یک متخصص کلیه گفت: رژیم غذایی سرشار از سیترات و کم‌نمک، بهترین روش برای پیشگیری از سنگ کلیه است.
تقریباً از هر ۱۰ نفر، یک نفر در طول زندگی خود دچار سنگ کلیه می‌شود. طبق اعلام «بنیاد ملی کلیه»، این آمار رو به افزایش است.
به نقل از ایتینگ‌ول، این سنگ‌های دردناک زمانی تشکیل می‌شوند که مواد متبلور شونده - مانند اگزالات، اسید اوریک یا کلسیم - در ادرار انباشته شوند. این مسئله ممکن است ناشی از عوامل ژنتیکی یا شرایطی نظیر دیابت، نقرس، عفونت‌های دستگاه ادراری، فشار خون بالا و یا حتی کم‌آبی بدن باشد. فارغ از علت بروز آن، همان‌طور که هر کسی که تجربه سنگ کلیه را داشته تأیید می‌کند، این عارضه می‌تواند موجب دردی بسیار شدید شود.
اما خبر خوب این است که اقداماتی برای پیشگیری از سنگ کلیه وجود دارد. نخستین و مهم‌ترینِ آن‌ها، نوشیدن آب فراوان است. راهکار دیگر، مصرف مواد غذایی خاصی است که محیطی نامناسب برای تشکیل این سنگ‌ها ایجاد می‌کنند.
«رائیدا گیوالا»، متخصص کلیه (نفرولوژیست) و بنیان‌گذار و مدیرعامل مجموعه «Sports Nephrology»، می‌گوید: «به‌طور کلی، رژیم غذایی سرشار از سیترات و کم‌نمک (با میزان اگزالات پایین)، بهترین روش برای پیشگیری از سنگ کلیه است.»
چه مواد غذایی‌ای برای این منظور بهترین گزینه هستند؟ برای یافتن پاسخ، با متخصصان سلامت کلیه گفتگو کردیم. در ادامه، آنچه آن‌ها به ما گفتند و همچنین بهترین توصیه‌هایشان برای پیشگیری از سنگ کلیه را می‌خوانید.
۱. ماست
رایج‌ترین نوع سنگ‌های کلیه، سنگ‌های «کلسیم اگزالات» نام دارند. این سنگ‌ها زمانی تشکیل می‌شوند که کلسیم در ادرار با ماده‌ای کریستال‌ساز به نام «اگزالات» ترکیب شود. اگرچه ممکن است عجیب به نظر برسد، اما مصرف بیشتر کلسیم از طریق محصولات لبنی مانند ماست، در واقع می‌تواند به پیشگیری از تشکیل این سنگ‌ها کمک کند.
«جن هرناندز» (Jen Hernandez) — متخصص تغذیه و رژیم‌درمانیِ حوزه بیماری‌های کلیوی — می‌گوید: «کلسیم در معده به اگزالات‌ها متصل می‌شود؛ این کار مانع از جذب اگزالات در خون و ورود آن به کلیه‌ها می‌گردد.»
به همین دلیل، گنجاندن سه وعده روزانه از غذاهای سرشار از کلسیم (مانند ماست) در وعده‌های اصلی و میان‌وعده‌ها، راهکاری مناسب برای پیشگیری از سنگ کلیه است. این موضوع به‌ویژه زمانی اهمیت می‌یابد که مقادیر زیادی از خوراکی‌های سرشار از اگزالات — نظیر اسفناج، بادام، چغندر، سبوس یا لوبیا سفید — مصرف می‌کنید. اگر در مورد مکمل‌های کلسیم کنجکاو هستید، باید بدانید که تحقیقات نشان می‌دهند این مکمل‌ها ممکن است اتفاقاً باعث ایجاد سنگ کلیه شوند؛ بنابراین، بهتر است کلسیم مورد نیاز خود را از طریق مواد غذایی تأمین کنید.
آیا به دلیل دیگری برای دریافت کلسیم از طریق ماست نیاز دارید؟ این محصول لبنیِ تخمیری، سرشار از «پروبیوتیک‌ها» نیز هست؛ ترکیباتی که — همان‌طور که به‌زودی خواهید دانست — می‌توانند به پیشگیری از سنگ کلیه کمک کنند.
۲. کفیر
کفیر یکی دیگر از مواد غذایی سرشار از کلسیم است که ممکن است به محافظت در برابر سنگ کلیه کمک کند.
