محمدرضا رنجبر محمدی- جامعه شناس
تتلو را نمیتوان صرفاً یک خواننده جنجالی یا چهره پرحاشیه فضای مجازی دانست؛ او در مقاطعی به یکی از پدیدههای بحثبرانگیز فرهنگ دیجیتال تبدیل شد که هم با هواداری گسترده و هم با مخالفت شدید مواجه بوده است. میزان توجهی که به او، رفتارها، گفتار و حواشیاش اختصاص یافته، بهویژه در میان بخشی از نسل جوان، این پرسش جامعهشناختی را مطرح میکند که چگونه یک فرد به پدیدهای فراتر از شخصیت خود تبدیل میشود و چه زمینههای فرهنگی، رسانهای و اجتماعی در شکلگیری این نفوذ نقش دارند؟ تحلیل این پدیده، به معنای تأیید یا رد شخصیت او نیست؛ بلکه تلاشی برای فهم جامعهای است که در آن شهرت، هنجارشکنی، خشم، هواداری و مجازات درهمتنیده میشوند.
جامعه را نه فقط از قوانینی که وضع میکند، بلکه از شیوه مواجههاش با خطا و مجازات نیز میتوان شناخت. مجازات، علاوه بر فرد محکوم، پیامی به کل جامعه میدهد؛ پیامی درباره عدالت، اخلاق، حدود قدرت و ارزش جان انسان. دورکیم مجازات را بازتابی از ارزشهای مشترک جامعه میدانست؛ اما پرسش امروز این است که آیا شدت مجازات همیشه به معنای تقویت عدالت و انسجام اجتماعی است؟
برای فهم پدیده تتلو باید از زندگی یک فرد فراتر رفت و به شکاف نسلی، تحولات رسانهای، بحران مرجعیت فرهنگی و سازوکارهای تولید شهرت توجه کرد. امروز در شبکههای اجتماعی، گاهی جنجال، هنجارشکنی و تحریک هیجان بیش از محتوای مسئولانه دیده میشود؛ زیرا در اقتصاد توجه، دیدهشدن به سرمایه تبدیل شده است. الگوریتمها نیز معمولاً به محتوایی که تعامل بیشتری ایجاد میکند میدان میدهند. البته مسئولیت فقط متوجه تولیدکنندگان محتوا نیست؛ ما نیز با کلیک، بازنشر، تماشای مداوم و واکنشهای هیجانی، در بازتولید این اقتصاد توجه سهیم هستیم. شهرت همیشه به معنای محبوبیت نیست؛ گاهی محصول خشم، نفرت و کنجکاوی است. این واقعیت، رفتار فرد را توجیه نمیکند، اما نشان میدهد پدیدههای اجتماعی را نمیتوان صرفاً به ویژگیهای فردی تقلیل داد.
اعدام، به دلیل برگشتناپذیری، صرفاً یک مجازات شدید نیست؛ تصمیمی با پیامدهای اخلاقی و اجتماعی گسترده است. شدت مجازات بهتنهایی تضمینکننده بازدارندگی، عدالت یا اعتماد عمومی نیست. در جامعهای که با شکافهای ارزشی و بیاعتمادی مواجه است، چنین تصمیمی ممکن است برای گروهی نماد عدالت و برای گروهی دیگر نشانه خشونت تلقی شود؛ حتی احتمال دارد در برخی زمینهها به قطبیشدن یا بازسازی نمادین چهره محکوم بینجامد. حذف فیزیکی یک فرد لزوماً زمینههای اجتماعی ظهور پدیدههای مشابه را از بین نمیبرد؛ کنترل یک رفتار با حل ریشههای آن متفاوت است.
این تحلیل به معنای تبرئه فرد، انکار جرم یا نادیدهگرفتن رنج قربانیان نیست. عدالت باید هم از حقوق قربانیان دفاع کند، هم مسئولیت مرتکب را به رسمیت بشناسد و هم بر دادرسی منصفانه و تناسب مجازات استوار باشد. آموزش سواد رسانهای و تفکر انتقادی، گفتوگوی بیننسلی، مسئولیتپذیری رسانهها در برابر قهرمانسازی و شیطانسازی، حمایت واقعی از آسیبدیدگان، شفافیت قضایی، تقویت نهادهای تربیتی و استفاده از ظرفیت عدالت ترمیمی در موارد مناسب، بخشی از راهکارهای ضروریاند. خانواده، مدرسه، رسانه و نهادهای فرهنگی باید به جای واکنشهای مقطعی، در پیشگیری از آسیب نقش فعال داشته باشند.
جامعه بالغ، خطا را بیپاسخ نمیگذارد، اما عدالت را نیز به انتقام و مسئله اجتماعی را به حذف یک فرد تقلیل نمیدهد. مجازات شاید پروندهای را ببندد، اما اگر ریشههای اجتماعی مسئله نادیده گرفته شوند، احتمال بازتولید آن باقی خواهد ماند؛ با چهرهای تازه و بحرانی تازه. قدرت واقعی جامعه نه فقط در توانایی مجازات، بلکه در فهم ریشهها، حمایت از قربانیان، پاسخگویی عادلانه، بازسازی اعتماد و جلوگیری از تکرار آسیب است.
