گران و پر مصرف، بخش کوچکی از مشترکان (۱۲درصد)را پوشش می‌دهد. در مقابل، ارزش گاز در روزهای اوج مصرف بسیار بالاتر از آن چیزی است که قبض خانگی نشان می‌دهد. گواهی‌های صرفه‌جویی گاز در بورس انرژی در مقاطعی تا حدود ۸۴هزار تومان برای هر مترمکعب معامله شده‌اند. این قیمت، البته قیمت فروش گاز به خانوار نیست، بلکه ارزش یک واحد گاز صرفه‌جویی‌شده در سازوکار بازار را نشان می‌دهد. شکاف میان این دو قیمت، یک مشکل سیاستی ایجاد می‌کند: بازار ارزش بالای گاز صرفه‌جویی‌شده را می‌بیند، اما خانوار عادی انگیزه اقتصادی متناسبی برای کاهش مصرف دریافت نمی‌کند. طرح استفاده از شرکت‌های «کارور» برای هوشمندسازی موتورخانه‌ها و جایگزینی تجهیزات کم‌بازده می‌تواند بخشی از این فاصله را پر کند؛ به شرط آنکه صرفه‌جویی واقعا اندازه‌گیری شود و منفعت آن به مصرف‌کننده برسد. با این حال، این طرح هنوز آن‌قدر گسترده نشده که بتوان سهم مشخصی برای آن در جبران شکاف ۴۳۰میلیون مترمکعبی در نظر گرفت.
اهمیت قید «تاکنون»
مقام‌ها تاکید می‌کنند که «تاکنون» محدودیتی برای صنایع اعمال نشده است. اما همین قید زمانی اهمیت دارد. صنعت سهم بزرگی از مصرف گاز کشور را در اختیار دارد و در روزهای اوج سرما، یکی از معدود منابع بزرگ برای آزادسازی گاز محسوب می‌شود.
در کنار آن، بیش از ۳میلیارد لیتر ذخیره گازوئیل می‌تواند به نیروگاه‌ها کمک کند تا بخشی از کمبود گاز را جبران کنند. اما این ذخایر یک سپر دائمی نیستند؛ بیشتر پلی برای عبور از موج‌های کوتاه سرما محسوب می‌شوند. ضمن آنکه جایگزینی گاز با سوخت مایع، مساله انرژی را حل نکرده و صرفا بخشی از هزینه را به آلودگی هوا و مصرف ذخایر سوخت منتقل می‌کند.
مساله فقط امسال نیست
سه مسیر پیش روی زمستان قرار دارد: در سناریوی خوش‌بینانه، بازگشت ظرفیت و سرمای معمول، تنش را به چند نقطه انتهایی شبکه محدود می‌کند. در سناریوی میانی، موج سرمای چندروزه دولت را به سمت مصرف بیشتر سوخت مایع و محدودیت صنایع می‌برد. و در سناریوی بدبینانه، همزمانی سرمای شدید با ظرفیت بازنگشته، شکاف ۴۳۰میلیون مترمکعبی را به یک بحران عملیاتی تبدیل می‌کند؛ اما نکته اصلی فراتر از زمستان امسال است. حدود دوسوم ناترازی، ریشه‌ای پیش از حملات آمریکا دارد. ترمیم پالایشگاه‌ها می‌تواند بخشی از ظرفیت ازدست‌رفته را بازگرداند، اما مشکل مزمن تولید، بهره‌وری و الگوی مصرف را حل نمی‌کند. پرسش نهایی بنابراین این است: اگر زمستان امسال با ذخایر، سوخت مایع و مدیریت فشار پشت سر گذاشته شود، آیا بحران حل شده یا فقط هزینه آن از یک بخش اقتصاد به بخش دیگر منتقل شده است؟ یک درجه کمتر، شاید در کوتاه‌مدت کمک کند؛ اما تا زمانی که ناترازی ساختاری اصلاح نشود، هر زمستان سرد دوباره همان پرسش را پیش روی سیاستگذار می‌گذارد: وقتی گاز برای همه کافی نیست، چه کسی باید کمتر مصرف کند؟