به عنوان یک مزیت، این ماده غذایی سرشار از پروبیوتیک برای حمایت از سلامت روده است. این به نوبه خود، ممکن است به طور غیرمستقیم از سنگ کلیه محافظت کند. در واقع، تحقیقات جدید نشان می‌دهد که میکروبیوم نامتعادل روده ممکن است احتمال ابتلا به سنگ کلیه را افزایش دهد. ۶ چگونه؟
ملانی بتز، متخصص تغذیه ثبت شده و متخصص در پیشگیری از سنگ کلیه، می‌گوید: «باکتری‌هایی که در روده‌های شما زندگی می‌کنند می‌توانند به کاهش جذب اگزالات و همچنین کاهش التهاب در کلیه‌های شما که ممکن است منجر به تشکیل سنگ کلیه شود، کمک کنند.»
اگر هرگز کفیر را امتحان نکرده‌اید، این یک پایه خوشمزه برای اسموتی‌ها است. با این حال، میوه‌ای که آن را با آن مخلوط می‌کنید برای جلوگیری از سنگ کلیه مهم است. در حالی که انواع توت‌ها معمولاً انتخاب خوبی برای اسموتی‌ها هستند، بهتر است از آن‌ها دوری کنید، زیرا می‌توانند سرشار از اگزالات باشند. در عوض، موز، هلو یا انبه با اگزالات کم مصرف کنید.
۳. پرتقال‌ها
مرکباتی مانند پرتقال، سرشار از ترکیبی مفید به نام «سیترات» هستند. هرناندز توضیح می‌دهد که این ترکیب با کاهش pH ادرار، محیطی نامناسب برای تشکیل سنگ‌های کلیه ایجاد می‌کند. با این حال، همه مرکبات به یک اندازه مؤثر نیستند. برای مثال، یک مطالعه نشان داد که آب پرتقال و (تا حدی کمتر) آب لیمو، خاصیت پیشگیرانه دارند. در کمال تعجب، آب گریپ‌فروت در واقع خطر ابتلا به سنگ کلیه را افزایش می‌دهد. اگرچه آب پرتقال می‌تواند مفید باشد، اما فاقد فیبر است؛ بنابراین بهتر است خودِ پرتقال را به صورت کامل میل کنید. با این کار، هم سیترات دریافت می‌کنید و هم فیبر؛ ماده مغذی دیگری که می‌تواند به پیشگیری از سنگ کلیه کمک کند!
۴. سبزیجات
سبزیجات و سایر مواد غذایی گیاهی موجود در این فهرست، به افزودن فیبر به رژیم غذایی شما کمک می‌کنند. این موضوع چه ارتباطی با سنگ کلیه دارد؟ اگرچه فیبر بیشتر به خاطر نقشش در سلامت دستگاه گوارش شناخته می‌شود، اما یکی از فواید متعدد آن، کاهش خطر ابتلا به سنگ کلیه است. بِتز می‌گوید: «مطالعه‌ای در سال ۲۰۲۴ نشان داد که به ازای هر ۵ گرم فیبری که مصرف می‌کنید، می‌توانید خطر ابتلا به سنگ کلیه را ۱۰ درصد کاهش دهید.»
اگرچه سبزیجات می‌توانند حاوی مقادیر زیادی اگزالات باشند، اما به گفته «بتز» و «هرناندز»، فواید آن‌ها معمولاً بر خطراتشان می‌چربد. بتز می‌گوید: «میوه‌ها و سبزیجات به ایجاد تعادل در سطح اسیدیته ادرار و افزایش سیترات در ادرار کمک می‌کنند؛ امری که می‌تواند در پیشگیری از تشکیل سنگ‌های کلیوی کلسیمی مؤثر باشد.»
علاوه بر این، تحقیقات نشان می‌دهد که الگوهای غذایی سرشار از سبزیجات - مانند رژیم غذایی مدیترانه‌ای - با نرخ پایین‌تر ابتلا به سنگ کلیه مرتبط هستند. با این حال، اگر به‌طور خاص مستعد تشکیل سنگ‌های اگزالاتی هستید، ممکن است به شما توصیه شود که از مصرف مواد غذایی دارای اگزالات بالا، نظیر اسفناج، سیب‌زمینی شیرین، چغندر، برگ چغندر (سوئیس چارد) و شاهی آبی (آب‌تره) پرهیز کنید.
۵. نخود و عدس
بتز می‌گوید: «جایگزین کردن پروتئین‌های حیوانی — مانند گوشت گاو، گوشت خوک، مرغ، ماهی و غذاهای دریایی — با برخی منابع پروتئین گیاهی کامل، می‌تواند به پیشگیری از سنگ کلیه کمک کند.» چرا؟ پروتئین‌های حیوانی معمولاً حاوی مقادیر زیادی ترکیبات موسوم به «پورین» هستند که می‌توانند خطر تشکیل سنگ کلیه را افزایش دهند. نخود می‌تواند به تأمین نیاز پروتئینی شما کمک کند، بدون آنکه مقادیر زیادی پورین وارد بدن شما شود. فیبر موجود در نخود نیز برای میکروبیوم روده (باکتری‌های مفید روده) مفید است و می‌تواند مانع از تشکیل سنگ‌های کلیوی شود. علاوه بر این، میزان اگزالات در نخود نسبت به سایر حبوبات کمتر است؛ از این رو، گزینه‌ای عالی برای گنجاندن پروتئین گیاهی در رژیم غذایی محسوب می‌شود.
نخود تنها ماده غذایی برای افزایش دریافت پروتئین گیاهی نیست؛ عدس نیز می‌تواند در این زمینه کمک‌کننده باشد. این حبوباتِ کوچک، سرشار از پروتئین گیاهی هستند و در عین حال، میزان پورین و اگزالات در آن‌ها پایین است. عدس نیز مانند نخود، سرشار از فیبر است که به حفظ سلامت میکروبیوم روده کمک می‌کند.
سایر راهکارهای پیشگیری از سنگ کلیه
آب فراوان بنوشید. به گفته «بتز» و «گیوالا»، این مؤثرترین روش برای پیشگیری از سنگ کلیه است. بنابراین، مصرف آب را افزایش دهید. اگر اهل نوشیدن قهوه یا چای هستید، خوشحال خواهید شد که بدانید قهوه و چایِ بدون قند نیز به تأمین مایعات بدن کمک می‌کنند. «هرناندز» توصیه می‌کند که هدف‌تان دریافت ۲.۵ تا ۳ لیتر مایعات در طول روز باشد. برای افزودن کمی اسید سیتریک، می‌توانید مقداری آب لیموترش یا لیموسنگی به آب خود اضافه کنید.
مصرف پروتئین‌های حیوانی (غیر لبنی) را محدود کنید. به گفته گیوالا، غذاهای سرشار از «پورین» — مانند گوشت قرمز، مرغ، ماهی و امعاء و احشای داخلی حیوانات — مهم‌ترین موادی هستند که برای پیشگیری از سنگ کلیه باید از مصرف آن‌ها پرهیز کرد. دلیل این امر آن است که پورین‌ها می‌توانند تولید ماده‌ای به نام «مونوسدیم اورات» را افزایش دهند که منجر به تشکیل سنگ‌های کلیوی از نوع اسید اوریک می‌شود. با تکیه بر پروتئین‌های گیاهی و لبنیات، می‌توانید پروتئین مورد نیاز بدن خود را بدون دریافت پورین‌های دردسرساز تأمین کنید.
در مورد غذاهای حاوی اگزالات بالا احتیاط کنید. گیوالا می‌گوید: «غذاهای سرشار از اگزالات — نظیر اسفناج، بادام، ریواس و شکلات — باعث می‌شوند اگزالات با کلسیم موجود در ادرار پیوند خورده و سنگ‌های کلسیم اگزالات را تشکیل دهد.» با این حال، با توجه به مواد مغذی ارزشمندی که در خوراکی‌های سالمی مانند میوه‌ها، سبزیجات، مغزها و حبوبات وجود دارد، امروزه بسیاری از متخصصان کلیه دیگر توصیه نمی‌کنند که مصرف اگزالات را بیش از حد محدود کنید. البته، اگر نتایج آزمایش ادرار شما نشان‌دهنده سطح بالای اگزالات باشد، ممکن است لازم باشد در محدود کردن مصرف آن سخت‌گیرانه‌تر عمل کنید.
از مصرف قندهای افزودنی و سدیم (نمک) پرهیز کنید. مصرف بیش از حد قندهای افزودنی و سدیم می‌تواند خطر ابتلا به سنگ کلیه را افزایش دهد. تحقیقات نشان می‌دهد افرادی که کمتر از ۵ درصد از کل کالری روزانه خود را از طریق قندهای افزودنی دریافت می‌کنند، در مقایسه با کسانی که ۲۵ درصد از کالری‌شان را از این طریق به دست می‌آورند، به‌طور قابل‌توجهی کمتر در معرض خطر سنگ کلیه قرار دارند. در مورد نمک، گیوالا توصیه می‌کند که مصرف سدیم — به‌ویژه از طریق غذاهای فرآوری‌شده — را به حداکثر ۲۰۰۰ میلی‌گرم در روز کاهش دهید. او می‌گوید: «این یکی از بهترین روش‌ها برای کاهش خطر ابتلا به سنگ کلیه است.»